thumb|Jan Brzechwa (1964) thumb|Grób Jana Brzechwy na cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie thumb|Pomnik w Szczebrzeszynie nawiązujący do słów z wiersza Chrząszcz:W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmiw trzciniei Szczebrzeszyn z tego słynie... thumb|Pomnik Jana Brzechwy w Tarnowie Jan Wiktor Brzechwa, pierwotnie Lesman, pseudonimy Szer-Szeń, Inspicjent Brzeszczot (ur. 15 sierpnia 1898Istnieją niejasności co do roku urodzenia poety. Większość encyklopedii podaje rok urodzenia 1900; sytuację tę tłumaczy Janusz Odrowąż-Pieniążek, dyrektor Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, w liście opublikowanym w „Gazecie Wyborczej” w 2000 (nr 195 z 22 sierpnia):

Posiadamy niezbite dowody na to, że urodził się w Żmerynce na Podolu 15 sierpnia 1898 r., co stwierdzał własnoręcznie choćby w podaniu o weryfikację jako członka ZAIKS-u dnia 1 września 1945 r. Aliści po drugim małżeństwie z osobą znacznie od siebie młodszą zaczął Brzechwa podawać datę 1900 i to tak konsekwentnie, że dziś we wszystkich encyklopediach i słownikach PWN, a nawet w podstawowym wydawnictwie IBL „Współcześni pisarze polscy i badacze literatury” figuruje rok urodzenia 1900 i jakoś nikogo nie zdziwiło, że debiutował, mając lat 15. w Żmerynce, zm. 2 lipca 1966 w Warszawie) – polski poeta i adwokat, autor bajek i wierszy dla dzieci, satyrycznych tekstów dla dorosłych, a także tłumacz literatury rosyjskiej.

Życiorys Lata młodości Był synem Aleksandra Stanisława Lesmana, który był inżynierem kolejowym i często zmieniał miejsce zamieszkania, oraz Michaliny z Lewickich, nauczycielki francuskiego. Jego dziadkiem od strony ojca był Bernard Lesman, żydowski księgarz i wydawca, a także nauczyciel w Szkole Rabinów w Warszawie.

Młodość spędził na Kresach Wschodnich. Około roku 1905 rodzina Lesmanów mieszkała w guberni pskowskiej, w Wielkich Łukach, a następnie w NowosokolnikachJan Brzechwa, Gdy owoc dojrzewa, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1958. W latach 1907–1910 Lesmanowie zamieszkali w Kijowie, gdzie Jan uczył się w kijowskim gimnazjum handlowym. Następnie przeniósł się z rodziną do Warszawy, gdzie uczęszczał do gimnazjum Jeżewskiego. Po roku nauki w Warszawie wyjechał z siostrą do Petersburga, gdzie w 1916 r. zdał maturę.

W 1916 r. wyjechał do rodziców do Kazania. Na uniwersytecie w Kazaniu rozpoczął studia na wydziale weterynarii i studiował przez dwa lata medycynę weterynaryjną. W maju 1918 r. wraz z rodziną przyjechał do Polski i rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego, na kierunku Filologia polska. W listopadzie 1918 roku na własna prośbę został przeniesiony na Wydział Prawa, od drugiego semestru. Na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego studiował do 1924 roku, uzyskując dyplom. Jednocześnie z zapisaniem się na studia wstąpił do 36 pułku piechoty Legii Akademickiej i jako ochotnik uczestniczył w latach 1920–1921 w wojnie polsko-bolszewickiej.

Działalność zawodowa Z zawodu był adwokatemZawodowo posługiwał się nazwiskiem metrykalnym; zob. Lista adwokatów Okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie, Warszawa 1938, s. 31 – Jan Lesman.. W latach 1924–1939 był radcą prawnym ZAiKS-u. Był specjalistą w dziedzinie prawa autorskiego, które wybrał jako specjalizację studiówW 1939 opracował komentarz do prawa autorskiego.. Od 1962 był członkiem Ogólnopolskiego Komitetu PokojuSkład Ogólnopolskiego Komitetu Pokoju, "Trybuna Ludu", nr 163, 14 czerwca 1962, s. 4..

Jako specjalista prawa autorskiego reprezentował w sądzie m.in. Zenona Przesmyckiego („Miriama”) w sprawie toczącej się przeciwko poecie Tadeuszowi Piniemu, który poprzez wydanie edycji dzieł Cypriana Kamila Norwida bez zgody właściciela praw autorskich, Przesmyckiego, naruszył jego prawa do spuścizny po Norwidzie.

Po II wojnie światowej Brzechwa powrócił do zawodu prawnika, był m.in. radcą prawnym w Spółdzielni Wydawniczej „Czytelnik”; jednocześnie działał w PEN Clubie. Był również członkiem rzeczywistym Międzynarodowej Komisji Prawa Autorskiego.

Życie prywatne Był wnukiem warszawskiego księgarza i wydawcy Bernarda Lesmana i stryjecznym bratem poety Bolesława Leśmiana, który wymyślił jego pseudonim artystyczny: Brzechwa (nawiązanie do części strzałyPorównaj hasło „brzechwa” w Encyklopedii Staropolskiej.).

Był trzykrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Maria Sunderland, drugą Karolina Lentowa, z domu Meyer, a trzecią Janina Serocka, z domu Magajewska (1915–1989). Jego jedyna córka, Krystyna Brzechwa (ur. 1928, z pierwszą żoną) została malarką, absolwentką warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych. Córkę poznał, gdy miała dziewięć lat, podczas pogrzebu Bolesława Leśmiana.

Twórczość Jeszcze jako nastolatek zadebiutował w 1915, kiedy to opublikował swoje pierwsze wiersze w piotrogrodzkim „Sztandarze” oraz w kijowskich „Kłosach Ukraińskich”. Nie wiązał jednak wówczas swej przyszłości z karierą pisarską – chciał zostać prawnikiem.

Po demobilizacji w 1920 i rozpoczęciu studiów prawniczych zaczął dorabiać jako autor tekstów satyrycznych oraz piosenek i skeczy. Współpracował wówczas z takimi znanymi kabaretami, jak m.in.: Qui Pro Quo, Czarny Kot czy Morskie Oko. Posługiwał się najczęściej pseudonimami „Szer-Szeń” oraz „Inspicjent Brzeszczot”.

W 1926 ogłosił tom poezji Oblicza zmyślone. Pierwszy tomik wierszy dla dzieci – Tańcowała igła z nitką wydano w 1938 (w tym tomiku znalazły się takie popularne do dziś wiersze, jak: Pomidor, Żuraw i czapla, czy też Na straganie). Rok po wydaniu pierwszego tomu z wierszami dla dzieci, w 1939 wydano tom Kaczka dziwaczka (m.in. wiersze: Znaki przestankowe i Sójka).

Podczas II wojny światowej (tuż przed jej wybuchem mieszkał w Warszawie przy ul. Żurawiej 35) uniknął wywózki do getta czy obozu zagłady, mimo iż się nie ukrywał; był wówczas robotnikiem rolnym w gospodarstwie na Służewcu.Na ten okres przypada jeden z najważniejszych okresów twórczości bajkopisarza – napisał on w tym czasie takie utwory, jak m.in. Akademia pana Kleksa czy Pan Drops i jego trupa. Dwie książki kontynuujące Akademię... (Podróże pana Kleksa i Tryumf pana Kleksa) napisał kolejno w 1961 i w 1965.

Brzechwa był zaprzyjaźniony z grafikiem Janem Marcinem Szancerem, autorem licznych ilustracji do jego tekstów. W latach 50. XX w. pisał socrealistyczne wiersze propagandowe, gloryfikujące partię (do której sam nie należał) i ustrój socjalistyczny (np. Marsz, Głos Ameryki). W latach późniejszych nie angażował się w twórczość polityczną, uchodził za biernego kontestatora ustroju. W 1964 podpisał list pisarzy polskich, protestujących przeciwko listowi 34, wyrażając protest przeciwko uprawianej na łamach prasy zachodniej oraz na falach dywersyjnej rozgłośni radiowej Wolnej Europy, zorganizowanej kampanii, oczerniającej Polskę LudowąDziennik Polski, rok XX, nr 111 (6303), 12 maja 1964 roku, s. 2..

Tłumaczył z języka rosyjskiego, m.in. utwory Aleksandra Puszkina, Siergieja Jesienina i Władimira Majakowskiego.

Autor komentarza do ustawy o prawie autorskim z 1926 (książka przygotowywana do druku w 1939 ocalała w formie egzemplarzy korekty drukarskiej).

Zmarł z przyczyn naturalnych 2 lipca 1966 w Warszawie. Został pochowany na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera 2C–6–4)Wyszukiwarka cmentarna – Warszawskie cmentarze..

Utwory

Nagrody 1954 – Nagroda miasta Stalinogród 1956 – Nagroda Prezesa Rady Ministrów 1965 – Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia

Odznaczenia 1953 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. 1955 – Medal 10-lecia Polski Ludowej. 1964 – Order Sztandaru Pracy I klasy 1965 – Złota odznaka honorowa „Za Zasługi dla Warszawy”Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, nr 11, 30 czerwca 1965, s. 7.

Ekranizacje

Brzechwa w piosenkach 1995 – Grzegorz Turnau: To tu, to tam – teksty utworów W prowincjonalnym małym mieście i Marta 1997 – Grzegorz Turnau: Tutaj jestem – teksty utworów Wzdłuż ulic, 24 smutki, Niebo i ziemia i Słowicza 2012 – Le Moor: – tekst utworu Taktowne umieranie

Zobacz też

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Absolwenci Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego Kategoria:Polscy adwokaci Kategoria:Polscy poeci XX wieku Kategoria:Polscy prozaicy XX wieku Kategoria:Polscy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Ochotnicy w wojnie polsko-bolszewickiej Kategoria:Polscy pisarze współcześni Kategoria:Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego Kategoria:Polscy satyrycy Kategoria:Polscy scenarzyści XX wieku Kategoria:Polscy tłumacze literatury rosyjskojęzycznej Kategoria:Polscy artyści socrealizmu Kategoria:Członkowie polskiego PEN Clubu Kategoria:Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa) Kategoria:Laureaci Nagrody Ministra Kultury i Sztuki (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Polacy pochodzenia żydowskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Żmerynce Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Urodzeni w 1898 Kategoria:Zmarli w 1966 Kategoria:Polscy Żydzi ocalali z Zagłady