thumb|Kancjonał brzeski wydany przez Roberta Fiedlera w języku polskim w Brzegu w 1859 roku. Kancjonał (łac. canticum – monolog, pieśń; średniowieczne cantionale) – w XIV w., zbiór popularnych pieśni religijnych lub śpiewów liturgicznych – kantyk i kantyczek (z nutami lub bez). Nazwa z czasem zastąpiona przez bardziej spopularyzowaną: „kantyczki”.
Historia Określenie używane głównie w Niemczech i Czechach od połowy XV wieku. Początkowo kancjonałem był zbiór śpiewów liturgicznych Kościoła katolickiego, jednak później zamieszczano w nim również inne śpiewy religijne, przede wszystkim chorały luterańskie.
Pierwsze kancjonały Kancjonał kórnicki Kancjonał puławski Kancjonał Biblioteki Czartoryskich Kancyjonał albo księgi chwał boskich Walentego z Brzozowa sporządzony ok. 1554/1569 Kancyjonał albo pieśni duchowne z Pisma Św. ku czci a chwale samemu Panu Bogu Piotra Artomiusza sporządzony ok. 1587 Kancyjonał piosnek rozmaitych a nabożnych napisany Roku Pańskiego 1586 Kancyjonał z nutami z 1586 oraz kolejne pod taką nazwą
Do najbardziej znanych kancjonałów należą Kancjonał istebnicki (ok. 1420) Kancjonał gotajski (1646–1649) Kancjonał brzeski (1673) polskojęzyczny kancjonał wydany w śląskim Brzegu.
Dysydenckie Kancjonał puławski Kancjonał Zamoyskich Kancjonał wschowski
Luterańskie kancjonały XIX-wieczne Kancyonał czyli śpiewnik dla chrześcian ewangielickich zebrany i ułożony za staraniem ewangielickiego duchowieństwa w Śląsku austryackim, wydanie drugie, Nakładca ks. Jerzy Heczko, drukarz Karol Prochaska, Cieszyn 1866, ss. 111 Kancyonał czyli śpiewnik dla chrześcian ewangielickich, Wydawnictwo Karol Prochaska, Cieszyn 1897, ss. 691 Kancyonał czyli śpiewnik dla chrześcijan ewangelickich. Zatwierdzony przez synod wolny ewangelicki augsb. wyzn., wydanie jedenaste, nakładem c. i k. nadwornej księgarni Karola Prochaski, Cieszyn 1899 Kancyonał czyli śpiewnik dla chrześcijan ewangelickich. Zatwierdzony przez synod wolny ewangelicki augsb. wyzn., wydanie szesnaste, Meyer & Raszka, Cieszyn 1914, ss. 692. Kancjonał czyli śpiewnik dla chrześcian ewangelickich, wydanie siedemnaste, Towarzystwo Ewangelickie w Cieszynie (b.d.w.)
Współczesne polskie kancjonały protestanckie Harfa syjońska Śpiewnik Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w PRL (1956) Śpiewnik Pielgrzyma Śpiewnik Ewangelicki (2002)
Wydawcy kancjonałów Aleksander Augezdecky Robert Fiedler M. Hey-Stawicki Jan Seklucjan Walenty z Brzozowa Bartłomiej Groicki P. Artomiusz K. Kraiński Fryderyk Mortzfeld Jan Jakub Gräber Jonathan Paul
Bibliografia
! Kategoria:Modlitwy chrześcijańskie Kategoria:Księgi liturgiczne Kościoła katolickiego Kategoria:Śpiewniki protestanckie