Wacław Piotr Rzewuski herbu Krzywda, allonimy i krypt.: J. R. S. D. G. L. W. K.; Józef Rzewuski starosta drohobycki, generał lejtnant wojsk koronnych; Pewien kompacjent; S. R. S. C. R. P. W. K. JKMci; Stanisław Rzewuski; W. R. W. K. H. P. K., (ur. 29 października 1706 w Rozdole, zm. 27 października 1779 w Sielcuwedług innych źródeł zmarł w Siedliskach (ziemia chełmska) – ) – kasztelan krakowski w latach 1778–1779, hetman wielki koronny w latach 1773–1774, wojewoda krakowski w latach 1762-1778, hetman polny koronny w 1752 roku, wojewoda podolski w 1736 roku, pisarz polny koronny w latach 1732–1736Urzędnicy centralni i dygnitarze Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV-XVIII wieku. Spisy". Oprac. Henryk Lulewicz i Andrzej Rachuba. Kórnik 1994, s. 97., starosta kowelski, bohusławski, romanowski w 1724 roku, drohobycki w 1728 roku, kruszwicki w 1730 rokuUrzędnicy województwa krakowskiego XVI-XVIII wieku. Spisy". Oprac. Stanisław Cynarski i Alicja Falniowska-Gradowska. Kórnik 1990, s. 256., wójt drohobycki w 1771 rokuPłata Woyska Y Chleb Zasłuzonych : To Iest Taryffy, Kwart, Hyberny, Pogłownego, Łanowego, Y inne przydatki dla wygody y ciekawości publiczney. Zebrane, y Do Druku Podane, 1771, s. 19., starosta nowosielski i stuleński w 1771 rokuPłata Woyska Y Chleb Zasłuzonych : To Iest Taryffy, Kwart, Hyberny, Pogłownego, Łanowego, Y inne przydatki dla wygody y ciekawości publiczney. Zebrane, y Do Druku Podane, 1771, s. 24., starosta łanowiecki w 1771 rokuPłata Woyska Y Chleb Zasłuzonych : To Iest Taryffy, Kwart, Hyberny, Pogłownego, Łanowego, Y inne przydatki dla wygody y ciekawości publiczney. Zebrane, y Do Druku Podane, 1771, s. 29., marszałek sejmu nadzwyczajnego pacyfikacyjnego w Warszawie w 1736Władysław Konopczyński, Chronologia sejmów polskich 1493-1793, Kraków 1948, s. 38., prezes Komisji Wojskowej KoronnejAntoni Sozański, Imienne spisy osób duchownych, świeckich i wojskowych, które w pierwszych ośmiu latach panowania króla Stanisława Poniatowskiego od 1764-1772 r. w rządzie lub przy administracyi Rzeczypospolitéj udział brały [...]. Cz. 1, Tablice i rejestr, Kraków 1866, s. 10., poeta, dramatopisarz, pisarz polityczny, teoretyk poezji i wymowy, mecenas sztuki, bibliofil i kolekcjonerWiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 30, kawaler Orderu Orła Białego.
Życiorys Syn Stanisława Mateusza, hetmana polnego koronnego (później wielkiego), i Ludwiki Kunickiej, podczaszanki czernihowskiej. Pierwsze nauki pobierał u pijarów (najprawdopodobniej w Warężu – województwo bełskie). Następnie wyruszył w dłuższą podróż po Europie odwiedzając kolejno: Austrię, Niemcy, Anglię, Holandię i przez 3 lata poznawał różne zakątki Francji. Żoną Rzewuskiego była Anna Lubomirska, z którą doczekał się dziesięciorga dzieciArchiwum Narodowe w Krakowie, Archiwum Młynowskie Chodkiewiczów, sygn. 942, Genealogia Domu JW. Rzewuskich wymienia dziewięcioro dzieci: Stanisław Ferdynand, Józef, Seweryn, Antoni, Michał, Hieronim, Sebastian, Teresa Karolina i Ludwika Maria., z których dzieciństwo przeżyło pięcioro – trzech synów: Stanisław Ferdynand, Józef i Seweryn, oraz dwie córki: Teresa Karolina (1742–1787) i Ludwika Maria (1744–1816)Dorota Żołądź-Strzelczyk, Małgorzata Ewa Kowalczyk: Dyspozycje Ludwiki Marii z Rzewuskich Chodkiewiczowej dotyczące dzieci. Klio - Czasopismo Poświęcone Dziejom Polski i Powszechnym, 2022, T. 63, nr 3, s. 73..
Działalność polityczna W wieku 18 lat (1724) został starostą romanowskim. Kolejne starostwa obejmował w latach następnych: drohobyckie (1728), kruszwickie (1730). Był posłem ziemi chełmskiej na sejm 1730 rokuTeka Gabryela Junoszy Podoskiego, t. IV, Poznań 1856, s. 15.. Rok później (1731) został marszałkiem Trybunału Skarbowego Koronnego w Radomiu. Poseł województwa czernihowskiego na sejm 1732 rokuTeka Gabryela Junoszy Podoskiego, t. IV, Poznań 1856, s. 153.. W 1732 roku został pisarzem polnym koronnym. Poseł ziemi chełmskiej na sejm konwokacyjny 1733 rokuKuryer Polski. 1733, nr 169, supplement, [b.n.s]. Był członkiem konfederacji generalnej zawiązanej 27 kwietnia 1733 roku na tym sejmieKonfederacya generalna omnium ordinum Regni et Magni Ducatus Lithuaniae na konwokacyi generalney Warszawskiej uchwalona [...] 27 (słow. [...] kwietnia [...] 1733, s. 42.. Marszałek sejmików konfederackich chełmskich w 1734 rokuWiesław Bondyra, Chronologia sejmików ziemi chełmskiej 1697-1762, w: Rocznik Chełmski, t. II, s. 360.. Był stronnikiem Stanisława Leszczyńskiego w 1733 roku. Po śmierci Augusta II bronił dla Stanisława Leszczyńskiego twierdzy kamienieckiej. Po wygranej Augusta III zmuszony był uchodzić za granicę. Już w 1735 roku dostał jednak z rąk Sasa Order Orła Białego. W 1735 roku podpisał uchwałę Rady Generalnej konfederacji warszawskiejUchwała Rady Generalnej Konfederacji, 1735, s. 22.. Za panowania Augusta III Sasa był członkiem frakcji dworskiej stronnictwa starorepublikańskiegoHenryk Schmitt, Dziej panowania Stanisława Augusta, t. I, Lwów 1886, s. 104.. Poseł województwa bracławskiego na sejm nadzwyczajny pacyfikacyjny 1736 rokuHenryk Palkij, Sejmy 1736 i 1738 roku : u początków nowej sytuacji politycznej w Rzeczypospolitej, Rozprawy Wydziału Historyczno-Filozoficznego / Polska Akademia Umiejętności ; t. 93, Kraków 2000, s. 219.. 10 lipca 1737 roku podpisał we Wschowie konkordat ze Stolicą ApostolskąVetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia maximam partem nondum edita ex tabulariis Vaticanis, deprompta collecta ac serie chronologica disposita. T. 4, Ab Innocentio PP. XII usque ad Pium PP. VI 1697-1775.P.1-2, wydał Augustyn Theiner, Rzym 1864, s. 126-127.. W 1737 był marszałkiem Trybunału Głównego Koronnego w LublinieMarianna Dobrowolska, Trybunał Koronny w Lublinie 1578-1794, Lublin 1994, s. 12. W latach 1736–1750 i 1756–1762 był wojewodą podolskim. W 1750 roku po okazaniu rezygnacji z województwa podolskiego, wybrany został posłem chełmskim na sejmWiesław Bondyra, Chronologia sejmików ziemi chełmskiej 1697-1762, w: Rocznik Chełmski, 1996, t. II, s. 366.. W 1752 dostał buławę polną koronną. Poseł na sejm 1760 roku z województwa podolskiegoDyaryusz sejmu walnego warszawskiego 6 października 1760 r. zaczętego, dodatek spis posłów, w: Przegląd Archeologiczny, z. IV, Lwów 1888, s. 181.. W 1762 został wojewodą krakowskim. Był jednym z przywódców obozu konserwatystów magnackich, zwalczał w swojej publicystyce poglądy Stanisława Konarskiego. 7 maja 1764 roku podpisał manifest, uznający odbywający się w obecności wojsk rosyjskich sejm konwokacyjny za nielegalnyMateriały do dziejów bezkrólewia po śmierci Augusta III i pierwszych lat dziesięciu panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, t. I Lwów 1857, s. 45-49.. W 1764 roku został wyznaczony senatorem rezydentemVolumina Legum, t. VII, Petersburg 1860, s. 169.. W 1767 przystąpił do konfederacji radomskiejAleksander Kraushar, Książę Repnin i Polska, Warszawa 1900 t. I , s. 347.. W czasie Sejmu Repninowskiego jako jeden z przywódców opozycji antyrosyjskiej wraz z biskupem krakowskim Kajetanem Sołtykiem, biskupem kijowskim Józefem Andrzejem Załuskim i swoim synem Sewerynem Rzewuskim został porwany przez posła rosyjskiego Nikołaja Repnina i zesłany na 5 lat do Kaługi. Na zesłaniu w Kałudze przekładał psalmy pokutne. W okresie od kwietnia do listopada 1773 roku był hetmanem wielkim koronnym. W 1778 został kasztelanem krakowskim.
Fundacje Kościół zamkowy w PodhorcachJan K. Ostrowski, Kościół parafialny p.w. Św. Józefa w Podhorcach [w] Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. Praca zbiorowa, Kraków : Międzynarodowe Centrum Kultury, «Secesja», 1993, t. 1, 126 s., 364 il, s. 90. seria: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I. .
Odznaczenia W 1735 został odznaczony Orderem Orła BiałegoMarta Męclewska (opr.): Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705-2008. Zamek Królewski w Warszawie: 2008, s. 165.
Twórczość Jako pisarz walnie przyczynił się do recepcji kultury francuskiej w Rzeczypospolitej. W swojej rezydencji w Podhorcach urządził jedną z najświetniejszych scen prywatnych w Europie. Wystawiał tam autorów klasycznych. Zwalczał zły smak w poezji i wymowie. Był autorem wielu utworów dramatycznych.
Ważniejsze dzieła i mowy Żal publiczny po nieopłakanej wiekami śmierci po smutnych od nas w nieśmiertelność przenosinach sławnej pamięci... Augusta II wierszem polskim ogłoszony, Warszawa 1733 Mowa... przy odebraniu komendy fortec pogranicznych podolskich, miana w Kamieńcu R. P. 1734 Mowa... przy odebraniu laski od ziemstwa lubelskiego r. 1737, (1738) Na Sądu boskiego tragedią, Warszawa 1754 Myśli o teraźniejszych okolicznościach Rzeczypospolitej, przez S. R. S. C. R. P. W. K. JKMci, Poczajów 1756 Monumentum doloris divae memoriae serenissimae Mariae Josephae Poloniarum Reginae cum lacrymis dedicatum plangente Stanislao Rzewuski, Poczajów 1757 Dziwak. Komedia (w 5 aktach) przez J.R. S. D.G. L. W. K., Lwów 1760 Żółkiewski. Tragedia (w 5 aktach) przez Józefa Rzewuskiego..., Warszawa 1758 Natręt. Komedia (w 5 aktach) przez J.R. S. D.G. L. W. K., Poczajów 1759 Władysław pod Warną. Tragedia (w 5 aktach) przez Józefa Rzewuskiego..., Lwów 1760 Zabawki wierszem polskim. Przez Józefa Rzewuskiego..., Warszawa 1760 Mowa... miana na radzie senatorskiej warszawskiej R. P. 1761 Mowy i listy... zebrane przez S. R. S. C. R. P. W. K. JKMci, Poczajów 1761 Objaśnienie nieszczęśliwych skutków z tylu zerwanych sejmów wynikających, (Poczajów 1762) Zabawki wierszopiskie i krasomówskie. Przez Józefa Rzewuskiego... Przedrukowanie wtóre, poprawne i przyczynione, Poczajów 1762 Mowa... dziękująca za województwo krakowskie, miana na radzie senatorskiej w Warszawie R. P. 1762, dnia 25 października List ojczyzny do synów koronnych o konfederacji, (1763) Idea cuiusdam Poloni, powst. 1763 Mowa... miana na radzie warszawskiej R. P. 1763, dnia 7 marca Mowa... miana na radzie senatorskiej u JO. Xcia Prymasa R. P. 1763, dnia 7 listopada w Warszawie Myśli o niezawodnym utrzymaniu sejmów i liberi veto, z projektami na konwokacją Roku Pańskiego 1764 Myśli o mądrych uwagach naganiających niezawodny sposób utrzymania sejmów i liberi veto. R. P. 1764 Zabawki dziejopiskie, albo zebranie dziejów znakomitszych od stworzenia świata do początków wieku naszego, to jest do Roku Panskiego 1701. Przez Józefa Rzewuskiego..., Lwów 1766 (nota franc. dołączona do) Expositio iurium eorum qui dissidentium nomine veniunt, summarumque potestatum quarum partes illorum tueri interest, Petersburg 1766 Mowa... o przywrócenie władzy hetmańskiej miana na sejmie warszawskim d. 26 Novembris 1766 Mowa... miana na sejmie ekstraordynaryjnym warszawskim R. P. 1767, dnia 5 października Ode ad Illustrissimum comitem Załuski, episcopum Kioviae, in diem sancto Josepho tutelari suo sacram Ode in jacturam Societatis Jesu, (1773) Odpis... na wiersz poprzedzający, dany 1775 r. List... do przeświętnych województw, ziem i powiatów, na sejmiki przedsejmowe poselskie pisany R. P. 1776 Dziennik podróży po Polsce (niewydany) Diariusz drogi z Lublina do Drezna (niewydany) Siedem mów o religii (niewydany) Matys i drwale (niewydany?)
Niektóre z pism Rzewuskiego rozproszone były po zbiorach współczesnych, np. J. Daneykowicz Ostrowski: Swada polska t. 1, Lublin 1745; Mowy wyborne, Lublin 1759. Wydawał także liczne pisma urzędowe.
Rękopisy różnych pism Rzewuskiego zachowane zostały m.in. w: Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Krakowie (Archiwum Podhoreckie); Biblioteka Czartoryskich, sygn. 828; Biblioteka PAN Kraków, sygn. 2348 (mowy z Sejmu 1762); Ossolineum, sygn. 423/II, 436/II, 562/II, 565/II, 780/II, 1071–1072/II, 1074/II, 1078/II, 1311/II, 1403/II, 1408/II; Biblioteka Instytutu Badań Literackich PAN w Warszawie, sygn. 11.
Przekłady