thumb|Bell X-1-2
X-plane (ang. samolot serii X) – seria amerykańskich eksperymentalnych statków powietrznych, głównie samolotów o napędzie rakietowym, przeznaczonych do testowania nowych technologii i okrytych tajemnicą w czasie prowadzenia przy ich pomocy prac badawczych.
Pierwszym statkiem powietrznym serii X był samolot Bell X-1, który jako pierwszy przekroczył barierę dźwięku w 1947 roku. Dzięki samolotom X można było wykonać wiele ważnych eksperymentów, których wyniki pozwoliły wprowadzić do przemysłu lotniczego nowe technologie i przyspieszyć rozwój lotnictwa. Większość maszyn serii X nie zyskała sławy poza środowiskami naukowymi i związanymi z wojskiem. Następną po X-1 szerzej znaną maszyną był samolot rakietowy North American X-15, zbudowany na początku lat 60. XX wieku, na którym pobito wiele rekordów prędkości i wysokości łącznie z lotami suborbitalnymi. Statki powietrzne serii X o numerach od 7 do 12 były właściwie pociskami rakietowymi, a niektóre z pozostałych maszynami bezzałogowymi. Większość samolotów X zbudowano w bardzo krótkich seriach liczących kilka sztuk lub nawet jako pojedyncze egzemplarze. Jedynym wyjątkiem jest zbudowany przez Lockheed Martin samolot X-35, który wygrał rywalizację z maszyną Boeing X-32 i ostatecznie stał się seryjnym samolotem myśliwskim Lockheed F-35 Lightning II.
Samoloty eksperymentalne serii X oznaczone kolejnymi numerami, są wciąż konstruowane i używane w charakterze platform badawczych dla nowych technologii.
Oznaczenie WytwórniaAgencja Zdjęcie Data oblotu UwagiX-1BellUSAF, NACA100pxLoty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach.Pierwszy samolot, który przekroczył barierę dźwięku.Potwierdzona użyteczność cienkich profiliJenkins, Landis i Miller 2003, s. 5–7..X-2StarbusterBellUSAF100pxLoty z wysokimi prędkościami i na dużych wysokościach.Pierwszy samolot, który przekroczył prędkość 3 machówJenkins, Lis i Miller 2003, s. 8..X-3StilettoDouglasUSAF, NACA100pxKonstrukcja ze stopu tytanu; skrzydła o małym wydłużeniu.Przeznaczony do testowania lotów długodystansowych z prędkościami naddźwiękowymi.Niezdolny do osiągnięcia prędkości projektowej, umożliwił jednak wgląd w zjawisko sprzężenia bezwładnościowegoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 9..X-4BantamNorthropUSAF, NACA100pxWyznaczenie własności pilotażowych samolotu bezogonowego w zakresie prędkości okołodźwiękowychJenkins, Landis i Miller 2003, s. 10..X-5BellUSAF, NACA100pxPierwszy samolot ze zmienną geometrią skrzydełJenkins, Landis i Miller 2003, s. 11..X-6ConvairUSAF, AEC100pxNieoblatanyZmodyfikowany ciężki bombowiec Convair B-36 do badań nad użyciem napędu jądrowego; nie wyszedł poza fazę prototypuJenkins, Landis i Miller 2003, s. 12..X-7Flying Stove PipeLockheedDOD100pxkwiecień 1951Platforma testowa dla silników strumieniowychJenkins, Landis i Miller 2003, s. 13..X-8AerobeeAerojetNACA, USAF, USN100pxSuborbitalna rakieta badawcza stabilizowana obrotowoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 14..X-9ShrikeBell AircraftUSAF100pxkwiecień 1949Platforma badawcza dla systemów naprowadzania i napędu.Wykorzystywany do rozwoju naddźwiękowego pocisku rakietowego GAM-63 RascalJenkins, Landis i Miller 2003, s. 15..X-10North American AviationUSAF100pxPlatforma badawcza dla naddźwiękowego pocisku manewrującego SM-64 NavahoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 16..X-11ConvairUSAF50pxPlatforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 AtlasJenkins, Landis i Miller 2003, s. 17..X-12ConvairUSAF50pxlipiec 1958Zaawansowana platforma badawcza dla rakietowego pocisku balistycznego SM-65 AtlasJenkins, Landis i Miller 2003, s. 18..X-13VertijetRyanUSAF, USN75pxPlatforma badawcza dla samolotu pionowego startu i lądowania (VTOL)Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 19..X-14BellUSAF, NASA100pxPlatforma badawcza dla samolotu VTOL.Badano ustawienia konfiguracyjne dla lotu samolotu VTOL z ciągiem wektorowanymJenkins, Landis i Miller 2003, s. 20..X-15North American AviationUSAF, NASA100pxLoty z prędkościami hipersonicznymi (6 machów), na dużych wysokościach (350 000 stóp).Pierwszy załogowy samolot hipersoniczny; zdolny do lotu suborbitalnegoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 21–22..X-16Bell AircraftUSAFNieoblatanyProjekt samolotu rozpoznawczego osiągającego duże wysokościJenkins, Landis i Miller 2003, s. 23..Oznaczenie „X-16” zostało użyte do ukrycia jego przeznaczenia przed Związkiem Radzieckim"X-16". globalsecurity.org [dostęp 11 maja 2010]..X-17LockheedUSAF, USN100pxkwiecień 1956Badania rezultatów ponownego wejścia w atmosferę przy wysokich liczbach MachaJenkins, Landis i Miller 2003, s. 24..X-18Hiller AircraftUSAF, USN100pxPlatforma badawcza VTOL/STOVL.Opracowanie projektu samolotu typu tiltwing dla VTOLJenkins, Landis i Miller 2003, s. 25..X-19Curtiss-WrightTri-service100pxlistopad 1963Platforma badawcza samolotu typu tiltrotor w układzie czterowirnikowymJenkins, Landis i Miller 2003, s. 26..X-20Dyna-SoarBoeingUSAF100pxNigdy niewybudowanySamolot kosmiczny wielokrotnego użytku do zastosowań militarnychJenkins, Landis i Miller 2003, s. 27..X-21NorthropUSAF100pxPlatforma badawcza testująca sterowanie warstwą przyściennąJenkins, Landis i Miller 2003, s. 28..X-22BellDOD100pxPlatforma badawcza dla samolotu typu tiltrotor o czterech otunelowanych wirnikachJenkins, Landis i Miller 2003, s. 29..X-23PRIMEMartin MariettaUSAF75pxPlatforma badawcza do wyznaczenia efektów manewrowania podczas ponownego wchodzenia w atmosferęJenkins, Landis i Miller 2003, s. 30..Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadaneParsch 2009, "Missing Designations".X-24Martin MariettaUSAF, NASA100px 100pxPlatforma badawcza do wyznaczenia własności pilotażowych kadłuba nośnego w zakresie niskich prędkości lotuJenkins, Landis i Miller 2003, s. 31–32..X-25BensonUSAF100pxLekki wiatrakowiec wykorzystywany przez zestrzelonych pilotówJenkins, Landis i Miller 2003, s. 33..X-26FrigateSchweizerDARPA, US Army, USN100px 100px1967Szybowiec treningowy dla pilotów doświadczalnych, przeznaczony do ćwiczeń podczas holendrowania.Platforma badawcza dla cichego samolotu obserwacyjnegoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 34..X-27Lockheed75pxNieoblatanyPrototyp lekkiego myśliwcaJenkins, Landis i Miller 2003, s. 35..X-28Sea SkimmerOsprey AircraftUSN100pxTania, jednoosobowa łódź latającaJenkins, Landis i Miller 2003, s. 36..X-29GrummanDARPA, USAF, NASA100px1984Platforma badawcza skrzydeł o ujemnym skosieJenkins, Landis i Miller 2003, s. 37..X-30NASPRockwellNASA, DARPA, USAF100pxNigdy niewybudowanyPrototyp jednostopniowego statku kosmicznegoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 38..X-31RockwellDARPA, USAF, BdV100px1990Platforma testująca supermanewrowość przy użyciu wektorowania ciąguJenkins, Landis i Miller 2003, s. 39..X-32BoeingUSAF, USN, RAF100pxwrzesień 2000Prototyp myśliwca Joint Strike FighterJenkins, Landis i Miller 2003, s. 40–41..X-33Venture StarLockheed MartinNASA100pxPrototyp nigdy nieukończonyPrototyp pojazdu wielokrotnego użytku wykonany w skali 1:2Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 42..X-34Orbital SciencesNASA100pxNieoblatanyPlatforma badawcza bezzałogowego statku kosmicznego wielokrotnego użytkuJenkins, Landis i Miller 2003, s. 43..X-35Lockheed MartinUSAF, USN, RAF100px2000Prototyp myśliwca Joint Strike Fighter, obecnie myśliwiec F-35Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 44–45..X-36McDonnell Douglas/BoeingNASA100pxPlatforma badawcza bezogonowego myśliwcaJenkins, Landis i Miller 2003, s. 46..X-37BoeingUSAF, NASA100px (drop test) (lot orbitalny)Samolot kosmiczny wielokrotnego użytkuJenkins, Landis i Miller 2003, s. 47..X-38Scaled CompositesNASA100px1999Demonstrator pojazdu ratunkowego przeznaczonego dla Międzynarodowej Stacji KosmicznejJenkins, Landis i Miller 2003, s. 48..X-39NieznanaUSAFTajneNieznanaOznaczenie zarezerwowane dla programu Future Aircraft Technology Enhancements (FATE)Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 49..Uwaga: Oznaczenie oficjalnie nigdy nie nadane.X-40BoeingUSAF, NASA100px80% wielkości prototyp X-37Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 50..X-41NieznanaUSAFTajneNieznanaWojskowy program samolotu kosmicznegoJenkins, Landis i Miller 2003, s. 51..X-42NieznanaUSAFTajneNieznanaRakieta na paliwo płynneJenkins, Landis i Miller 2003, s. 52..X-43Hyper-XMicrocraftNASA100pxHiperdźwiękowa platforma badawcza dla silników ScramjetJenkins, Landis i Miller 2003, s. 53..X-44MANTALockheed MartinUSAF, NASAProgram anulowanyPlatforma badawcza oparta na myśliwcu F-22, mająca określić wykonalność samolotu pozbawionego usterzenia ogonowego, wykorzystującego wektorowanie ciąguJenkins, Landis i Miller 2003, s. 54..X-45BoeingDARPA, USAF100px Demonstrator bezzałogowego samolotu bojowego (UCAV)Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 55..X-46BoeingDARPA, USN100pxProgram anulowanyDemonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów ZjednoczonychJenkins, Landis i Miller 2003, s. 56..X-47A Pegasus X-47BNorthrop GrummanDARPA, USN100pxDemonstrator bezzałogowego samolotu bojowego przeznaczonego dla marynarki Stanów ZjednoczonychJenkins, Landis i Miller 2003, s. 57..X-48BoeingNASA100pxPlatforma badawcza dla samolotu Blended Wing Body (BWB)Jenkins, Landis i Miller 2003, s. 58..X-49SpeedhawkPiasecki AircraftUS Army Śmigłowiec z wirnikiem ogonowym o wektorowanym ciągu (VTDP)Parsch 2009, "DOD 4120.15-L".X-50DragonflyBoeingDARPAPlatforma badawcza technologii Canard Rotor/WingJenkins, Landis i Miller 2003, s. 60..X-51WaveriderBoeingUSAF100pxSamolot napędzany silnikiem scramjet budowany w kooperacji Pratt & Whitney i Boeinga, zdolny do przekroczenia prędkości Ma = 7"X-51 Scramjet Engine Demonstrator - WaveRider" globalsecurity.org. [dostęp 11 maja 2010]..X-52Oznaczenie pominięte dla uniknięcia pomyłki z B-52.X-53Boeing Phantom WorksNASA, USAF100pxlistopad 2002Demonstrator technologii zaawansowanego cyfrowego sterowania samolotem oraz nowych technologii i struktur wykorzystywanych do budowy skrzydeł. Od 2002 technologie te są testowane na przebudowanej maszynie F/A-18 HornetJordan 2006.X-54Gulfstream AerospaceNASANiezaplanowanaPlatforma badawcza dla transportu naddźwiękowego.X-55Lockheed Martin Skunk WorksUSAFAdvanced Composite Cargo Aircraft (ACCA).Platforma badawcza dla kadłuba i statecznika pionowego wykonanych z kompozytuKaufman 2009.
Przypisy
Bibliografia