Zamek w Windsorze (ang. Windsor Castle) – rezydencja królów angielskich od 1110 roku, położona w mieście Windsor (hrabstwo Berkshire w Anglii), około 40 kilometrów na zachód od centrum Londynu.
Oryginalny zamek został zbudowany w XI wieku, po normańskim podboju Anglii przez Wilhelma Zdobywcę. Od czasów Henryka I (który panował w latach 1100–1135) był wykorzystywany przez panującego monarchę i jest najstarszym nieprzerwanie zamieszkanym pałacem w Europie. Reprezentacyjne apartamenty państwowe zamku z początku XIX wieku, cechujące się bogatym wystrojem zostały opisane przez historyka sztuki jako „wspaniały i niezrównany ciąg pomieszczeń, powszechnie uważany za najdoskonalsze i najbardziej kompletne wyrażenie późniejszego gustu georgiańskiego”Hugh Roberts, Options Report for Windsor Castle, [w:] Nicolson, s. 79..
W obrębie murów zamku znajduje się XV-wieczna kaplica św. Jerzego, uznana przez historyka za „jedno z najwyższych osiągnięć angielskiej architektury gotyku wertykalnego”.
Oryginalnie wzniesiony w celu zamanifestowania dominacji normańskiej na obrzeżach Londynu i kontroli strategicznie ważnego odcinka Tamizy, zamek Windsor został zbudowany jako rezydencja rycerska typu motte, z trzema dziedzińcami otaczającymi centralny kopiec. Stopniowo zastępowany fortyfikacjami kamiennymi, zamek przetrwał długotrwałe oblężenie podczas pierwszej wojny baronów na początku XIII wieku. W połowie tego stulecia Henryk III wzniósł w obrębie zamku luksusowy pałac królewski, a Edward III poszedł o krok dalej, przebudowując pałac na jeszcze wspanialszy zespół budynków w ramach przedsięwzięcia, które miało stać się „najdroższym świeckim projektem budowlanym całego średniowiecza w Anglii” . Podstawowy projekt Edwarda przetrwał okres , w którym Henryk VIII i Elżbieta I coraz częściej wykorzystywali zamek jako dwór królewski i centrum dyplomatycznych rozrywek.
Zamek Windsor przetrwał burzliwy okres angielskiej wojny domowej, kiedy to był wykorzystywany jako kwatera główna sił Parlamentu i więzienie dla Karola I. Wraz z restauracją monarchii w 1660 roku, Karol II, z pomocą architekta , przebudował znaczną część zamku Windsor, tworząc zespół ekstrawaganckich wnętrz barokowych. Po okresie zaniedbania w XVIII wieku, Jerzy III i Jerzy IV, ponosząc kolosalne wydatki, odnowili i przebudowali pałac Karola II, tworząc obecny wygląd apartamentów reprezentacyjnych, pełnych mebli w stylach rokoko, gotyckim i barokowym. Królowa Wiktoria wprowadziła kilka drobnych zmian w zamku, który stał się centrum królewskiej rozrywki przez znaczną część jej panowania. Podczas I wojny światowej, historyczna posiadłość zainspirowała nazwę rodu królewskiego – Windsor. Za panowania Jerzego VI, zamek służył jako schronienie dla rodziny królewskiej podczas nalotów bombowych Luftwaffe w czasie II wojny światowej. Po pożarze w 1992 roku, który zamek przetrwał, przeprowadzono gruntowną renowację kilku sal reprezentacyjnych. Jest popularną atrakcją turystyczną, miejscem organizacji wizyt państwowych i był główną rezydencją Elżbiety II od 2011 do 2022 roku.
Architektura thumb|upright=1.5|alt=A schematic map, with dark green parts of the castle on a light green background, individual locations marked out in red letters.|Plan Zamku w Windsorze: A: Okrągła Wieża B: Górny Dziedziniec C: Apartamenty Królewskie D: Prywatne Apartamenty E: Skrzydło Południowe F: Dolny Dziedziniec G: Kaplica św. Jerzego H: Klasztor Podkowy K: Brama Króla Henryka VIII L: Long Walk M: Brama Normańska N: Taras Północny O: Wieża Edwarda III T: The Curfew Tower Tereny zamku Windsor zajmują powierzchnię 5,3 hektara (13 akrów), i łączą w sobie cechy fortyfikacji, pałacu oraz małego miasta. Współczesny wygląd zamku jest wynikiem sekwencji etapowych projektów budowlanych, których kulminacją były prace rekonstrukcyjne po pożarze w 1992 roku. W swojej istocie stanowi on konstrukcję w i wiktoriańskim, opartą na średniowiecznej strukturze, z elementami gotyckimi reinterpretowanymi w stylu nowoczesnym. Od XIV wieku architektura zamku dąży do współczesnej reinterpretacji dawnych mód i tradycji, wielokrotnie naśladując style przestarzałe, a nawet anachroniczne. W rezultacie, architekt Sir wskazał na architekturę zamku Windsor, określając ją jako posiadającą „pewien element fikcyjny”, gdzie malowniczy i gotycki projekt generuje „wrażenie, jakby wystawiano tu przedstawienie teatralne”, pomimo wysiłków z końca XX wieku, aby odsłonić więcej starszych struktur i zwiększyć poczucie autentyczności. Pomimo pewnej krytyki, architektura i historia zamku zapewniają mu „miejsce wśród największych europejskich pałaców”.
Dziedziniec Środkowy W samym sercu zamku Windsor znajduje się Dziedziniec Środkowy, dziedziniec uformowany wokół kopca (motte), sztucznego wzniesienia położonego w centrum dziedzińca. Kopiec ma wysokość 15 metrów (50 stóp) i został usypany z kredy pierwotnie wydobytej z otaczającego go rowu. Wieża strażnicza, zwana Okrągłą Wieżą, znajdująca się na szczycie kopca, bazuje na oryginalnej budowli z XII wieku, podwyższonej o 9,1 metra (30 stóp) na początku XIX wieku przez architekta , w celu uzyskania bardziej imponującej wysokości i sylwetki. Wnętrze Okrągłej Wieży zostało dodatkowo przeprojektowane w latach 1991–1993, aby zapewnić dodatkową przestrzeń dla , a dodatkowe pomieszczenie zbudowano w przestrzeni powstałej w wyniku pierwotnie pustego nadbudowania Wyatville’a. Okrągła Wieża w rzeczywistości jest daleka od cylindrycznego kształtu ze względu na kształt i strukturę kopca, na którym stoi. Obecna wysokość wieży była krytykowana jako nieproporcjonalna do jej szerokości; na przykład archeolog Tim Tatton-Brown opisał ją jako okaleczenie wcześniejszej średniowiecznej struktury.
Zachodnie wejście do Dziedzińca Środkowego jest obecnie otwarte, a brama prowadzi z dziedzińca na północ, na Taras Północny. Wschodnie wyjście z dziedzińca jest strzeżone przez Bramę Normańską. Pomimo swojej nazwy, ta brama pochodzi z XIV wieku, jest silnie sklepiona i ozdobiona rzeźbieniami – w tym zachowanymi średniowiecznymi maskami lwów, które są tradycyjnymi symbolami majestatu – tworząc imponujące wejście do Dziedzińca Górnego. Wyatville przeprojektował zewnętrzną część bramy, a później, w XIX wieku, wnętrze zostało gruntownie przebudowane do celów mieszkalnych.
Dziedziniec Górny thumb|upright=1.55|Południowe skrzydło Górnego Dziedzińca, oficjalne wejście do Apartamentów Reprezentacyjnych znajduje się po lewej stronie, wejście monarchy do prywatnych apartamentów jest po lewej stronie, bliżej środka, w rogu, a brama w pobliżu środka prowadzi do Long Walk w Home Parku. Posąg Karola II na koniu znajduje się po prawej stronie. Dziedziniec Górny zamku Windsor obejmuje szereg ważnych budynków otoczonych murem górnego dziedzińca, tworząc centralny czworobok. Apartamenty Reprezentacyjne ciągną się wzdłuż północnej strony dziedzińca, z szeregiem budynków wzdłuż wschodniego muru, prywatnymi apartamentami królewskimi i Bramą Króla Jerzego IV na południu oraz Wieżą Edwarda III w południowo-zachodnim narożniku. Kopiec i Okrągła Wieża tworzą zachodnią krawędź dziedzińca. U podnóża Okrągłej Wieży znajduje się brązowy na koniu, inspirowany autorstwa w Londynie. Posąg Karola II w Windsorze został odlany przez Josiasa Ibacha w 1679 roku, z marmurowym cokołem ozdobionym rzeźbieniami . Dziedziniec Górny przylega do Tarasu Północnego, z widokiem na Tamizę, oraz do Tarasu Wschodniego, z widokiem na Home Park. Oba tarasy zostały zbudowane przez Hugh Maya w XVII wieku. Na Tarasie Wschodnim znajduje się prywatny, formalny ogród różany, założony po raz pierwszy przez Jerzego IV w latach 20. XIX wieku. Obecny ogród został zmodernizowany przez księcia Filipa, po tym, jak był wykorzystywany do produkcji ogródków warzywnych podczas II wojny światowej, pielęgnowanych częściowo przez księżniczki Elżbietę i Małgorzatę. W 2020 roku ogłoszono, że po raz pierwszy od 40 lat ogród zostanie otwarty dla publiczności na ograniczony czas.
Tradycyjnie uważano, że Dziedziniec Górny jest „pod każdym względem wytworem XIX wieku [który] stanowi obraz tego, jak na początku XIX wieku wyobrażano sobie zamek”, co wynika z rozległej przebudowy zamku przez Wyatville’a za panowania Jerzego IVColvin, s. 392, cyt. za Brown (1984), s. 230.. Mury Dziedzińca Górnego zbudowane są z kamienia z , od wewnątrz licowane regularną cegłą, z gotyckimi detalami wykonanymi z żółtego kamienia z Bath. Budynki na Dziedzińcu Górnym charakteryzują się użyciem drobnych kawałków krzemienia w zaprawie do spoinowania, co zapoczątkowano na zamku w XVII wieku, aby nadać mu wygląd podobny do kamiennych murów z różnych okresów. Sylwetka Dziedzińca Górnego, widziana z oddali lub na tle horyzontu, ma być dramatyczna, stanowiąc obraz wysokich wież i blanków. Prace archeologiczne i konserwatorskie po pożarze w 1992 roku pokazały, w jakim stopniu obecna struktura reprezentuje zachowane elementy od oryginalnych murów kamiennych z XII wieku, ukazane w kontekście ostatecznej przebudowy Wyatville’a.
Apartamenty Reprezentacyjne thumb|upright=1.5|Apartamenty Reprezentacyjne na Górnym Dziedzińcu – (od lewej do prawej) Komnaty Audiencyjne i Prezentacyjne Króla, oficjalne wejście, sala św. Jerzego, wejście dla gości. Apartamenty Reprezentacyjne stanowią główną część Dziedzińca Górnego i znajdują się wzdłuż północnej strony czworoboku. Współczesny budynek opiera się na średniowiecznych fundamentach założonych przez Edwarda III, przy czym parter obejmuje pomieszczenia służbowe i piwnice, a znacznie okazalsze pierwsze piętro stanowi główną część pałacu. Na pierwszym piętrze układ zachodniej części Apartamentów Reprezentacyjnych jest przede wszystkim dziełem architekta Hugh Maya, natomiast struktura po stronie wschodniej odzwierciedla plany Jeffry’ego Wyatville’a.
thumb|upright=0.8|left|Karmazynowy Salon w 2007 roku, po pożarze w Zamku Windsor w 1992 roku i późniejszej przebudowie. Wnętrze Apartamentów Reprezentacyjnych zostało w większości zaprojektowane przez Wyatville’a na początku XIX wieku. Wyatville planował, aby każde pomieszczenie ilustrowało określony styl architektoniczny i eksponowało pasujące do niego meble i dzieła sztuki z epoki. Z pewnymi zmianami na przestrzeni lat, koncepcja ta nadal dominuje w apartamentach. Różne pomieszczenia utrzymane są w stylach , gotyckim i rokoko, z elementami w niektórych miejscach. Wiele pomieszczeń we wschodniej części zamku musiało zostać odrestaurowanych po pożarze w 1992 roku, pomieszczenia zostały odrestaurowane tak, aby wyglądały podobnie do ich pierwotnego wyglądu, ale z użyciem nowoczesnych materiałów i ukryciem nowoczesnych ulepszeń konstrukcyjnych. Pomieszczenia te zostały również częściowo przeprojektowane w tym samym czasie, aby lepiej odpowiadały współczesnym gustom. Historyk sztuki Hugh Roberts pochwalił Apartamenty Reprezentacyjne jako „wspaniałą i niezrównaną sekwencję pomieszczeń powszechnie uważaną za najdoskonalszy i najpełniejszy wyraz późnego gustu georgiańskiego”. Inni, tacy jak architekt Robin Nicolson i krytyk , opisali je jako „mdłe” i „wyraźnie nudne”.
thumb|upright=0.75|Rysunek nowej prywatnej kaplicy, przedstawiający projekt gotycki autorstwa Gilesa Downesa.