mały|Mapa świata pokazująca złożony wskaźnik dotyczący gwałtów na kobietach w 2018 roku, dane WomanStats Project.
|350x350px
Gwałt, zgwałcenie – zmuszenie drugiej osoby do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności przez jedną lub wiele osób, posługujących się siłą fizyczną, przymusem, nadużyciem władzy, podstępem lub wykorzystujących niemożność wyrażenia świadomej zgody przez daną osobę. Rodzaj przemocy seksualnej. Sprawca gwałtu nazywany jest gwałcicielem.
Etymologia Słowo gwałt pochodzi od niemieckiego słowa gewalt () oznaczającego władzę, przemoc, siłę.
Definicje W większości krajów gwałt jest definiowany jako stosunek płciowy bądź inne formy penetracji seksualnej, których sprawca dopuścił się wobec ofiary bez jej zgody. Pojęcie gwałtu nie jest jednolicie definiowane przez organizacje ochrony zdrowia poszczególnych państw, organizacje ochrony porządku publicznego, instytucje ochrony zdrowia i środowiska prawnicze. Definicja gwałtu jest zróżnicowana w zależności od kultury i uwarunkowań historycznych.
Do 2012 roku Federalne Biuro Śledcze (FBI) uważało gwałt za przestępstwo popełniane wyłącznie przez mężczyzn wobec kobiet. W 2012 r. zmieniono definicję z „cielesnego obcowania z kobietą siłą i wbrew jej woli” na „penetrację, nieważne jak niewielką, pochwy lub odbytu jakąkolwiek częścią ciała, lub przedmiotem, bądź penetrację oralną przez organ płciowy innej osoby, bez zgody ofiary”. Poprzednia definicja, która nie zmieniała się od 1927 roku, była uważana za przestarzałą i zbyt wąską. Zaktualizowana definicja obejmuje uznanie ofiary i sprawcy dowolnej płci, oraz że gwałt z użyciem przedmiotu może być równie traumatyczny jak gwałt z użyciem penisa. FBI dalej opisuje przypadki, kiedy ofiara nie jest w stanie wyrazić zgody z powodu psychicznej lub fizycznej niedyspozycji. Uznaje, że ofiara może być niezdolna do wyrażenia zgody ze względu na wpływ narkotyków lub alkoholu.
Niektóre kraje odróżniają gwałt od , definiując gwałt jako obejmujący penetrację pochwy przez prącie lub wyłącznie penetrację z udziałem prącia, podczas gdy inne rodzaje aktywności seksualnej bez zgody obu stron nazywane są napaścią na tle seksualnym. Przykładowo, Szkocja kładzie nacisk na penetrację z użyciem penisa, wprowadzając wymóg, że napaść seksualna musi być dokonana z użyciem penisa, aby można ją było zakwalifikować jako gwałt.
Psychologiczne, fizyczne, społeczne i ekonomiczne koszty przestępstwa gwałtu W ciągu miesiąca po gwałcie u 94% ofiar diagnozuje się objawy zespołu stresu pourazowego, takie jak przerażenie, trudności z koncentracją, bezsenność. Wśród konsekwencji, jakie gwałt ma dla ofiary, są również depresja, bóle brzucha, dolegliwości narządów płciowych i bóle głowy, które utrzymują się nawet latami po gwałcie. Obok bezpośrednich obrażeń fizycznych gwałt bywa przyczyną zachorowania na choroby przenoszone drogą płciową i zajścia w niechcianą ciążę.
Ekonomiczne koszty gwałtu są od lat szacowane w Stanach Zjednoczonych. W roku 1996 koszt pojedynczego gwałtu oszacowano na 87 000 dolarów, przy czym koszty bezpośrednie (korzystanie z pomocy lekarskiej, wizyty u psychologa) stanowiły 5100 dolarów, a resztę stanowiły koszty pośrednie (absencja lub utrata pracy, pogorszona jakość życia itp.). Według klasyfikacji amerykańskiego Narodowego Instytutu Sprawiedliwości gwałt jest najbardziej kosztownym przestępstwem w USA (127 miliardów dolarów) – na drugim miejscu są napaści (93 miliardy), a na trzecim morderstwa (71 miliardów)Zofia Nawrocka, Przemoc seksualna w Polsce – działania rządu, [w:] Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz (red.), Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Heinrich Böll Stiftung, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2011, , s. 44–71..
Gwałt w Unii Europejskiej Prawo unijne 25 października 2012 roku Parlament Europejski i Rada Europejska przyjęły dyrektywę ustanawiającą normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw (Dyrektywa 2012/29/UE). Dyrektywa definiuje gwałt jako przemoc na tle płciowym, która jest przejawem dyskryminacji ze względu na płeć, gdyż ofiarami gwałtu są w przeważającej mierze kobiety. Dyrektywa zobowiązuje państwa członkowskie m.in. do szkolenia pracowników policji, prokuratury i sądu tak, by ofiary były traktowane z szacunkiem, oraz do tego, by w każdym państwie istniał system wsparcia dla ofiar. Państwa członkowskie Unii Europejskiej mają obowiązek włączenia dyrektywy w swój system prawny do 16 listopada 2015 r.
Prawa ofiar gwałtu zagwarantuje także Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej otwarta do podpisu przez Radę Europy 11 maja 2011 r. Polska podpisała dokument 18 grudnia 2012 r.
Ochrona ofiar gwałtu w państwach członkowskich UE Według raportu European Women's Lobby (EWL), EWL Barometer on rape in the EU 2013, normy prawne Bułgarii, Litwy, Malty, Serbii, Ukrainy i Węgier znacznie odbiegają od norm wymaganych przez antyprzemocową Konwencję Rady Europy. Np. na Litwie gwałt męża na żonie nie jest przestępstwem, w kodeksie węgierskim gwałt jest definiowany w odniesieniu do moralności życia seksualnego ofiary przestępstwa, a na Malcie gwałt jest określony jako przestępstwo przeciwko honorowi rodzin (a nie przeciwko autonomii ofiary). Z kolei w Bułgarii gwałciciel może uniknąć kary, jeśli poślubi ofiarę przed wydaniem przez sąd wyroku skazującego.
EWL wskazuje, że systemy prawne dwóch państw, Holandii i Wielkiej Brytanii, oferują lepszą ochronę niż ta wymagana zapisami Konwencji antyprzemocowej Rady Europy. Legislacja Irlandii, Włoch i Turcji jest określona jako spełniająca wymogi Konwencji. Reszta państw członkowskich, łącznie z Polską, ma systemy prawne które tylko częściowo odpowiadają minimalnym normom ochrony ofiar gwałtu zawartym w KonwencjiEWL Barometer on Rape in the EU 2013..
Gwałt w polskim prawie karnym
Gwałt jako przestępstwo O przestępstwie zgwałcenia w typie podstawowym mowa jest w art. 197 § 1 Kodeksu karnego, który penalizuje doprowadzenie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem, lub w inny sposób mimo braku zgody drugiej osoby do obcowania płciowego. Art. 197 § 1a K.k. dotyczy doprowadzenia do niego z uwagi na niepoczytalność pokrzywdzonego. Art. 197 § 2 K.k. określa trzecią postać zgwałcenia, polegającą na doprowadzeniu przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem do poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej. Typy kwalifikowane zgwałcenia tworzą art. 197 § 3 (zgwałcenie zbiorowe, zgwałcenie kazirodcze, zgwałcenie przy użyciu niebezpiecznego przedmiotu, zgwałcenie wobec kobiety ciężarnej, zgwałcenie z utrwaleniem obrazu lub dźwięku z jego przebiegu), art. 197 § 4 k.k. (zgwałcenie małoletniego poniżej 15 roku życia, zgwałcenie ze szczególnym okrucieństwem, zgwałcenie ze skutkiem ciężkiego uszczerbku na zdrowiu) i art. 197 § 5 k.k. (zgwałcenie ze skutkiem śmiertelnym). Potocznie często określa się zgwałcenie mianem „gwałtu”. Jednak w prawie karnym nie jest to uzasadnione, ponieważ termin „gwałt” ma inne znaczenie, oznacza gwałtownie i bezwzględnie stosowaną przemoc fizyczną. W takim znaczeniu „gwałt” występuje np. w przestępstwie porwania statku (art. 166 k.k.).
Pojęcie gwałtu zbiorowego Z gwałtem zbiorowym w rozumieniu 197 § 3 k.k. mamy do czynienia wtedy, kiedy sprawców jest co najmniej dwóch, przy czym wystarczy, że obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej dopuszcza się tylko jeden z nich, czyli np. w sytuacji, gdy z czterech sprawców stosunek z ofiarą odbył jeden z nich, a pozostałych 3 ją tylko trzymało, za zgwałcenie zbiorowe odpowiedzą wszyscy czterej. Jest tak dlatego, że w polskim prawie karnym zgwałcenie polega nie na podjęciu obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, lecz na doprowadzeniu do nich. Sprawca, który przytrzymuje pokrzywdzonego, także doprowadza go do określonej w przepisie czynności, nawet jeżeli sam jej nie podejmuje.
Uwagi odnośnie do osób małoletnich W polskim Kodeksie karnym zgwałcenie osoby poniżej piętnastego roku życia zawsze wypełnia znamiona przestępstwa z art. 197 § 3 K.k. W niektórych systemach prawnych doprowadzenie osoby poniżej pewnej granicy wieku do obcowania płciowego, poddania się innej czynności seksualnej lub wykonania takiej czynności uznaje się za zgwałcenie bez względu na fakt, że czynność seksualna odbywa się za zgodą obydwu stron. W Kodeksie karnym z 1997 r. obcowanie z małoletnim poniżej 15. roku życia, nawet przy jego zgodzie, penalizuje art. 200. Typ ten błędnie nazywany jest w języku potocznym pedofilią.
Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce
Zgodnie z danymi policyjnymi postępowania karne o zgwałcenie wszczęto w następującej liczbie: 2126 w 2004 r., 2137 w 2005 r., 2212 w 2006 r., 2027 w 2007 r., 2041 w 2008 r., 1816 w 2009 r. Wykrywalność sprawców przestępstwa zgwałcenia w latach 1999–2008 kształtowała się na poziomie 81–86%. Dane policyjne nie dają odpowiedzi na pytanie jaka jest proporcja zgwałceń dziewcząt i chłopców, gdyż policja nie gromadzi danych o płci zgwałconych nieletnich.
Badanie OBOP z 2007 r. wykazało, że 9% Polek i Polaków zna rodzinę, w której występuje przemoc seksualna. 86% ofiar przemocy seksualnej w rodzinie stanowią kobiety, a sprawcami 60% przestępstw są mężowie. 25% ofiar przemocy seksualnej w rodzinie obawia się ponownego ataku, a 39% sprawców nie wyklucza zastosowania przemocy seksualnej w przyszłościOlga Borkowska, Monika Płatek, Skala przestępstwa zgwałcenia w Polsce, [w:] Joanna Piotrowska, Alina Synakiewicz (red.), Dość milczenia. Przemoc seksualna wobec kobiet i problem gwałtu w Polsce, Heinrich Böll Stiftung, Fundacja Feminoteka, Warszawa 2011, , s. 10–22..
Rodzaje gwałtu mały|250px|Konstantin Makowski Męczeństwo Bułgarii 1877 W nauce kryminologii gwałt można klasyfikować na różne sposoby: np. w odniesieniu do okoliczności, w jakich miał miejsce, w odniesieniu do tożsamości ofiary lub sprawcy. Można wyróżnić m.in. gwałt kazirodczy, gwałt na randce, gwałt małżeński, gwałt więzienny, (w tym ), .
Gwałt w małżeństwie Przestępstwo zgwałcenia może również popełnić jeden małżonek na szkodę drugiego. Żona nie musi utrzymywać kontaktów seksualnych z mężem i na odwrót. W polskim prawie obowiązek wspólnego pożycia małżonków określony w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w żadnym wypadku nie uprawnia małżonka do jego egzekwowania w jakikolwiek sposób. Niedochowywanie tego obowiązku przez jednego małżonka może jedynie uprawniać drugiego do żądania rozwiązania małżeństwa przez rozwód.
Zgwałcenie prostytutki Prostytutki podlegają takiej samej ochronie prawnej jak inne osoby, czyli kontakt seksualny z taką osobą wbrew jej woli jest takim samym przestępstwem jak zgwałcenie osoby nieświadczącej usług seksualnych. Gwałtem natomiast nie jest sytuacja, jeśli do samego kontaktu dojdzie przy zgodzie prostytutki, a następnie klient nie zapłaci lub zapłaci mniej, niż zadeklarował. W zależności od zamiaru sprawcy taką sytuację można rozpatrywać w kategorii oszustwa (prawo karne) lub niewywiązania się z umowy (prawo cywilne).
Gwałt na randce Termin gwałt na randce (ang. date rape) opisuje wymuszony kontakt seksualny, do którego dochodzi pomiędzy osobami, które dobrze się znają, przyjaźnią się lub darzą się uczuciem. Dochodzi zwykle do niego podczas spotkań towarzyskich, niekiedy z użyciem substancji psychotropowych (takich jak np. substancje wchodzące w skład pigułki gwałtu) lub alkoholu. Wymuszenie kontaktu seksualnego może być planowane lub dochodzi do niego spontanicznie. Oskarżenia o gwałt na randce są często trudne do udowodnienia.
Gwałt oralny Termin gwałt oralny opisuje przestępstwo zgwałcenia, w którym: obiektem zaspokojenia popędu płciowego sprawcy są usta ofiary (polega najczęściej na zmuszeniu ofiary do wykonania fellatio), rzadziej; sprawca stymuluje oralnie narządy płciowe ofiary wbrew jej woli (np. 23-letnia Norweżka skazana na 9 miesięcy za gwałt. Wykonała ona pewnemu mężczyźnie fellatio bez jego zgody).