Ojciec chrzestny () – amerykański dramat gangsterski z 1972 roku w reżyserii Francisa Forda Coppoli, zrealizowany na podstawie powieści Mario Puzo, który był również jego współscenarzystą. W głównych rolach wystąpili Marlon Brando, Al Pacino, James Caan, Richard Castellano, Robert Duvall, Sterling Hayden, John Marley, Richard Conte i Diane Keaton. Pierwsza część trylogii Ojciec chrzestny opowiadającej o rodzinie Corleonów, na czele której stoi don Vito Corleone (Brando), rozgrywająca się w latach 1945–1955. Przedstawia przemianę najmłodszego syna Vita, Michaela (Pacino), z rodzinnego wyrzutka w bezwzględnego bossa mafii.

Wytwórnia Paramount Pictures nabyła za 80 tys. USD prawa do zekranizowania książki, jeszcze zanim ta zyskała popularność. Producenci mieli problem ze znalezieniem reżysera, ponieważ pierwszych kilku kandydatów nie wyraziło zainteresowania; ostatecznie funkcję tę przyjął Coppola, co doprowadziło do sporów o obsadę, przede wszystkim o angaż Brando i Pacino. Zdjęcia kręcono głównie w Nowym Jorku i jego okolicach oraz na Sycylii, a zakończono je przed czasem. Muzykę skomponował Nino Rota, zaś dodatkowe utwory Carmine Coppola.

Światowa premiera filmu odbyła się 14 marca 1972 w Loew’s State Theatre, a do szerokiej dystrybucji trafił 24 marca. Ojciec chrzestny był najbardziej dochodowym filmem 1972 roku, a przy przychodach rzędu 250–291 mln USD przez pewien czas znajdował się na szczycie najbardziej dochodowych filmów wszech czasów. Spotkał się z powszechnym uznaniem krytyków i widzów, chwalących grę aktorską – przede wszystkim Brando i Pacino – reżyserię, scenariusz, zdjęcia, montaż, muzykę i sposób, w jaki przedstawiono mafię. Był przyczynkiem do rozpoczęcia karier Coppoli i Pacino, jak również przyczynił się do odrodzenia przygasłej w latach 60. kariery Brando, który po premierze wystąpił m.in. w Ostatnim tangu w Paryżu, Supermanie i Czasie apokalipsy. Podczas 45. ceremonii wręczenia nagród Amerykańskiej Akademii Filmowej nagrodzono go Oscarami dla najlepszego filmu, aktora (Brando) i scenariusza adaptowanego (Puzo i Coppola). Dodatkowo otrzymał siedem innych nominacji – dla Pacina, Caana i Duvalla w kategorii „najlepszy aktor drugoplanowy” oraz dla Coppoli za reżyserię.

Ojciec chrzestny uznawany jest za jeden z najlepszych i najbardziej wpływowych filmów w historii oraz za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli kina gangsterskiego. W 1990 Biblioteka Kongresu wpisała go do National Film Registry – rejestru filmów budujących dziedzictwo kulturalne Stanów Zjednoczonych – jako film „znaczący kulturowo, historycznie i estetycznie”. American Film Institute uznał go za drugi najlepszy film w historii amerykańskiej kinematografii (za Obywatelem Kane’em). Doczekał się dwóch kontynuacji: Ojciec chrzestny II (1974) i Ojciec chrzestny III (1990).

Fabuła Na podstawie: The Annotated Godfather: The Complete Screenplay, Commentary on Every Scene, Interviews, and Little-Known Facts Rok 1945, Nowy Jork. Vito Corleone, don mafijnej rodziny, wyprawia ślub swojej jedynej córce Connie, wychodzącej za Carla Rizziego. Podczas uroczystości odwiedza go piekarz proszący o przysługę, a najmłodszy syn – Michael – przedstawia rodzinie swoją dziewczynę, Kay Adams. Johnny Fontane, popularny piosenkarz i chrześniak Vita, prosi go o pomoc w zdobyciu roli w filmie. Vito nakazuje swojemu consigliere, Tomowi Hagenowi, przekonanie producenta Jacka Woltza, żeby obsadził Johnny’ego.

Zimą baron narkotykowy Sollozzo proponuje Vitowi zainwestowanie w narkotyki, prosząc też o ochronę. Ten odmawia, stwierdzając, że zaangażowanie się w narkobiznes skomplikuje jego relacje z politykami. Niepokoi go jednak, że Sollozzo ma wsparcie rodziny Tattagliów, zleca więc swojemu silnorękiemu – Luce Brasiemu – żeby przyłączył się do konkurencyjnej rodziny i szpiegował ją. Tattagliowie wietrzą podstęp i zabijają Brasiego podczas jego inauguracji. Niedługo później Vito zostaje postrzelony. Kiedy kontrolę tymczasowo przejmuje pierworodny syn Vita, Sonny, Sollozzo zmusza Hagena, żeby przekonał Sonny’ego do wejścia w biznes narkotykowy. Sonny mści się za śmierć Luki Brasiego, zlecając zabójstwo Bruna Tattaglii. Michael odwiedza ojca w szpitalu, odkrywając, że nie jest on chroniony przez policjantów, którzy zostali przekupieni przez Sollozza. Udaje mu się powstrzymać kolejny zamach na swojego ojca, ale zostaje pobity przez skorumpowanego kapitana policji Marka McCluskey’ego. Sollozzo i McCluskey proszą Michaela o spotkanie, żeby zażegnać spór. Ten zgadza się, ale wraz z Sonnym i caporegime rodziny – Clemenzą – postanawiają pozbyć się zagrożenia. Clemenza ukrywa w restauracji na Bronksie broń, z której Michael zabija Sollozza i McCluskey’ego.

Władze biorą odwet za zabójstwo kapitana policji, a Pięć Rodzin wypowiada sobie otwartą wojnę. Michael zostaje wysłany na Sycylię, gdzie opiekuje się nim dawny przyjaciel jego ojca, a Fredo – średni syn Vita – zostaje oddany pod opiekę Moego Greene’a w Las Vegas. Sonny publicznie atakuje Carla i grozi mu za bicie i znęcanie się nad Connie. Kiedy ten ponownie napastuje jego siostrę, Sonny postanawia się z nim rozprawić, ale wpada w zasadzkę na rogatkach autostrady i zostaje zabity. Na Sycylii Michael żeni się z Apollonią, ta jednak ginie niedługo później w wybuchu bomby podłożonej pod jego samochodem.

Vito, zdruzgotany śmiercią Sonny’ego i mający dosyć wojny, prosi o spotkanie Pięciu Rodzin. Zapewnia, że nie będzie oponował przeciwko ich związkom z narkobiznesem i nie będzie mścił się za śmierć pierworodnego. W zamian udaje mu się wynegocjować bezpieczeństwo Michaela, który po powrocie do Stanów wchodzi do rodzinnego interesu i żeni się z Kay, która na początku lat 50. rodzi mu dwójkę dzieci. Ze względu na sędziwy wiek Vita i niezdolność Freda do sprawowania przywództwa nad rodziną na jej czele staje Michael. Vito ostrzega go, że za zabójstwem Sonny’ego stoi don Barzini, który będzie próbował zabić również jego podczas spotkania zaaranżowanego przez zdradzieckiego capo Corleonów. Z pomocą Vita Michael przekierowuje Hagena do zarządzania operacjami w Las Vegas, uważając, że nie jest on consigliere odpowiednim na czas wojny. Podczas odwiedzin w Nevadzie Michael odkrywa, że Fredo stał się bardziej wierny Greene’owi niż własnej rodzinie.

W 1955 Vito umiera na zawał serca. Podczas jego pogrzebu Tessio prosi Michaela o spotkanie z Barzinim, sygnalizując tym swoją zdradę rodziny. Spotkanie zostaje wyznaczone na dzień chrztu dziecka Connie. W trakcie nabożeństwa, podczas którego Michael jest ojcem chrzestnym siostrzeńca, zabójcy Corleonów zabijają donów Pięciu Rodzin, Greene’a i Tessia. Michael zmusza Carla do przyznania się, że brał udział w śmierci Sonny’ego, za co skazuje go na wygnanie; podczas ucieczki mężczyzna zostaje uduszony przez Clemenzę. Connie oskarża brata o zabicie jej męża. Kay pyta Michaela, czy Connie mówi prawdę, ten jednak zaprzecza. Kiedy wychodzi z pokoju, wchodzą do niego capo, składając wyrazy uszanowania Michaelowi i zwracając się do niego per „don Corleone”.

Obsada Źródło: The New York Times, American Film Institute mały|Marlon Brando jako Vito Corleone

Produkcja Nabycie praw do ekranizacji Film powstał na podstawie powieści Maria Puza Ojciec chrzestny z 1969 roku, która przez sześćdziesiąt siedem tygodni znajdowała się na liście bestsellerów „The New York Timesa”, w ciągu dwóch lat sprzedała się w ponad dziewięciu milionach egzemplarzy i jeszcze w kilka lat po premierze pozostawała najlepiej sprzedającą się książką. Paramount Pictures dowiedziało się o powieści w 1967, kiedy pracownik zajmujący się wyszukiwaniem książek potencjalnie nadających się do zekranizowania poinformował wicedyrektora ds. produkcji Petera Barta o nieukończonym jeszcze sześćdziesięciostronicowym rękopisie Puza zatytułowanym Mafia. Bart uznał, że jest on „czymś znacznie więcej niż historią o mafii”, i zaproponował Puzowi 12,5 tys. USD za prawa do jego zekranizowania z gwarancją zapłaty 80 tys. USD, jeżeli ukończony projekt będzie można zaadaptować na film. Chociaż agent pisarza namawiał go, żeby nie przyjmował propozycji, pilnie potrzebujący pieniędzy Puzo zaakceptował warunki wytwórni. Robert Evans, jeden z prominentnych producentów Paramountu, stwierdził, że kiedy spotkał się z autorem w 1968 i dowiedział się, że potrzebuje 10 tys. USD na spłatę długów hazardowych, złożył mu ofertę na wykup praw do ekranizacji.

W marcu 1967 Paramount poinformował oficjalnie, że wsparł Puza finansowo, żeby mógł dokończyć swoją następną książkę – z nadzieją, że będzie można ją zekranizować. W 1969 wytwórnia potwierdziła, że zamierza zekranizować powieść, za prawa do przeniesienia jej na ekran zapłaciła 80 tys. USD, a premiera planowana jest na święta 1971. 23 marca 1970 na producenta filmu wybrano Alberta S. Ruddy’ego, który zaimponował dyrektorom wytwórni podczas rozmowy o pracę, a dodatkowo znany był z nieprzekraczania ustalonych budżetów.

Wybór reżysera alt=A photo of Francis Ford Coppola|mały|Francis Ford Coppola, reżyser filmu, w 2011 roku. Wytwórnia chciała, żeby Ojca chrzestnego nakręcił reżyser włoskiego pochodzenia, co miało nadać mu autentyczności. Evans chciał, żeby Ojca chrzestnego wyreżyserował Amerykanin włoskiego pochodzenia, co miało sprawić, że film będzie „na wskroś włoski”. Poprzedni film Paramountu poświęcony mafii, Braterstwo (1968), wypadł bardzo słabo w box offisie. Zdaniem Evansa przyczyną tego był brak osób włoskiego pochodzenia tak w obsadzie, jak i wśród realizatorów – włoskich korzeni nie mieli ani reżyser Martin Ritt, ani grający główną rolę Kirk Douglas. Pierwotnie wytwórnia chciała obsadzić jako reżysera Sergia Leonego, ten jednak odrzucił propozycję, chcąc nakręcić swój własny film gangsterski – Dawno temu w Ameryce. Następnie zwrócono się do Petera Bogdanovicha, ten jednak nie był zainteresowany nakręceniem filmu mafijnego. W późniejszym czasie propozycję wyreżyserowania Ojca chrzestnego odrzucili również Peter Yates, Richard Brooks, Arthur Penn, Costa-Gavras i Otto Preminger. Bart zaproponował w końcu Evansowi Francisa Forda Coppolę – reżysera mającego włoskie pochodzenie, a mogącego pracować za niewielką gażę i przy niewielkim budżecie, nie miał bowiem dużego pola do negocjacji po porażce swojego poprzedniego filmu – Ludzi z deszczu. Coppola pierwotnie odrzucił propozycję, uważając książkę za marną i nastawioną na tanią sensację, określił ją nawet mianem „tandety”. Należące do Coppoli studio American Zoetrope było w tym czasie jednak winne 400 tys. USD wytwórni Warner Bros. za przekroczenie budżetu THX 1138; w związku ze słabą sytuacją finansową i za namową znajomych oraz rodziny, ostatecznie postanowił wyreżyserować film. Jego angaż oficjalnie ogłoszono 28 września 1970; Coppola zgodził się na gażę w wysokości 125 tys. USD i sześcioprocentowy udział w zyskach. Po ponownym zapoznaniu się z książką Coppola znalazł w niej głębszy sens i postanowił, że Ojciec chrzestny nie będzie filmem o zorganizowanej przestępczości, a stanowiącą metaforę kapitalizmu w Ameryce kroniką rodzinną.

Coppola i Paramount