Zespół klasztorny opactwa cysterskiego w Sulejowie – położony w Podklasztorzu (obecnie dzielnica Sulejowa) jeden z najlepiej zachowanych zespołów cysterskich w Polsce, będący zabytkiem architektury romańskiej. 22 października 2012 roku obiekt został wpisany na listę Pomników historii.
Najistotniejszymi zachowanymi jego elementami są: Kościół św. Tomasza Kantuaryjskiego – trójnawowa bazylika z transeptem. Jako zakończenie budowy przyjmowana jest data konsekracji kościoła, rok 1232. Bryła kościoła zachowała się w nienaruszonym układzie. Front kościoła zdobią romański portal i rozeta. Wyposażenie świątyni pochodzi z okresów baroku i rokoka. Skrzydło wschodnie klasztoru, jego jedyna zachowana część, w której obecnie znajduje się muzeum. W skrzydle tym zachowały się także późnoromański kapitularz i gotyckie krużganki. Sklepienie kapitularza opiera się na jednej kolumnie, umieszczonej w środku pomieszczenia. Skrzydło południowe, pochodzące z XVI wieku, jest w ruinie. Dawniej trzy skrzydła klasztoru i kościół otaczały wirydarz.
Opactwo jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii św. Tomasza Kantuaryjskiego.
Historia Fundacja klasztoru miała miejsce rzekomo w roku 1176, najprawdopodobniej jednak dopiero kilkanaście lat późniejZachowany dokument fundacyjny datowany na rok 1176 jest trzynastowiecznym falsyfikatem, przypuszczalnie przeróbką dokumentu oryginalnego lub zapiski. Pomijając kilka ewidentnie trzynastowiecznych wtrętów jego treść nie budzi specjalnych wątpliwości, niemniej podana data jest z pewnością nieprawdziwa, gdyż występujący na tym dokumencie jako świadkowie biskup krakowski Fulko i arcybiskup gnieźnieński Piotr objęli te funkcje dopiero po roku 1185. Przypuszczalnie oryginalny dokument nie zawierał daty rocznej. Szerzej o dokumentach fundacyjnych Sulejowa Wojciech Kętrzyński: Studyja nad dokumentami XII wieku, Roczniki Akademii Umiejętności, Lwów 1891, s. 300–305.. Dokonał jej książę Kazimierz II Sprawiedliwy, sprowadzając zakonników z opactwa Morimond w Burgundii (obecnie w Szampanii) i przeznaczając im ziemie położone nieopodal przeprawy przez Pilicę w Sulejowie. Inicjatywę księcia wsparli, także finansowo, biskup krakowski Pełka oraz arcybiskup gnieźnieński Piotr Łabędź, szczególnie zasłużony opiekun konwentów cysterskich.
mały|lewo|170px|Kopiarz sulejowski – zbiór XVII-wiecznych odpisów dokumentów nadań i przywilejów otrzymanych przez opactwo w Sulejowie. Odpis dokumentu z 1217 roku Legenda o powstaniu klasztoru mówi o polowaniu księcia Kazimierza w porastającej tę okolicę puszczy. Książę miał się podczas pogoni za jeleniem odłączyć od drużyny. Tymczasem nadeszła silna burza. Szukającego – wśród wichury, błyskawic i zacinającego ulewnego deszczu – otuchy w modlitwie księcia dobiegł z nieba głos: Zbuduj w tym miejscu kościół, a doprowadzę cię do sług twoich. Słysząc to, książę padł na ziemię i przyrzekł spełnić wolę Bożą. Gdy wstał, ujrzał wokół siebie dwanaście lwów, które doprowadziły go do dworzan. Na pamiątkę tego zdarzenia miano umieścić w kościele dwanaście rzeźb lwówDrewniane rzeźby lwów istotnie się w kościele znajdują, ale pochodzą z XVII wieku. Michał Rawita-Witanowski, autor przewodnika z 1910 roku naliczył ich 6 z dębiny i 4 lipowe – w roku 2007 było tylko 6 dębowych, w tym jeden w muzeum. Legenda powstała zapewne na skutek ich obecności w świątyni, prawdopodobnie też jest dość nowa. Przytacza ją przewodnik z 1938 roku (J.P.S. Przewodnik po starożytnym Opactwie Cystersów w Sulejowie), nie nawiązuje do niej natomiast w żaden sposób wspomniany wyżej Michał Rawita-Witanowski w 1910 roku, przypisując zresztą fundację klasztoru komesowi Racławowi z rodu Adwańców zwanemu Skarbkiem; książę Kazimierz miał ją tylko zatwierdzić. Jest to zapewne spowodowane faktem, że tzw. Kopiarz sulejowski, czyli sporządzane od 1618 roku odpisy dokumentów nadań i przywilejów otrzymanych przez opactwo sulejowskie, z którego pochodzi większość informacji o początkach klasztoru, został przez Rawitę-Witanowskiego odnaleziony dopiero w roku 1930.. Klasztor zachował obowiązek udzielania stacjiTadeusz Brzeczkowski, Podatki zwyczajne w Polsce w XV wieku, w: Acta Universitatis Nicolai. Copernici, Historia XVIII – Nauki Humanistyczne”, z. 128, Toruń 1982, s. 58..
mały|266px|Romański kościół Kazimierz Sprawiedliwy przekazał cystersom wieś Sulejów, leżącą na szlaku handlowym łączącym północ i zachód Europy z Rusią. We wsi była komora celna, przy której funkcjonował spory targ, zatem posiadłość ta przynosiła niemały dochód. Cystersi dostali od księcia także kilka innych wsi, a leżące nad Nerem wsie Kępa, Mianów, Puczniew, Piotrów i Stefanów przekazał niezidentyfikowany komes, którego imię jest zapisane jako „Raslaus”. Do fundacji klasztoru przyczynił się też rycerz Bałdrzych, nadając swą wieś Bałdrzychów wraz z istniejącym kościołem. W sumie klasztor otrzymał jedenaście wsi, dochody z trzynastu (przekazane przez biskupa krakowskiego i arcybiskupa gnieźnieńskiego), regalia z komory celnej w Sandomierzu (skóry bobrowe oraz sól), targ w Sulejowie oraz kilkudziesięciu niewolnych, których status klasztor zmienił na przypisańców. Kilka lat później zakonnicy dokonali komasacji gruntów, wymieniając z księciem wsie, co doprowadziło do uzyskania dwóch zwartych kompleksów dóbr, wokół Sulejowa i Bałdrzychowa.
Konsekracja pierwszego kościoła klasztornego według miejscowej tradycji odbyła się 8 sierpnia 1178 rokuZa kalendarium na stronie klasztoru sulejowskiego. Zob. jednak Wojciech Kętrzyński: Studyja nad dokumentami XII wieku, Roczniki Akademii Umiejętności, Lwów 1891, s. 300–305..
Następne lata XII wieku przyniosły dalszy rozwój klasztoru. Nowe nadania poczynił syn fundatora Leszek Biały, Leszek, ks. krakowski, nadaje klasztorowi cystersów w Sulejowie wieś Łęczno, którą niegdyś posiadał z jego nadania komes Chociemir., opiekę nad opactwem roztoczyli także Konrad mazowiecki, Konrad, ks. krakowski i łęczycki wraz z synem Siemowitem, na prośbę abpa Pełki obdarza immunitetem wieś Kępino, należącą do klasztoru cystersów w Sulejowie. i Bolesław Wstydliwy. Mnisi potwierdzenia praw do majątku szukali też w Rzymie – bulle protekcyjne wystawili Honoriusz III oraz Grzegorz IX, Grzegorz IX, papież, bierze pod swoją opiekę klasztor cystersów w Sulejowie i zatwierdza jego prawa., Grzegorz IX, papież, bierze w opiekę dobra klasztoru cystersów w Sulejowie oraz zatwierdza nadane mu przez abpa gnieźnieńskiego dochody., Grzegorz IX, papież, potwierdza klasztorowi cystersów w Sulejowie włość Łęczno kupioną od komesa Chociemira de Scolina i jego synów., Grzegorz IX, papież, bierze w opiekę dobra klasztoru cystersów w Sulejowie i potwierdza dobra Bałdrzychów, Górę, Cienię i Sulejów nadane przez Kazimierza, ks. krakowskiego., Grzegorz IX, papież, potwierdza opatowi i konwentowi klasztoru cystersów w Sulejowie posiadane dobra, a przede wszystkim ustąpione przez abpa i kapitułę gnieźnieńską dochody z 7 wsi..
mały|lewo|200px|Portal kościoła romańskiego w Przyklasztorzu W początku XIII wieku przystąpiono do budowy nowego kościoła, pod wezwaniem NMP i św. Tomasza Kantuaryjskiego. Jego konsekracji dokonał w 1232 roku arcybiskup gnieźnieński Pełka. Następnym krokiem była budowa kapitularza, którą zakończono około połowy XIII wieku.
W roku 1232 z nadania księcia wielkopolskiego Władysława Odonica cystersi sulejowscy przejęli tzw. fundację dobrowską, czyli sześć wsi i dziesięciny, mające zgodnie z wolą błogosławionego Bogumiła służyć działalności misyjnej w Prusach. W roku 1252 majątek klasztoru powiększył się o uposażenie opactwa szpetalskiego.
Połowa XIII wieku była szczytowym okresem rozwoju opactwa sulejowskiego. Mnisi byli w posiadaniu około pięćdziesięciu wsi i czterdziestu pięciu dziesięcin, mieli także inne dobra i liczne przywileje. Pod koniec XIII wieku nastąpiła też lokacja Sulejowa, który tym samym stał się miastem, co także wpłynęło na dochody klasztoru.
Rozwój klasztoru został jednak zahamowany. Wpłynęło na to kilka czynników. Pierwszym z nich była rywalizacja z osadzonymi w pobliskim Witowie norbertanami. Przyczynami sporu, rozpoczętego już w pierwszej połowie XIII wieku i ciągnącego się przez kilka następnych, były: prawo do dziesięcin oraz przywileje budowy młynów na Luciąży i połowu bobrów. Skutki sąsiedztwa obu klasztorów: sulejowskiego i witowskiego są widoczne do dziś – położone wzdłuż drogi z Piotrkowa Trybunalskiego do Sulejowa wsie, na pierwszy rzut oka będące jedną miejscowością, mają po różnych stronach drogi różne nazwy. thumb|Dokument Konrada mazowieckiego z 1242 roku stwierdzający, że komornik wyznaczył granice sporne między klasztorem cystersów w Sulejowie i norbertanów w Witowie dla wsi Barkowice mały|320px|Szkic etapów rozbudowy opactwa (XIII–XVIII w.) Duże problemy spowodowało też częściowe złupienie dóbr opactwa przez Mongołów w 1259 roku. Także rozproszenie majątku powodowało trudności w sprawnym nim zarządzaniu. W dodatku cystersi sulejowscy zwlekali z obsadzeniem nowym konwentem klasztoru w Szpetalu, do czego byli zobowiązani, zaś przeznaczonymi na to dobrami rządzili jak swoimi. Postępowanie takie określono w roku 1285 mianem „zgorszenia”, a sprawą zajęli się: kapituła generalna zakonu, opat Morimondu oraz arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. Decyzją kapituły z 1285 roku cystersów sulejowskich przeniesiono do Byszewa, a do opactwa przybyli zakonnicy z Wąchocka. Dobra klasztorne podzielono, klasztor w Sulejowie utrzymał posiadłości w Małopolsce oraz w ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej.
Klasztor wsparł zbrojnie walkę Władysława Łokietka z Czechami, co spowodowało potwierdzenie w 1308 roku przez Władysława Łokietka, prawnuka fundatora klasztoru, wcześniejszych przywilejów. Wystawił on dokumenty poświadczające dotychczasowe nadania i zwalniające sulejowskich mieszczan od opłat targowych w Piotrkowie i Żarnowie oraz opłat celnych. Dzięki temu bardzo wzrosło ekonomiczne i polityczne znaczenie opactwa. W roku 1318, w dniach 20–23 czerwca odbył się w Sulejowie zjazd możnych i rycerstwa, na którym uchwalono specjalną suplikę z prośbą do papieża o koronację Władysława Łokietka. W drugiej ćw. XIV wieku wokół klasztoru wzniesiono mury obronne (zachowane do dziś od strony rzeki) z basztami mauretańską i opacką. Kazimierz Wielki zwołał tu na 18 maja 1350 roku wiec generalny z udziałem pięciu biskupów i kanclerzy świeckich, skąd wyruszył odnosząc zwycięstwo w bitwie z Litwinami (Bitwa pod Żukowem). Kolejny zjazd w Sulejowie król zwołał na 18 stycznia 1360 roku.
W XV wieku w klasztorze czterokrotnie gościł Władysław Jagiełło, m.in. w 1410 roku. Legenda głosi, że zdążające pod Grunwald rycerstwo ostrzyło miecze na kolumnach portalu kościoła. Król ten nadał klasztorowi serię przywilejów (w 1388, 1405, 1406 i 1431 roku). Gościem sulejowskich cystersów był także Kazimierz Jagiellończyk. W roku 1431 klasztor mógł zostać uszkodzony przez zagon Tatarów wspomagających Świdrygiełłę podczas jego najazdu. Po 1499 roku opactwo zostało rozbudowane powiększając obszar zamknięty murami budując wieżę krakowską, rycerską i z attyką. Około 1530 roku zakończono budowę południowego skrzydła klasztornego. Wystawiono również piętrowe skrzydło zachodnie.
W wiekach XIV–XVII opactwo było dalej rozbudowywane. Teren, znajdujący się poza czworobokiem zabudowań samego klasztoru, otoczono obwodem warownym (gotyckim i renesansowo-barokowym). W tym czasie klasztor stale zamieszkiwało około 25 zakonników. Pod koniec XVI wieku zbudowano pałac opacki. W XVII wieku opactwo, podobnie jak wiele innych majętnych klasztorów, zostało opactwem komendatoryjnym – władali nim mianowani przez króla komendariusze. Taki zarząd na ogół nie wpływał pozytywnie na rozwój (opaci komendatoryjni czerpali osobiste dochody z majątku instytucji, którą zarządzali), choć opactwo sulejowskie wiele zawdzięcza takim komendariuszom jak Otto Schenking czy Stanisław Zaremba. mały|lewo|200px|Kolumny portalu. Środkowa jest zeszlifowana – to o nią, według legendy, mieli ostrzyć miecze rycerze zdążający pod Grunwald