thumb|350px|Łuk Konstantyna Wielkiego w Rzymie

Łuk triumfalny (łac. fornix, arcus, arcus triumphalis) – budowla w kształcie monumentalnej, wolno stojącej bramy, stawiana dla upamiętnienia ważnej osoby lub uczczenia ważnego wydarzenia, zwykle zwycięstwa militarnego. Pierwsze łuki triumfalne powstawały w starożytnym Rzymie, później budowle tego typu wznoszono w innych krajach i epokach historycznych.

Historia Geneza W miastach rzymskich były to budowle reprezentacyjne, będące wynalazkiem italskim, wcześniej nieznane cywilizacji helleńskiej. Były to budowle o znaczeniu solarnym. Geneza ich łączy się z religijnym obrzędem triumfu, gdy zwycięski wódz i jego wojsko wkraczając do miasta po złożeniu ofiar, rytualnie przekraczali jego uświęconą granicę – pomoerium. Służyła temu umyślnie wzniesiona brama, po której przejściu dalszy przemarsz przybierał charakter pochodu triumfalnego. U Rzymian początki tych budowli odnosi się do II wieku p.n.e.Pierre Grimal: Miasta rzymskie. Warszawa: PWN, 1970, s. 106. (poprzedzały je ozdobne bramy budowane przez Etrusków), a pod koniec okresu republiki główne forum Rzymu (Forum Romanum) zabudowane było wieloma łukami. Najstarszym był łuk Fabiusza wzniesiony dla upamiętnienia zwycięstwa nad celtyckimi Allobrogami w 121 p.n.e. Z 29 p.n.e. pochodził łuk Augusta dedykowany Oktawianowi po zwycięstwie pod Akcjum, kolejnym był łuk Tyberiusza z 19 n.e. i od epoki Augusta budowle te stają się popularne również w rzymskich miastach prowincjonalnych, m.in. w GaliiJean-Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: „Książnica”, 1996, s. 162..

Architektura Zwykle łuki triumfalne budowano jako konstrukcje stałe i niektóre z nich przetrwały stulecia, część z nich natomiast była prowizorycznymi konstrukcjami stawianymi jednorazowo dla uczczenia ważnego wydarzenia. Pierwsze bramy stawiano na podwyższeniu z bloków o graniastym kształcie, nad nim kształtowano otwór przejazdowy. Triumfalne łuki wykonywane były z kamienia ciosowego w kształcie arkadowym jako konstrukcje jedno-, dwu- lub trójprzęsłowe. Filary zdobiono półkolumnami lub wtopionymi częściowo w filar kolumnami, stawianymi na piedestałach podkreślających wysokość budowli, w ozdobnym, często w korynckim stylu. Wyraźnie zaakcentowane łuki przejazdów opierano na ozdobnych impostach. Belkowanie wieńczyła attyka. Wolne pola wypełniano reliefami, napisami mówiącymi o przyczynach powstania tego łuku. Na szczycie umieszczano kwadrygę z posągiem osoby, na cześć której wzniesiono ten łuk.

Układ łuku triumfalnego bywał odwzorowywany na fasadach gotyckich kościołów w postaci potrójnego portalu, np. w katedrze w Chartres.

Przykłady łuków triumfalnych Starożytne w Rzymie thumb|200px|Łuk Augusta w Segusium (włoska Susa), z 9-8 p.n.e. Łuk Augusta – niezachowany Łuk Tyberiusza (15 lub 16) – niezachowany Łuk Klaudiusza – niezachowany Łuk Tytusa z 81 n.e. Łuk Hadriana – niezachowany Łuk Septymiusza Sewera z 203 r. Łuk Konstantyna Wielkiego z 312–315 r.

Na obszarze imperium rzymskiego w thumb|200px|Łuk Sergiuszów w Poli (tzw. „Złota Brama)” z pocz. I wieku p.n.e.) Italii Fano (Fanum) – łuk triumfalny Oktawiana Augusta z I wieku p.n.e. – nad Via Flaminia pomiędzy Rzymem a Rimini Rimini (Ariminum) – łuk triumfalny Augusta kończący Via Flaminia, z I wieku p.n.e. (właśc. brama miejska) Susa (Segusium) – łuk Augusta z pocz. I w. p.n.e. Aosta (Augusta Salassorum) – łuk triumfalny Augusta z I w. p.n.e. Ankona (Acona) – łuk triumfalny Trajana z II wieku n.e.

Benewent (Beneventum) – łuk triumfalny Trajana z II wieku Carsulae – łuk Trajana na Via Flaminia Werona – łuk Gawiuszów na Via Postumia z I wieku n.e.

Galii Orange – łuk Tyberiusza z I w. Saint-Rémy-de-Provence – łuk w ruinach Glanum Reims – łuk triumfalny Wrota Marsa z III lub IV wieku

Iberii Alcántara – łuk Trajana na moście z czasów Juliusza Cezara. Na nim tablice Karola V i Izabeli II Bera koło Tarraco – łuk Lucjusza Licyniusza Sury (konsul i legat cesarski) – I wiek p.n.e.

Grecji Ateny – łuk triumfalny Hadriana Saloniki – łuk triumfalny Galeriusza

Afryce Północnej Trypolis – obecnie Libia, łuk Marka Aureliusza z II w. Timgad (Timkad, Thamugadi) – łuk Trajana III w. Tibissa – łuk triumfalny Karakalli III w. łuk Septymiusza Sewera w Leptis Magna w Trypolitanii z 203 r., wzniesiony przez Septymiusza Sewera w jego rodzinnym mieście thumb|Triumfalny wjazd Augusta III do Warszawy przez łuk triumfalny na Krakowskim Przedmieściu w 1734 r. Azji Mniejszej Antalya – brama (łuk) Hadriana II w. Patara – łuk Mettiusa (zarządcy Licji)

Lewancie Latakia (Al-Lazikijja) – obecna Syria, łuk triumfalny Septymiusza Sewera. Bosra – obecna Syria I w. Palmira – obecna Syria III w.

Nowożytne Zdjęcie Państwo Miasto Nazwa Data powstania Upamiętnienie 120px Francja Paryż Arc du Carrousel 1806 dyplomatyczne zwycięstwa Napoleona, m.in. bitwę pod Austerlitz, poddanie Ulm, pokój w Preszburgu i traktaty tylżyckie 120px Francja Paryż Łuk Triumfalny (Arc de Triomphe) 1837 walczących i poległych za Francję w czasie wojen rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich 120px Gambia Bandżul Arch 22 1996 Gambijski zamach stanu w 1994 roku 120px Hiszpania Grenada Puerta de las Granadas 1536 ślub Karola V Habsburga z Izabelą Portugalską 120px Hiszpania Madryt Puerta de Toledo 1827 120px Hiszpania Barcelona Łuk Triumfalny w Barcelonie (Arc de Triomf) 1888 Powstał na Wystawę Światową 1888 120px Korea Północna Pjongjang Łuk triumfalny w Pjongjangu 1982 Postawiony został na cześć Kim Ir Sena za jego wkład w wyzwolenie Korei z rąk Japończyków (zgodnie z oficjalną historią KRLD) Laos Wientian Patuxai 1957–1968 120px Malta Żebbuġ Łuk De Rohana 1798 Nadanie praw miejskich miastu (Città Rohan) przez Emmanuel de Rohan-Polduc, Wielki Mistrz Zakonu św. Jana (dekretem z 21 czerwca 1777) 120px Malta Żabbar Brama Hompescha 1801 Nadanie praw miejskich miastu (Città Hompesch) przez Ferdinand von Hompesch zu Bolheim, Wielki Mistrz Zakonu św. Jana (14 września 1797) 120px Malta Santa Venera Łuk Wignacourta 1615 (przebudowana w 2015) 120px Niemcy Berlin Brama Brandenburska 1791 upamiętnienie Fryderyka II Wielkiego 120px Niemcy Monachium Siegestor 1843–1850 120px Niemcy Poczdam Triumphtor 1850-51 120px Niemcy Moguncja Dativius Victor III w. n.e. (odbudowany w 1978–1981) Ku czci Jowisza 120px Polska Ślesin Łuk Napoleona 1811 lub 1812 ku czci Napoleona Bonapartego 120px Polska Jabłonna Łuk triumfalny w Jabłonnie 1837 upamiętnienie księcia Józefa Poniatowskiego 120px Rosja Petersburg Brama Narwska 1834 Ku czci rosyjskich pułków gwardii i ich udziału w wojnach z napoleońską Francją Rumunia Bukareszt Arcul de Triumf 1936 Poświęcony jest wszystkim żołnierzom walczącym w barwach Rumunii 120px Ukraina Kamieniec Podolski Łuk Triumfalny króla Stanisława Augusta 1781 Łuk ku czci króla Stanisława Augusta Poniatowskiego 120px Ukraina Nowogród Siewierski Łuk Katarzyny Wielkiej (Тріумфальна брама в Новгороді-Сіверському) 1786 Na cześć Katarzyny II 120px Ukraina Lwów Pomnik Chwały 1921-1939 Na część polskich obrońców miasta Lwowa i Małopolski Wschodniej 120px Węgry Vác Łuk triumfalny w Vác (Váci diadalív) 1764 łuk z okazji przyjazdu cesarzowej Marii Teresy 120px Włochy Neapol Łuk w Castel Nuovo (Arco trionfale del Castel Nuovo) 1446-1458 Upamiętnienie triumfalnego wejścia króla Ferdynanda I do Neapolu w 1443 120px Włochy Mediolan Arco della Pace 1815 Pokój w Europie po Kongresie wiedeńskim

Ponadto w formie łuków triumfalnych w XVI-XIX wieku wznoszono bramy miejskie (np. w Gdańsku, Zamościu, Weronie, Antwerpii, Paryżu – Porte Saint-Denis w XVII wieku i Porte Saint-Martin).

Zobacz też tetrapylon

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Bramy