John von Neumann

John von Neumann, właściwie János Lajos Neumann (ur. 28 grudnia 1903 w Budapeszcie, zm. 8 lutego 1957 w Waszyngtonie) – węgiersko-amerykański naukowiec pochodzenia żydowskiego; matematyk, informatyk, fizyk i inżynier chemik.

Zdaniem wielu, Von Neumann był najbardziej wszechstronnym matematykiem swoich czasów – w ciągu swojego życia, był on w stanie w istotny sposób połączyć ze sobą wiele działów matematyki czystej i stosowanej; a także poczynić znaczący wkład w wiele działów nauki, w tym: w matematykę, fizykę, ekonomię, informatykę oraz statystykę.

Był on także pionierem w zakresie formalnego opracowania wielu nauk – zbudował matematyczne podstawy mechaniki kwantowej; miał swój udział w rozwoju analizy funkcjonalnej; a także zapoczątkował teorię gier. Jako pierwszy wprowadził on do nauki pojęcie automatu komórkowego, które to stało się także jedną z koncepcyjnych podstaw dla rozwijanego w nauce w następnych latach, obszaru sztucznej inteligencji. Jego wysiłki na początku lat 40. XX wieku, skoncentrowane na badaniu układów podlegających procesowi samo-replikacji (takich jak np. właśnie automaty komórkowe), przewidziały logiczną strukturę samego DNA.

John von Neumann brał także udział w projekcie Manhattan oraz był zainteresowany rozwojem numerycznych prognoz pogody.

Uczonego upamiętnia nazwa nagrody naukowej – Medal Johna von Neumanna ustanowiony w 1990 roku przez międzynarodową organizację inżynierską IEEE.

Życiorys Pochodzenie i młodość John von Neumann urodził się 28 grudnia 1903 roku w Budapeszcie jako Margittai Neumann János Lajos, w czasie pobytu w Niemczech nazywał się Johann von Neumann, dziś znany jest jednak przede wszystkim pod swym amerykańskim imieniem John.

János Neumann pochodził z bankierskiej rodziny żydowskiej. Jako dziecko odznaczał się niezwykłymi umiejętnościami. Jako sześciolatek potrafił np. szybko dzielić w pamięci ośmiocyfrowe liczby. Posiadał fotograficzną pamięć, która pozwalała mu po krótkim spojrzeniu na stronę książki cytować dokładnie jej zawartość. Uczęszczał wraz z rok starszym Eugene Wignerem do Budapesti Evangélikus Gimnázium. Nauczycielem matematyki obu był László Rátz. János był wybitnie zdolnym uczniem, pierwszy artykuł matematyczny opublikował w wieku 17 lat.

Studia i badania Po uzyskaniu matury studiował na kilku europejskich uniwersytetach (ETH Zürich, Uniwersytety: Budapeszt, Getynga, Hamburg, Berlin). W latach 1926–1930 był najmłodszym docentem na uniwersytecie Humboldta w Berlinie. Jesienią 1929 został zaproszony przez Oswalda Veblena do Princeton New Jersey, dokąd w 1930 wyjechał, i rozpoczął pracę naukową na Uniwersytecie Princeton. Od 1933 roku objął profesurę matematyki na nowo założonym, elitarnym Institute for Advanced Study. Innym znanym wykładowcą tego instytutu był Albert Einstein.

John von Neumann wniósł znaczący wkład do szeregu dziedzin matematyki m.in. logiki matematycznej, teorii mnogości, analizy matematycznej, udowodnił twierdzenie min-max. W 1944 roku napisał razem z Oskarem Morgensternem The Theory of Games and Economic Behavior, pionierską w dziedzinie teorii gier. Von Neumann był też autorem pierwszej matematycznie przemyślanej książki z mechaniki kwantowej. Był też jednym z pionierów informatyki.

Od 1943 roku uczestniczył również w projekcie Manhattan, w ramach którego zbudowano pierwszy efektywnie funkcjonujący reaktor atomowy oraz pierwszą bombę atomową. Z tego czasu pochodzą takie odkrycia, jak powstanie pierwszej metody numerycznej rozwiązania hiperbolicznych równań różniczkowych cząstkowych i rozwój architektury komputerowej zwanej architekturą Von Neumanna, która została opisana w 1945 w książce First Draft of a Report on the EDVAC.

W 1956 roku otrzymał nagrodę Amerykańskiego Towarzystwa Meteorologicznego za wkład do nauki o meteorologii i rozwój szybkich komputerów elektronicznych do zastosowań meteorologicznych i kierownictwo w stworzeniu grupy naukowej, która opracowała pierwszą numeryczną prognozę pogody.

Życie prywatne Profesor John von Neumann był prywatnie wesołym, lubiącym towarzystwo człowiekiem. Był dwukrotnie żonaty (Mariette Kovesi i Klara Dan), miał jedną córkę (Marina). W jego domu w Princeton odbywały się słynne Princeton-Parties, które znane były z dużej ilości pitego alkoholu.

Inne wydarzenia Oprócz pracy naukowej von Neumann był też aktywny politycznie. Przed zrzuceniem bomby atomowej na Japonię należał do Target Committee, który współdecydował o wyborze celu bomb. Von Neumann proponował zrzucenie bomby na Kioto – miasto to jest dla Japończyków ważnym centrum religijnym. Brał też udział w projektach rakiet balistycznych oraz w projekcie budowy bomby wodorowej.

Von Neumann zmarł 8 lutego 1957 roku po przewlekłej, pełnej cierpień chorobie w Walter Reed Hospital na raka trzustki.

Kalendarium 1925 – otrzymał tytuł bakałarza w dziedzinie inżynierii chemicznej 1926 – otrzymał stopień doktora nauk matematycznych na Uniwersytecie w Budapeszcie 1930 – wyemigrował do Stanów Zjednoczonych 1932 – opublikował książkę Mathematische Grundlagen der Quantenmechanik (Matematyczne podstawy mechaniki kwantowej), rozwijając aparat przestrzeni Hilberta w zastosowaniu do mechaniki kwantowej 1937 – nadano mu obywatelstwo Stanów Zjednoczonych 1944 – opublikował wraz z Oskarem Morgensternem książkę Theory of Games and Economic Behavior (Teoria gier i zachowania ekonomicznego), kładąc tym samym podwaliny pod rozwój teorii gier 1945 – opublikował książkę: First Draft of a Report on the EDVAC, opisującą architekturę von Neumanna 1945 – skonstruował program realizujący algorytm sortowania przez scalanie na komputerze EDVACThomas H. Cormen, Charles E. Leiserson, Ronald. R Rivest: Wprowadzenie do algorytmów. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1997, 2001, s. 37. . 1950 – został członkiem zagranicznym Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk 1956 – Nagroda Enrica Fermiego The Enrico Fermi Award. Award Laureates , U.S. Department of Energy, Office of Science, science.osti.gov [dostęp 2024-05-18].

Zobacz też Architektura von Neumanna Entropia von Neumanna Sąsiedztwo von Neumanna Sonda von Neumanna Liczby naturalne Automat komórkowy

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Absolwenci i studenci Uniwersytetu w Getyndze Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Budapeszteńskiego Kategoria:Absolwenci Politechniki Federalnej w Zurychu Kategoria:Amerykańscy ekonomiści Kategoria:Amerykańscy fizycy upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Amerykańscy fizycy XX wieku Kategoria:Amerykańscy matematycy XX wieku Kategoria:Amerykańscy informatycy Kategoria:Członkowie Królewskiej Holenderskiej Akademii Sztuk i Nauk Kategoria:Konwertyci na katolicyzm z judaizmu Kategoria:Laureaci Nagrody Enrica Fermiego Kategoria:Ludzie upamiętnieni nazwami matematycznymi Kategoria:Ludzie urodzeni w Budapeszcie Kategoria:Matematycy upamiętnieni nazwami nagród Kategoria:Odznaczeni Medalem za Zasługi (USA) Kategoria:Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności Kategoria:Pionierzy mechaniki kwantowej Kategoria:Pracownicy Institute for Advanced Study w Princeton Kategoria:Teoretycy gier Kategoria:Uczestnicy projektu Manhattan Kategoria:Urodzeni w 1903 Kategoria:Węgierscy fizycy XX wieku Kategoria:Węgierscy matematycy XX wieku Kategoria:Węgierscy Żydzi Kategoria:Zmarli w 1957