Tapirowate, tapiry (Tapiridae) – rodzina ssaków kopytnych z rzędu nieparzystokopytnych (Perissodactyla). Do rodziny należą duże ssaki o długości ciała 180–300 cm z zaokrąglonym ciałem z tyłu wraz z tylnymi kończynami, zwężającym się w kierunku nosa i kończyn przednich, z krótkimi, muskularnymi nogami, ciemnym kolorem futra, grubą skórą i szczeciniastymi, porozrzucanymi włosami. Występują w krainie indomalajskiej i neotropikalnej. Zamieszkują tropikalne i subtropikalne, wilgotne lasy górskie, nizinne, bagienne i mgliste, paramo, sezonowo wilgotne łąki i sawanny; są silnie związane z wodą i środowiskami nadrzecznymi. Wszystkie gatunki tapirów zagrożone są wyginięciem.
Taksonomia Rodzinę zdefiniował w 1821 roku angielski zoolog John Edward Gray, podając następującą definicję: „nos zakończony krótką trąbą: palce trzy z tyłu, trzy lub cztery z przodu: kły dwa, a wyrzynające się po sześć w każdej szczęce”. W tak zdefiniowanej rodzinie Gray umieścił trzy rodzaje: Palaeotherium (obecnie w odrębnej rodzinie Palaeotheriidae), Tapirus (rodzaj typowy) oraz nowo utworzony Hydrochoerus (obecnie młodszy synonim Tapirus ).
Ewolucja Prawdziwe tapirowate zostały po raz pierwszy rozpoznane w eocenie w Ameryce Północnej, prawie 50 milionów lat temu. Rodzaj Tapirus pojawił się po raz pierwszy w miocenie (25–5 milionów lat temu), co dowodzi, że istniejące współcześnie tapiry wywodzą się ze starożytnej linii i należą do taksonu, który w przeszłości odnosił duży sukces ewolucyjny. Tapirowate są często nazywane „żywymi skamieniałościami”. Prehistoryczne tapiry występowały na terenach Europy, Ameryki Północnej, Azji Południowo-Wschodniej oraz Chińskiej Republiki Ludowej; w Afryce czy Australii nie odnaleziono żadnych szczątków. Tapiry pojawiły się w Eurazji, migrując przez most lądowy łączący Amerykę Północną i Azję. Wraz z powstaniem Przesmyku Panamskiego między Ameryką Północną a Południową, w okresie pliocenu około 7–2 mln lat temu, tapiry pojawiły się w Ameryce Południowej.
Systematyka thumb|left|Tapir czaprakowy stanowi grupę siostrzaną pozostałych współczesnych tapirowatych Tapirowate, wraz z nosorożcowatymi (Rhinocerotidae) i koniowatymi (Equidae), należą do rzędu nieparzystokopytnych (Perissodactyla), gdzie wraz z nosorożcami tworzą podrząd gruboskórców (Ceratomorpha). Obecnie istnieją cztery odrębne gatunki tapirów, które należą do jednego rodzaju Tapirus z trzema gatunkami występującymi Ameryce Południowej (tapir amerykański (Tapirus terrestris), tapir górski (Tapirus pinchaque) i tapir panamski (Tapirus bairdii)) oraz jednym gatunkiem z południowo-wschodniej Azji (tapir czaprakowy (Tapirus indicus)). Od momentu odkrycia tapiry były dzielone na aż cztery odrębne monotypowe rodzaje lub podrodzaje na podstawie rozległych i charakterystycznych cech czaszki, z wieloma nazwanymi gatunkami i podgatunkami. Podczas gdy pod względem uzębienia wydaje się to być bardzo jednolity rodzaj, liczne różnice w budowie czaszki, a także różnice zewnętrzne (ubarwienie, obecność grzebienia strzałkowego) między znanymi formami uznano za wystarczający dowód na poparcie pełnej rangi gatunkowej dla każdego z żyjących gatunków. Badania oparte na przeglądzie literatury i analizach morfometrycznych wspierają istnienie trzech rodzajów, jednak ich rozpoznawanie jest nadal odrzucane przez niektórych autorów. Analiza filogenetyczna oparta na mitochondrialnym genie COII wykazała, że T. indicus oddzielił się od neotropikalnych tapirów od 21 do 25 milionów lat temu, T. bairdii oddzielił się od gatunków południowoamerykańskich od 19 do 20 mln lat temu, podczas gdy rozdzielenie się T. terrestris i T. pinchaque nastąpiło dopiero około 3 miliony lat temu, przypuszczalnie już po przybyciu tapirów do Ameryki Południowej. Natomiast Ruiz-García i współpracownicy w 2012 roku, wykorzystując w analizie gen cytochromu b, stwierdzili, że trzy amerykańskie tapiry faktycznie tworzą klad z tapirem czaprakowym jako grupą zewnętrzną, sugerując podział między T. terrestris i T. pinchaque 3 miliony lat temu, a między kladem azjatyckim i amerykańskim 18 milionów lat temu, przy czym T. bairdii oddzielił się od innych gatunków amerykańskich jakiś okres pomiędzy wyżej wymienionymi.
Uproszczony kladogram z zaznaczeniem pozycji Tapiridae:
Podział systematyczny Do rodziny należy w zależności od ujęcia systematycznego 1 (Tapirus) lub 3 (Acrocodia, Tapirella i Tapirus) występujące współcześnie rodzaje; tutaj klasyfikacja z jednym rodzajem za Mammal Diversity Database i All the Mammals of the World (2023): Tapirus – tapir.
Opisano również rodzaje wymarłe:
Rozmieszczenie geograficzne Rodzina obejmuje cztery gatunki występujące na terenach Ameryki Centralnej i Południowej oraz Azji Południowo-Wschodniej. Trzy z tych gatunków żyją w Ameryce, od południowego Meksyku przez Amerykę Centralną do Wenezueli i na południe do Paragwaju i Brazylii. Czwarty gatunek, tapir czaprakowy, zamieszkuje Mjanmę i Tajlandię na południe do Malezji i Sumatry.
Morfologia mały|lewo|Kolor futra u tapirowatych – od góry od lewej: tapir amerykański, tapir górski, tapir panamski i tapir czaprakowy Długość ciała 180–300 cm, ogona 10 cm; wysokość w kłębie 80–130 cm. Tapir czaprakowy osiąga masę od 280 kg do 400 kg, co czyni go największym ze wszystkich gatunków tapirów. Drugi co do wielkości tapir panamski waży od 250 kg do 350 kg. Trzecie co do wielkości są tapiry amerykańskie o masie ciała od 180 do 300 kg. Tapir górski ma masę ciała od 150 do 200 kg i jest najmniejszym z czterech gatunków tapirów. Samice są na ogół większe i cięższe niż samce. Tapiry są solidne i masywnie zbudowane, z zaokrąglonym ciałem z tyłu i zwężającym się z przodu. Dobrze przystosowały się do szybkiego poruszania się po gęstych zaroślach; w lesie tapir może biec tak szybko jak człowiek (Homo sapiens). Tapiry z Ameryki Łacińskiej są zazwyczaj jednolicie ciemnobrązowe, czarne lub szare, natomiast tapir czaprakowy z Azji jest czarny na kończynach dolnych i na całym przedzie ciała, a kremowobiały w środkowej części ciała. Skóra tapirów jest najgrubsza na karku i często pokryta bliznami, zadrapaniami i podbiegnięciami krwawymi; pod naskórkiem znajduje się warstwa tkanki włóknistej. Na całym ciele rozrzucone są szczeciniaste włosy. Młode wszystkich czterech gatunków tapirów mają ciemne futro z żółtymi lub białymi paskami i plamami; te paski i plamy zaczynają blednąć po trzech miesiącach, by całkowicie zniknąć po okresie od 5 do 6 miesięcy, chociaż pewne ślady plamek mogą pozostać u młodych dorosłych. Takie ubarwienie młodych zwierząt służy jako kamuflaż zabezpieczający przed drapieżnikami na wolności. Masa urodzinowa większości młodych tapirów wynosi 3–7 kg. thumb|Młode tapira amerykańskiego Wiele cech morfologicznych występujących u tapirów jest prymitywnych, w tym niezredukowany wzór zębowy, krótkie kończyny z zachowaniem pełnej kości łokciowej i strzałkowej oraz zachowanie czteropalcowego manus i trzypalcowego pes; wszystkie te cechy występowały u jednego z pierwszych przedstawicieli nieparzystokopytnych, Hyracotherium. Wzór zębowy u dorosłych tapirów to I C P M = 42 i jest podobny do wzoru zębowego u koniowatych. U samic i samców występuje podobne uzębienie. Górne trzecie siekacze są duże i dobrze rozwinięte, natomiast górne kły zredukowane i oddzielone od siekaczy wąską diastemą. Dolne trzecie siekacze są zredukowane, a dolne kły dobrze rozwinięte i pokrywają się z podobnymi do kłów górnymi trzecimi siekaczami. Siekacze mają kształt dłuta, a kły kształt stożka. Wszystkie zęby policzkowe pozbawione są cementu. Mają niską koronę i są silnie lofodontyczne. Istnieje również duża diastema między kłami a przedtrzonowcami w szczęce i żuchwie. mały|lewo|Przednie i tylne stopy dorosłej samicy tapira czaprakowego Tapiry mają stosunkowo długie, spłaszczone bocznie czaszki o wysokiej mózgoczaszce i wypukłym profilu. Kości nosowe są krótkie, wysklepione i swobodnie wystające; otwór nosowy jest bardzo duży. U tapirów występuje krótka, mięsista trąbka zbudowana z mięśni i tkanek miękkich znajdujących się na pysku i górnej wardze. Trąbka jest bardzo ruchliwa i wrażliwa na dotyk. Spełnia bardzo ważną funkcję przy manipulowaniu żywnością i jej połykaniu. Pomaga również tapirom żerować na gałęziach i liściach. Oprócz zastosowania trąbki jako narządu do chwytania przydaje się ona również podczas wąchania i wyczuwania pokarmu lub innych przedmiotów. Trąbka jest bardziej wydłużona u gatunków południowoamerykańskich. thumb|Wyraźnie widoczna trąbka tapira górskiego
Stopy są mesaksoniczne, co oznacza, że większość ciężaru spoczywa na środkowym palcu. Przednia część stopy ma trzy główne palce, a mniejszy (czwarty) jest używany tylko wtedy, gdy tapir chodzi po miękkim podłożu. Tylne stopy mają trzy palce. Wszystkie palce zakończone są kopytami. Rozstawione palce u stóp pomagają tapirom chodzić po błotnistej i miękkiej ziemi. Ciężar ciała jest rozłożony między elastyczną poduszkę pod stopami a środkowymi palcami, co uwidacznia się w śladach tapira. mały|lewo|Czaszka tapira panamskiego Szyje tapirów są bardzo grube i twarde. Mają zapewnić zwierzęciu ochronę podczas przemieszczania się przez gęste, często kłujące podszycie, a być może także stanowić mechanizm obronny przed drapieżnikami, które często chwytają kark. Tapiry amerykańskie mają dobrze rozwinięty, wydatny grzebień, który biegnie od podstawy pyska do połowy grzbietu. Zbudowany jest z tkanki tłuszczowej i miękkiej, i pokryty jest bardzo długimi czarnymi włosami. Oczy tapira są małe i rozmieszczone równo z bokiem głowy. Ich uszy są owalne, stojące i mało ruchliwe. Tapiry mają słaby wzrok, ale dobry słuch i zmysł węchu. Jak wszystkie zwierzęta roślinożerne, tapiry są najprawdopodobniej krótkowzroczne i słabo widzą na duże odległości. Ponadto prawdopodobnie występuje u nich ślepota barw. Ogon jest krótki i wydaje się nie mieć żadnego istotnego celu poza zapewnieniem osłony dla odbytu.
Ekologia i biologia mały|lewo|Tapir amerykański w swoim siedlisku Siedlisko Tapiry są zwykle związane z tropikalnymi lasami nizinnymi lub tropikalnymi lasami górskimi. W toku wielu badań zidentyfikowano wzorce preferencji i selekcji siedlisk u tapirów. Istnieje coraz więcej dowodów na to, że oprócz dużych wymagań przestrzennych tapiry wymagają również pewnych typów siedlisk, które zawierają zasoby, których potrzebują lub które preferują, aby w dłuższej perspektywie przetrwać i utrzymać się przy życiu. Tapirowate są na ogół ściśle związane z lasami przyrzecznymi, bagnami, jeziorami i strumieniami, gdzie spędzają większość swojego aktywnego czasu i wykonują większość swoich czynności, zwłaszcza dotyczących żerowania. Lasy palmowe są znane jako ważne siedliska tapirów, ponieważ występujące w nich owoce są kluczowymi zasobami pożywienia dla tapirów. Kilka badań dotyczących tapirów amerykańskich wykazało intensywne użytkowanie lasów palmowych i wysoki procent spożycia przez nie owoców palmowych. W Mata Atlântica w interiorze Brazylii tapiry te znane są z bardzo intensywnego wykorzystywania kęp arekowca Romanzowa (Syagrus romanzoffiana). W północno-wschodnim regionie brazylijskiego Pantanalu tapiry w wysokim stopniu preferują lasy palmowe złożone z Scheelea phalerala w porównaniu z innymi typami roślinności. W Amazonii połacie Mauritia flexuosa są często odwiedzane przez tapiry amerykańskie. W związku z tym potencjalne modele rozmieszczenia tapirów wykazują wysokie prawdopodobieństwo występowania na takich obszarach siedliskowych. Oprócz lasów palmowych tapiry zaobserwowano również w solniskach, które odwiedzają w celu pozyskania niezbędnych minerałów.
Tryb życia