Dąbrówno (niem. GilgenburgRozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ().) – wieś w Polsce położona w województwie warmińsko-mazurskim, w powiecie ostródzkim, w gminie Dąbrówno, w zachodniej części Mazur. Siedziba gminy Dąbrówno. Dawniej miasto (do końca lipca 1946)Olsztyński Dziennik Wojewódzki z 1946 r. Nr 5, poz. 76 – Okólnik Wojewody Olsztyńskiego z dnia 31 lipca 1946 r. w sprawie likwidacji gminy miejskiej Dąbrowno.. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Miejscowość położona jest na obszarze Garbu Lubawskiego na przesmyku między jeziorami Dąbrowa Mała i Dąbrowa Wielka i łączącym je kanałem Welu. Znajdują się tu przystanek PKS, ośrodek zdrowia, apteka, bank, poczta, stacja benzynowa, restauracja, bary, sklepy, ośrodki wypoczynkowe.

Historia Tereny te zamieszkiwało pruskie plemię Sasinów, a następnie zostały skolonizowane przez polskich osadników pochodzących z ziemi chełmińskiej i staropruskich z Pomezanii. Zamek został zbudowany przez Krzyżaków w 1319 r. w miejscu staropruskiego grodu obronnego. Przy zamku powstała osada Ylienburg, która w 1326 r. otrzymała prawa miejskie od komtura dzierzgońskiego – Luthra von Braunschweiga. Przez Dąbrówno w tamtym czasie prowadził szlak handlowy z Mazowsza do Elbląga i Gdańska. Zamek był od 1325 siedzibą wójta krzyżackiego podlegającego komturowi dzierzgońskiemu, a od 1341 ostródzkiemu. Na przełomie XIV i XV wieku powstała pierwsza szkoła miejska. thumb|lewo|Dawny widok zamku w Dąbrównie thumb|lewo|Rynek thumb|Dąbrowa Mała (jezioro) W lipcu 1410 r. na dwa dni przed bitwą grunwaldzką miasto zostało zdobyte i spalone przez wojska Władysława Jagiełły„Jeszcze nie wywieziono wszystkich łupów, a już miasto podpalono. Wielu ludzi, którzy schronili się w kościele, ginie w wielkim pożarze. Wiele zaś tysięcy jeńców, obojga płci, których tam wzięto do niewoli...”; „Ulryk usłyszał od zwiadowców, że król polski Władysław zdobył i spalił Dąbrówno i postanowił prowadzić swoje wojsko w kierunku Malborka”. Z obrońców i mieszkańców „nikt nie uszedł śmierci lub niewoli. prócz niewielu, którzy w czółnach i łodziach dostali się na jezioro”, [w:] Henryk Samsonowicz. Polska Jana Długosza. s. 597. 1984. op. cit. Jan Długosz. Dzieła wszystkie. tom V.. W XV w. sędzią ziemskim był tu Piotr Bażyński z Elgnowa (ojciec Jana i Ścibora – założycieli Związku Pruskiego). W 1444 miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego, na prośbę którego w 1454 król Kazimierz IV Jagiellończyk ogłosił wcielenie regionu z miastem do Królestwa Polskiego. W 1519 miasto zdobyły wojska polskie, ale mimo tego po hołdzie pruskim w 1525 r. miejscowość została starostwem pod władzą pruskiego księcia, lennika polskiego i należała do rodów magnackich: Gablentzów, Olesnitzów i najdłużej (1572–1831) do Finck von Finckensteinów. W 1568 zakończono budowę kościoła protestanckiego dla Polaków. W XVI wieku osiedlili się tu wygnani z Czech bracia czescy (w latach 1548–1564). W 1656 roku miasto zostało spalone przez Tatarów posiłkowanych przez wojska hetmana Wincentego Aleksandra Gosiewskiego. Rok później zakończył się okres zwierzchnictwa polskiego i miasto znalazło się w granicach państwa brandenbursko-pruskiego, w 1701 przekształconego w Królestwo Prus. Dąbrówno było jednym z najsilniejszych ośrodków polskości na Mazurach, ale nigdy nie przekształciło się w ośrodek miejski o dużym znaczeniu. Rozwinięte było sukiennictwo, w 1802 pracowało 17 warsztatów, ponadto pracowali kapelusznicy oraz tkalnie płótna i przędzy wełnianej. Pod koniec XIX wieku zostało lokalnym ośrodkiem handlu, cztery razy w roku odbywały się jarmarki kramarskie, bydlęce i konne. W 1825 r. na 1171 mieszkańców tylko 431 mówiło po niemiecku. W 1880 Dąbrówno osiągnęło największą w historii liczbę mieszkańców, w mieście mieszkało 1859 osób. Od 1892 do 1900 r. katolickim proboszczem był tu ksiądz Antoni Wolszlegier, działacz niepodległościowy wybrany w 1893 r. z ramienia ludności polskiej na posła do parlamentu pruskiegoJan Bałdowski „Warmia i Mazury, mały przewodnik” Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 68.. W 1910 uzyskało połączenie kolejowe z Ostródą i Działdowem (istniało do 1945).

W końcu sierpnia 1914 r. w okolicach Dąbrówna rozegrała się tak zwana I bitwa mazurska (zobacz: Bitwa pod Tannenbergiem). W odległym o 4 km Osiekowie znajdował się jeden z większych cmentarzy wojennych z tego okresu. W roku 1945 Dąbrówno zostało zniszczone w 80% i utraciło prawa miejskie. W czasach Polski Ludowej działała we wsi izba porodowa, apteka, punkt weterynaryjny, kino, powstała piekarnia, masarnia i zakład mleczarski.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Dąbrówno. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Demografia 1405 – 450 osób; 1579 – 570 osób; 1785 – 900 osób; 1825 – 1171 osób; 1880 – 1859 osób; 1890 – 1751 osób; 1936 – 1718 osób; 1961 – 1723 osób.

Zabytki Ruiny zamku krzyżackiego. Zamek wybudowany w 1319 r. (skrzydło północne). Po lokacji miasta zamek włączono do systemu obwarowań miejskich. W 1410 zamek został spalony, odbudowany następnie w początkach XVI w. W latach 1683–1696 Finckensteinowie przebudowali go na barokową rezydencję, dobudowując skrzydło wschodnie i południowe, a całość otoczono parkiem. W wieku XX zamek przeszedł na własność rodziny Straussów, która zamieszkiwała go do 1945 r., kiedy zamek został spalony i zrujnowany Kościół parafialny (obecnie metodystyczny), zbudowany w latach 1325–1350, przebudowywany w XVII i XVIII w., szczyt zachodni neogotycki (1842). W 1697 dobudowano mauzoleum Finckenstenów. Nad wejściem do zakrystii znajduje się barokowa, bogato polichromowana empora rodu Finckensteinów z 1724. Płyty nagrobne Olesnitzów i Finckensteinów z XVi i XVII w. Strop nawy pokrywa barokowa polichromia z ok. 1730, ze scenami: Chrzest w Jordanie, Ostatnia Wieczerza, Pascha oraz postacie proroków i alegorie cnót. Baszta przy kościele metodystycznym Kościół katolicki pw. św. Jana Nepomucena i Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny, neogotycki z drugiej połowy XIX wieku. Fragmenty murów miejskich z XIV w., zachowały się przy ul. Tylnej, Grunwaldzkiej, przy zamku i wzdłuż jeziora. Kamieniczki z XIX w. – przy ul. Kościelnej i Kościuszki Synagoga z XIX w. Kwatera żołnierzy na dawnym cmentarzu ewangelickim poległych podczas I wojny światowej Pozostałości stacji kolejowej i wieża wodna z początku XX wieku.

Religia mały|Kościół Ewangelicko-Metodystyczny Na terenie Dąbrówna działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły: Kościół rzymskokatolicki – Parafia św. Jana Nepomucena i Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Dąbrównie Kościół Ewangelicko-Metodystyczny – Parafia Ewangelicko-Metodystyczna w Dąbrównie

Ludzie związani z miejscowością Jerzy Skrodzki – urodzony w Dąbrównie duchowny protestancki i pisarz religijny Krzysztof Haberkant (1704–1776) – urodzony w Dąbrównie pastor, lektor języka polskiego, tłumacz i pisarz Reinhold Haberkant (1734–1800) – urodzony w Dąbrównie tłumacz i poeta panegiryczny, syn Krzysztofa Haberkanta Andrzej Samuel – proboszcz i superintendent w Dąbrównie w latach 1544–1547 Fryderyk Mortzfeld – duchowny luterański, pisarz. W XVII w. uczęszczał do miejskiej szkoły. Antoni Wolszlegier (1853–1922) – działacz polityczny, społeczny i narodowy, w latach 1893–1898 był posłem do parlamentu polskie Warmii i Mazur. W latach 1892–1900 był proboszczem w Dąbrównie.

Zobacz też Cmentarz żydowski w Dąbrównie

Przypisy

Bibliografia , s. 30 Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, , s. 125 Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 s. 198–199 . Miasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 115–116.

Linki zewnętrzne Historia Żydów w Dąbrównie na portalu Wirtualny Sztetl

Kategoria:Mazury Kategoria:Dawne miasta w województwie warmińsko-mazurskim Kategoria:Miasta w Polsce lokowane w XIV wieku