Fablok 6D (typy fabryczne Ls800E i Ls800P, typ konstrukcyjny 6D wraz z podtypami, seria PKP SM42) – normalnotorowa manewrowa lokomotywa spalinowa produkowana w zakładach Fablok w Chrzanowie w latach 1963–1992 oraz oferowana do 2013. W sumie wyprodukowano i dostarczono 1822 egzemplarze tego typu, w tym 1157 dla PKP.
Lokomotywy SM42 są najpopularniejszą serią lokomotyw spalinowych w Polsce (w grudniu 2009 istniały 1224 egzemplarze, w tym 867 w barwach PKP Cargo).
Historia Lokomotywa typu 6D została zaprojektowana przez Centralne Biuro Konstrukcyjne Przemysłu Taboru Kolejowego z Poznania w latach 1958–1962, a następnie jej wykonanie zostało zlecone zakładom Fablok z Chrzanowa. Spalinowozy te skonstruowano z przeznaczeniem do ciężkich prac manewrowych, a także prowadzenia lekkich pociągów towarowych. Najważniejszym czynnikiem była jednak kwestia wyeliminowania parowozów z pracy manewrowej oraz zdolność do formowania cięższych składów dla nowo wprowadzanych ciężkich lokomotyw spalinowych serii ST43 i ST44 oraz elektrycznych ET21. SM42 to pierwsze krajowe lokomotywy spalinowe większej mocy, dzięki którym wprowadzenie trakcji spalinowej na PKP nabrało większego tempa.
Spalinowozy od numeru 521 wyposażone zostały w lżejsze wózki typu 1LN bez belki bujakowej. W latach 70. 39 sztuk wyposażono w instalację ogrzewania 500 V z zasilaniem z prądnicy głównej, tworząc typ 101D. Produkcja dla PKP trwała do 1981, a następnie w niewielkim zakresie od 1985 do 1992. Na bazie SM42 powstała także prototypowa lokomotywa akumulatorowa EPA42.
Oprócz produkcji dla przewoźnika państwowego, w latach 1969–1992 wyprodukowano także 622 egzemplarze dla kolei przemysłowych. W latach 1972–1975 wyeksportowano 37 lokomotyw w ramach zamówienia dla Kolei Marokańskich (seria DG200). W 1982 przedsiębiorstwo Dromex, budujące drogi w Iraku, zamówiło 6 lokomotyw SM42 w wersji podobnej do dostarczanych dla Maroka.
Lokomotywa była oferowana w wersji fabrycznej 6Da i zmodernizowanej 6Da/R do maja 2013, gdy została ogłoszona upadłość likwidacyjna Fabloku.
+ Produkcja i modernizacje lokomotyw typu 6D Typfabryczny Typkonstrukcyjny Producent lubmodernizator Latabudowy Liczbasztuk Odbiorca Ls800E 6D Fablok 1963–1972 1157 PKP 6Da 1972–1992 Ls800P 6D Fablok 1969–1972 622 koleje przemysłowe 6Da 1972–1992 Ls800/M 6DM Fablok 1973–1975 37 ONCF (Maroko) – 6DI Fablok 1982 6 Dromex (Irak) – 6Dc ZNTK Piła 1996 1 PKP Ls1000 6Dd PTKiGK Rybnik 1997–2002 2 PTKiGK Rybnik – 6De ZNTK Poznań od 1998 7 ISD Huta CzęstochowaŚwiadectwo Nr T/2001/0197 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu szynowego. – 6Df ZNTK Poznań od 2002Świadectwo Nr T/2002/0050 dopuszczenia do eksploatacji typu pojazdu szynowego. – 6Dg Newag od 2007 ponad 160 różni – 6Dh-1 Tabor Dębica od 2016 29 różni – 6Di Pesa 2015 1 – 6Dk Pesa, CZ Loko 2010–2012 5 PKP Cargo 2012 1 Majkoltrans – 6Dl Newag 2014–2015 10 PKP Intercity – 6Dm Orion Kolej 2015 1 – 18D Newag 2014 10 PKP Intercity
Konstrukcja mały|Kabina maszynisty SM42 to jednokabinowa 4-osiowa lokomotywa o układzie osi Bo’Bo' z przekładnią elektryczną i elektropneumatycznym sterowaniem. Źródłem mocy jest silnik spalinowy z zapłonem samoczynnym oznaczony jako a8C22 o mocy 800 KM (590 kW) i pojemności 81,6 l, którego producentem były Zakłady Cegielskiego w Poznaniu. Silnik ten posiada nietypowy dla silnika widlastego kąt rozwidlenia cylindrów wynoszący 50 stopni. Kąt ten był podyktowany koniecznością uzyskania możliwie wąskiego silnika i całego przedziału silnikowego lokomotywy, celem zachowania widoczności z kabiny maszynisty. Silnik ten nie jest dobrze wyrównoważony, przez co generowane są mocne drgania. Silnik wysokoprężny napędza prądnicę główną (prądu stałego), skąd prąd kablami płynie do szafy sterowniczej, a stamtąd do czterech silników trakcyjnych na wózkach (1 silnik na oś). Maszynista kręcąc nastawnikiem zmienia wzbudzenie wzbudnicy, co powoduje zmianę wzbudzenia prądnicy głównej i w efekcie zmianę napięcia na zaciskach prądnicy głównej. Regulacji mocy i obrotów silnika spalinowego dokonuje regulator obrotów Woodwarda przez zmianę ilości paliwa dopływającego do cylindrów. Regulator Woodwarda wpływa też na wzbudzenie wzbudnicy.
Lokomotywa wyposażona jest w czuwak aktywny.
Lokomotywa SM42 ma dwa stopnie usprężynowania: rama wózka względem maźnic (łożysk zestawów kołowych) za pomocą resorów piórowych i podkładek gumowych oraz osprężynowanie między ostoją lokomotywy a ramą wózka.
Lokomotywa SM42 umożliwia pracę w trakcji podwójnej (o ile nie dokonano zmian w aparaturze). Z jednego miejsca można wtedy sterować dwiema jednostkami. mały|SM42-900 w malowaniu PKP Cargo
Modernizacje 6Dc W 1996 Biuro Konstrukcyjne przy ZNTK Piła przy współudziale OBRPS i CBK PKP opracowało projekt modernizacji lokomotywy typu 6D do typu 6Dc z wykorzystaniem podzespołów importowanych z Niemiec. Zmodernizowano lokomotywę SM42-039, w której zamontowano wysokoobrotowy silnik MTU o większej mocy, prądnicę główną prądu przemiennego, nową amortyzowaną kabinę maszynisty, urządzenia do smarowania obrzeży kół i halogenowe reflektory. Zastosowano także możliwość kierowania pojazdem drogą radiową. Lokomotywa otrzymała nowe oznaczenie SM42-2000.
6Dd mały|Ls1000-001 Niecały rok po wybudowaniu lokomotywy SM42-2000, PTKiGK z Rybnika przystąpiło do przebudowy lokomotyw typu 6D do typu 6Dd. W latach 1997–1999 lokomotywę SM42-2536 zmodernizowano własnymi siłami we własnych warsztatach. Zamontowano w niej importowany agregat napędowy MTU o mocy 1065 KM, maszyny elektryczne produkcji Dolmel Drivers oraz agregat sprężarkowy OBRPS. Oznaczenie zmieniono na Ls1000-01. W 2002 PTKiGK przebudowało również lokomotywę SM42-2197 oznaczając ją jako Ls1000-02.
6De mały|6De-2637 wraz z 6Dh-1 001 W 1998 ZNTK Poznań rozpoczęły modernizacje do typu 6De. Polegały one na zabudowie dwóch agregatów prądotwórczych w miejscu dotychczasowego jednego oraz instalacji systemu zdalnego sterowania radiowego. Odbiorcą 7 lokomotyw tego typu było przedsiębiorstwo ISD Huta Częstochowa.
6Dg mały|6Dg-03 mały|SM42-1501
Od 2007 zakłady Newag, przy współpracy projektowej z Instytutem Pojazdów Szynowych Politechniki Krakowskiej, przeprowadzają kompleksowe modernizacje lokomotyw SM42 oznaczonych jako 6Dg. Ze starych maszyn pozostaje tylko ostoja i wózki. W skład zespołu prądotwórczego wchodzi silnik spalinowy CATERPILLAR C27 oraz prądnica główna prądu przemiennego oraz prądnica pomocnicza. W związku z tym obniżone zostają przedziały maszynowe i elektryczne. Lokomotywa zyskuje nowy kształt zewnętrzny oraz ergonomiczną kabinę maszynisty z dużymi szybami czołowymi, znacznie poprawiającymi widoczność szlaku. Pierwsze trzy egzemplarze lokomotywy wyprodukowane zostały dla ISD Huta Częstochowa. W październiku 2009 wyprodukowany został czwarty egzemplarz – zamówiony przez PKP Cargo z bardzo bogatym i nowoczesnym wyposażeniem. Otrzymała oznaczenie SM42-1201 (seria 6Dg).
Obecnie w Newagu produkowane są kolejne egzemplarze 6Dg dla PKP Cargo. Zmodernizowana 6Dg-01 będąca własnością Huty Częstochowa została zaprezentowana na Międzynarodowych Targach Kolejowych Trako 2007 w Gdańsku, a SM42-1501 w barwach PKP Cargo na targach Trako 2009.
W 2011 powstała wersja 6Dg/A w wersji z mocniejszymi silnikami. Lokomotywy zostały zamówione przez Przedsiębiorstwo Transportu Kolejowego KOLTAR.
6Dh-1 mały|6Dh-1 002 W 2008 roku Tabor Dębica uzyskał świadectwo dopuszczenia dla lokomotywy typu 6Dh-1. Podobnie jak Newag, Tabor Dębica zabudował powerpack produkcji Caterpillar, nową prądnicę i system sterowania. Ponadto pojazd wyposażono w system wideorejestracji i tempomat. Względem wersji 6Dg zmieniony został jednak kształt pudła – zastosowano panoramiczne szyby i pochylono dachy przedziałów maszynowych, co miało na celu poprawę widoczności z kabiny maszynisty. Spalinowozowi nadano nazwę handlową Alf.
W połowie 2016 roku pierwsza sztuka, oznaczona 6Dh-1 001, przeszła testy na torze doświadczalnym w Węglewie, a następnie wyjechała na jazdy obserwowane w Lublinie. Tabor Dębica prowadził wówczas rozmowy z potencjalnym klientem i zapowiadał budowę kolejnych egzemplarzy. 24 czerwca 2017, podczas dnia otwartego przedsiębiorstwa, zaprezentowano drugi spalinowóz o oznaczeniu 6Dh-1 002 przeznaczony dla Budimexu
6Di mały|SM42-2126 Pod koniec 2008 Fablok i Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor” otrzymały od Narodowego Centrum Badań i Rozwoju niecałe 3,5 mln zł dofinansowania na projekt celowy zatytułowany Zmodernizowana lokomotywa manewrowa typu 6D (serii SM42) z silnikiem spalinowym spełniającym wymagania normy EURO IIIa, po czym w 2009 obydwa przedsiębiorstwa przystąpiły do realizacji tego projektu. W tym samym roku IPS „Tabor” opracował założenia do projektu technicznego lokomotywy, której nadano typ 6Di, zaś w latach 2010–2011 powstała dokumentacja konstrukcyjna tego pojazdu.
Projekt zakładał zastosowanie budowy modułowej. Chciano pozostawić oryginalne wózki i ostoję, która miała zostać wzmocniona i przystosowana do zamocowania modułów ze wszystkimi głównymi układami i zespołami lokomotywy. Silnik spalinowy miał zostać zastąpiony przez jednostkę MAN D2842LE622 o mocy 622 kW spełniającą normy emisji spalin poziomu IIIa. Zmodernizowany bądź wymieniony miał zostać również zespół prądnic, tablica pneumatyczna, agregat sprężarkowy, kabina maszynisty, oświetlenie zewnętrzne, układy sterowania, diagnostyki i przeciwpoślizgowy, urządzenia łączności radiowej i związane z bezpieczeństwem ruchu oraz elektroniczne prędkościomierze i rejestratory. Budowa modułowa miała pozwalać na zabudowę innych urządzeń, w tym silnika spalinowego spełniającego normy IIIb, zgodnie z wymaganiami ewentualnych zamawiających.
Początkowo prototyp był realizowany przez Fablok, jednak po jego upadłości w maju 2013 projekt został przejęty przez Pesę Bydgoszcz. W związku z tą zmianą projekt został delikatnie zmodyfikowany – zdecydowano się na montaż silnika CAT C27 o mocy 708 kW i układu sterowania produkcji Medcomu, a dodatkowo m.in. zabudowano system sterowania radiowego i doposażono kabinę w część socjalną. 30 stycznia 2015 Pesa ukończyła modernizację pierwszego egzemplarza oznaczonego jako SM42-2126, który należał wówczas do przedsiębiorstwa Energetyczne Towarzystwo Finansowo-Leasingowe ENERGO-UTECH S.A. z Poznania. Pod koniec 2021 roku został sprzedany do Laude Smart Intermodal.
6Dk mały|SM42-1603 mały|SM42-2135 Eksploatacja lokomotyw manewrowych pokazała, że podczas manewrów bardzo rzadko wykorzystuje się pełną moc silnika, co powoduje niepotrzebne zużywanie paliwa oraz skraca trwałość silnika. Mimo to czasami jednak potrzeba pełnej mocy, co powoduje, że zmniejszenie mocy silnika nie wchodzi w grę. Dobrym rozwiązaniem jest zatem użycie dwóch mniejszych silników o tej samej lub jeszcze lepiej różnej mocy. Takie rozwiązanie pozwala na wykorzystanie jednego, drugiego lub dwóch silników naraz. W 1997 zostało ono przetestowane podczas modernizacji lokomotywy dla Huty Częstochowa. Problemem tego spalinowozu była jednak niesymetryczność i brak miejsca na drugi silnik, który rozwiązano w modernizacji do typu 6Dk poprzez zbudowanie całkowicie nowego pudła.
Projekt został wykonany przez Pesę Bydgoszcz, Instytut Pojazdów Szynowych „Tabor” i CZ Loko. Z oryginalnej lokomotywy pozostawiono ostoję i wózki, które również zostały nieco przebudowane. Kabina maszynisty została przeniesiona na środek, zaś na początku i końcu umieszczono kontenery trakcyjne z agregatami napędowymi bazującymi na silnikach Caterpillar C15 i alternatorach trakcyjnych produkcji Siemensa wraz z przekształtnikami. Agregaty mogą pracować w różnych kombinacjach, a moc całkowita pojazdu jest większa niż fabrycznej SM42 – w czasie pracy na dwóch agregatach lokomotywa osiąga moc około 800 kW. Ponadto modernizacja pozwoliła na zastosowanie budowy modułowej, co ułatwia obsługę serwisową lokomotywy.