Ostrowite (, ) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie pomorskim, w powiecie chojnickim, w gminie Chojnice. Ma status sołectwa.
+Integralne części wsi Ostrowite SIMC Nazwa Rodzaj 0082073 Na Górach część wsi0082080 Pod Silno część wsi0082096 Wybudowania Ostrowickie część wsi
Wieś, w której obrębie ślady osadnictwa sięgają starożytności, lokowano w 1338 jako Ostirwig. Stanowiła ona dawniej centrum zamieszkanej przez ludność niemiecką Kosznajderii. Obecnie Ostrowite jako duża wieś owalnicowa jest ośrodkiem rolniczym.
Odnotowane w źródłach warianty zapisu nazwy wsi to Osterwic, Ostriwig, Ostirwig, Osterwick, Osterwigh, Ostrowig, Osterwig, Osterwyk, Ostwruitz, Ostrowyte, Ostrowithi, Ostrowithe, Ostrovithe, Ostrowite.
Geografia Położenie Ostrowite są jednym z sołectw gminy Chojnice, położonym w południowo-wschodniej części gminy, około 10 km od centrum Chojnic, w południowo-wschodniej części powiatu chojnickiego, w województwie pomorskim. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa bydgoskiego.
Sołectwo Ostrowite graniczy z następującymi sołectwami gminy Chojnice: Silno, Granowo, Nowe Ostrowite i Ciechocin. Do momentu wydzielenia z niego sołectwa Nowe Ostrowite, co nastąpiło praktycznie w 1986 i formalnie w 2010, graniczyło także z sołectwami Sławęcin i Lichnowy.
Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego Ostrowite znajduje się w mezoregionie Pojezierze Krajeńskie (314.69), będącym wschodnią częścią Pojezierza Południowopomorskiego (314.6-7), w podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie (314-316).
W sołectwie znajdują się trzy przysiółki: Pod Silno na południowym wschodzie, Na Górach na północy i Wybudowania Ostrowickie na północnym zachodzie.
Geologia Miejscowość leży na wysoczyźnie morenowej Pojezierza Krajeńskiego, zbudowanej z glin zwałowych, ich zwietrzelin oraz piasków i żwirów lodowcowych. Pod nimi zalegają warstwy pochodzące z górnej kredy (z mastrychtu; ok. 65-70 mln lat temu), oddzielone uskokiem, przechodzącym przez środek wsi. Na głębokości 5000 m p.p.m. znajdują się w niecce pomorskiej sfałdowane utwory, pochodzące z ordowiku i syluru.
Ukształtowanie powierzchni Obszar wsi z racji wpływu lądolodu charakteryzuje się dosyć urozmaiconą rzeźbą terenu z obniżeniami wzdłuż cieków wodnych i jezior. Teren obniża się w kierunku wschodnim. Średnia różnica wysokości wynosi ok. 30 metrów, od ok. 130 m n.p.m. w łożyskach cieków we wschodniej części do ok. 160 m n.p.m. w zachodniej i południowo-zachodniej części wsi.
Gleby Gleby w południowej części gminy Chojnice, w której leży Ostrowite, to gleby brunatne wyługowane i brunatne wytworzone z glin spiaszczonych oraz piasków gliniastych na glinie. W obniżeniach terenu spotyka się czarne ziemie. Występuje zjawisko erozji gleb na skutek gospodarki rolniczej, w tym wymywanie i przesuszanie gleby na terenach zmeliorowanych. Gleby te są bardzo urodzajne i od czasów średniowiecza w tutejszym krajobrazie dominuje rolnictwo.
Klimat Wieś jest położona w pomorskim regionie klimatycznym, który charakteryzuje się dużym wpływem czynników oceanicznych z racji niedalekiej odległości od Morza Bałtyckiego. Wpływa to zwłaszcza na temperaturę powietrza latem i zimą, a także na okres wegetacyjny.
Średnie roczne temperatury wynoszą od +6,5 °C do +7,0 °C. W roku są średnio 123 dni z temperaturą minimalną poniżej 0 °C, 44 dni z temperaturą maksymalną poniżej 0 °C oraz 2 dni z temperaturą maksymalną poniżej –10 °C. Średnio w roku są 22 dni o temperaturze maksymalnej co najmniej +25 °C. Najcieplejszym miesiącem w wieloleciu 1971-2000 był lipiec, w którym temperatura w tym okresie wynosiła średnio +16 °C, natomiast w najzimniejszym miesiącu – styczniu, temperatura średnio nie przekraczała –2 °C.
Roczna suma opadów wynosi 600-650 mm. Największe opady występują w miesiącach letnich i zimowych, a najmniejsze wiosną i jesienią. Przeważają wiatry południowo-zachodnie i zachodnie. Okres wegetacyjny wynosi około 205-210 dni, czyli jest relatywnie krótki.
Na terenie gminy Chojnice, do której należy Ostrowite, nie ma znacznych źródeł zanieczyszczeń powietrza.
Hydrografia Ostrowite jest położone w zlewniach Ciechocińskiej Strugi (środkowa i południowa część wsi) i Raciąskiej Strugi. Cieki te płyną w kierunku wschodnim i są dopływem Brdy, która wpada do Wisły. Sieć hydrograficzna wsi jest uboga – niewielkie cieki i rowy, znajdują się głównie w jej wschodniej części.
Wieś, położona we wschodniej części Pojezierza Pomorskiego, charakteryzuje się dużą liczbą małych akwenów. Największy z nich to Jezioro Ostrowite o powierzchni 0,23 km² i obwodzie 2,67 km. W środkowej części jeziora znajduje się wyspa. Jezioro Ostrowite nazywane było dawniej Wald-See, czyli Jezioro Leśne.
Pod wsią zalega Główny Zbiornik Wód Podziemnych nr 128 – zbiornik międzymorenowy Ogorzeliny o głębokości 50 m.
Gospodarka wodna Zgodnie z przyjętą w 2002 koncepcją uporządkowania gospodarki ściekowej w gminie Chojnice, planowano skanalizowanie Ostrowitego, przy czym w kanalizację były już wówczas wyposażone budynki po byłym PGR (czyli dzisiejsza wieś Nowe Ostrowite). Dostęp do kanalizacji miało wówczas 60% wszystkich mieszkańców wsi.
Wodę do wsi dostarcza ujęcie w Lichnowach o wydajności 80 m³/h.
Przyroda i ochrona środowiska W strukturze użytkowania powierzchni sołectwa dominują grunty orne. Brak jest natomiast lasów, a także obszarów chronionych. W okresie średniowiecza na terenie Ostrowitego rosły jeszcze lasy dębowe, brzozowe i lipowe. Wskazują na to określenia toponomastyczne przechowane w języku miejscowej ludności aż do lat 30. XX wieku.
Historia Pradzieje
Na stanowisku nad Jeziorem Ostrowitem odkryto osadę wielokulturową z reliktami osadnictwa ludności kultury pomorskiej (ok. VII-III w. p.n.e.) oraz późniejszej kultury wielbarskiej, identyfikowanej często z Gotami, przypadającej na okres wpływów rzymskich (200–250 r. n.e).
Bardzo istotnym znaleziskiem był obrabowany już w starożytności grób książęcy z okresu wpływów rzymskich. Mimo grabieży udało się odnaleźć kilka elementów wyposażenia, jak m.in.: srebrna sprzączka do pasa, srebrne zakończenie pasa, fragmenty szklanego pucharka, fragment miseczki ceramicznej i złota moneta cesarza Witeliusza – jedyna taka odnaleziona dotąd na północ od Dunaju. Zdaniem ekspertów została wybita w 69 roku n.e. W grobie, w drewnianej trumnie kłodowej, znajdowały się szczątki około czteroletniego dziecka.
W 2013 odkryto popielnicę kultury pomorskiej wraz z przepalonymi kośćmi ludzkimi (która zresztą została we wczesnym średniowieczu znaleziona i wyrzucona do jamy wykopanej przez swoich ówczesnych odkrywców). W efekcie w miejscowości są już udokumentowane pochówki wszystkich faz osadniczych, zidentyfikowanych na tym stanowisku.
Średniowiecze
Na wyspie Jeziora Ostrowitego zidentyfikowano ślady osadnictwa z wczesnego średniowiecza, a archeologowie podwodni znaleźli na dnie jeziora relikty mostu łączącego wyspę z jego wschodnim brzegiem. Wzniesiono go około 1160 roku, a około 1300 roku odbudowano po zniszczeniu. Wyspa zapewne nie była wówczas ufortyfikowana. Nad brzegiem jeziora znaleziono także wczesnośredniowieczne cmentarzysko, użytkowane od drugiej połowy XI wieku do schyłku XIII wieku. W okolicy przyczółka mostu odkryto strukturę, którą archeolodzy ostrożnie interpretują jako pozostałość wczesnośredniowiecznego grodziska. Wskutek wielowiekowej głębokiej orki jego jedynym śladem widocznym na powierzchni jest domieszka glebowa w miejscu domniemanych wałów pozwalająca dostrzec ich zarys na zdjęciach lotniczychObiekt ten jest widoczny na ortofotomapie dostępnej w Geoportalu Polskiej Infrastruktury Informacji Przestrzennej.. Obiekt ten uwidacznia się także w wynikach pomiarów geomagnetycznych oraz elektrooporowych. W wykopaliskach odkryto dotąd tylko fosę, biegnącą na zewnątrz tej struktury i otaczającą obszar o średnicy około 65 m. Po samym domniemanym wale pozostał pas piaszczystego calca, ale dotąd nie znaleziono śladów jego elementów konstrukcyjnych. Ze względu na nikłość tych pozostałości nie ma pewności co do identyfikacji obiektu i jego datowania.
Również analizy historyczne prowadzą do wniosku, że w momencie lokacji wieś już zapewne istniała i była zamieszkana przez ludność słowiańską, do której tylko dołączyli nowi osadnicy. Wedle zarejestrowanej przez Oskara Kolberga miejscowej legendy na wyspie jeziora miał stać pierwszy kościół, zbudowany przez Mojmira, który chrzest przyjął z rąk przybyłego wraz z Dąbrówką ojca Bochowida. Legenda wspomina także o istnieniu mostu na wyspę. Ostrowite pojawiło się w zapisach historycznych po raz pierwszy (pod mianem Ostirwig) w momencie swojej lokacji w 1338, gdy w dobrach Zakonu krzyżackiego o tej nazwie komtur tucholski Dietrich von Lichtenhain sprzedał dziedzicznie Niclausowi Sulesdorfowi 84 włóki na prawie chełmińskim, lokując tym samym wieś, na co wystawiono stosowny dokument:
Dokument ten w dalszym swoim tekście reguluje także wysokość i czas uiszczania opłat wobec Zakonu oraz arcybiskupa gnieźnieńskiego. Zakonowi mieszkańcy płacili po 17 skojców i 2 kury od łana, przy czym 8 łanów sołtysa i 4 proboszcza było wolnych od opłat. Na rzecz arcybiskupa należał się wiardunek od pługa i pół wiardunku od radła. Opisane w nim zostały również służebności mieszkańców wsi na rzecz Zakonu. W akcie dokonano również wytyczenia granic wsi, która sąsiadowała z Silnem, Ciechocinem, Sławęcinem, Lichnowami i Granowem.
W roku 1358 komtur Siegfried von Gerlachsheim potwierdził wyniki pomiarów wsi dokonanych podczas urzędowania swojego poprzednika Konrada Vullekopa. Wykazały one na jej obszarze nadmiarowe 6 łanów i 3 morgi. Komtur darował zatem wsi część tych dodatkowych gruntów a część sprzedał, wyznaczając też za nie opłaty.
W okolicy roku 1400 sołtys miał we wsi 8 i pół wolnego łana, gburzy 72 łany czynszowe, istniały w niej dwie karczmy. Oprócz czynszu po 3 wiardunki za łan wieś płaciła łącznie 2 łaszty i 24 korce owsa leśnego (opłaty za użytkowanie lasu), a karczmy dodatkowo 8 korców. Czynsze za karczmy wynosiły 3 i 5 wiardunków.
W 1408 Heinrich von Schwelborn nadał w zamian za czynsz Hannesowi Sulesdorf i mieszkańcom pobliskie Jezioro Ostrowite, z wyjątkiem wyspy, którą zatrzymał dla Zakonu( podaje rok 1409). Także i w tych wypadkach dokumenty określały należności podatkowe za dołączone tereny.
W roku 1402 powstał istniejący do dziś ceglany gotycki kościół parafialny, który został konsekrowany w 1435. Ostrowite miało wówczas status parafii w dekanacie tucholskim i należało do archidiecezji gnieźnieńskiej.
W 1414 wieś poważnie ucierpiała wskutek rabunku przez oddziały wojskowe. Dokumenty wyliczają szkody w sprzętach kościelnych na 57 grzywien, a we wsi na 308 grzywien.
Ostrowite zostało ponownie spustoszone przez oblegające Chojnice w lipcu i sierpniu 1433 wojska polskie i husyckie, które zdobywały zaopatrzenie w okolicznych wsiach, paląc je po obrabowaniu.
Zniszczenia były tak dotkliwe, że wieś odrodziła się dopiero w wyniku zorganizowanej akcji kolonizacyjnej. Nowi osadnicy zaczęli przybywać w 1435 roku, najprawdopodobniej z okolic Osnabrück (dolnoniem. Ossenbrügge), sprowadzeni zapewne przez proboszcza z Ostrowitego Jana OssenbruggeSpotyka się także pisownię nazwiska w formie Ozenbrugke bądź Ossenbrugghe.. Związek z ich przybyciem mógł mieć także radny, a potem burmistrz z pobliskich Chojnic, Jakub Ossenbrugge. W 1438 we wsi były nadal 72 łany z czynszem 3 wiardunki i 4 korce owsa za każdy, z czego 28 było opustoszałych, oraz dwie karczmy obowiązane do opłat po półtorej grzywny, ale jedna była opustoszała.
Nowożytność i czasy współczesne
Potomkowie osadników z XV wieku zamieszkiwali Ostrowite i pobliskie wsie, zachowując wiarę katolicką, język dolnoniemiecki i kulturę niemiecką, aż do końca II wojny światowej. W XIX wieku pojawił się określający ich termin Kosznajdrzy, a rejon ich zamieszkania, za którego centrum uważane było Ostrowite, nazywano Kosznajderia.