thumb|upright=1.3| thumb|upright=1.7|Organizmy polityczne na terenie Rosji na początku września 1918 Wojna domowa w Rosji () – wojna domowa rozpoczęta po ustanowieniu przez bolszewików w wyniku zamachu stanu (rewolucja październikowa) komunistycznej władzy państwowej w Rosji. Zwolenników władzy bolszewików określano jako czerwonych, a przeciwników jako białych. 18 stycznia 1918 bolszewicy rozpędzili wybrane w demokratycznych wyborach w listopadzie-grudniu 1917 Zgromadzenie Ustawodawcze Rosji – Konstytuantę, w którym nie posiadali większości (ok. 25% mandatów) i krwawo stłumili pokojowe demonstracje w obronie parlamentu. Oznaczało to, że pokojowe odsunięcie od władzy bolszewików nie jest możliwe, a jedynym sposobem na to pozostaje walka zbrojna. Podpisanie traktatu brzeskiego (3 marca 1918) spowodowało narastanie oporu wewnętrznego i wywołało poparcie Ententy dla ruchu białych, a po zakończeniu I wojny światowej ograniczoną zewnętrzną interwencję. Za zakończenie wojny domowej jest uważane zajęcie Krymu przez Armię Czerwoną w listopadzie 1920 roku. Na Dalekim Wschodzie walki trwały jednak do 25 października 1922 roku (zdobycie Władywostoku). W Jakucji starcia zbrojne miały miejsce jeszcze w 1923 roku, a na Półwyspie Czukockim – do połowy 1924 roku.
Strony walczące w wojnie domowej Czerwoni (od 1917) Krymska ASRR Górska ASRR Niemiecka Nadwołżańska ASRR (od 1918) Turkmenistańska ASRR (od 1918) Republika Dalekiego Wschodu (1920–1922) (od 1919) (1917–1918) Doniecko-Krzyworoska Republika Radziecka (1918) Odeska Republika Radziecka (1918) Radziecka Socjalistyczna Republika Taurydy (1918) Mołdawska ASRR Litbeł (1919) (od 1919) Litewska Republika Radziecka (1919–1920) Besarabska SRR (1919–1920) Dońska Republika Radziecka (1918) Północnokaukaska Republika Radziecka (1918) Kubańsko-Czarnomorska Republika Radziecka (1918) Kubańska Republika Radziecka (1918) Czarnomorska Republika Radziecka (1918) Terecka Republika Radziecka (1918–1919) Stawropolska Republika Radziecka (1918) Amurska SRR (1918) Łotewska SRR (1918–1920) Zakaukaska FSRR (od 1920) (od 1920) (od 1920) Amurska SRR (od 1921) Abchazka SRR Galicyjska SRR (1920) Estońska Komuna Ludu Pracującego (1918–1919) Bucharska Ludowa Republika Radziecka (od 1920) Chorezmijska Ludowa Republika Radziecka (od 1920) 20px Polrewkom (1920) Mugańska Republika Radziecka (1919)
Sojusznicy bolszewików: Rząd Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji (od 1920) Ludowy Rząd Mongolii (od 1921) Radziecka Republika Naissaar (1917–1918) Republika Iskołata (1917–1918) (1918–1920) Finlandzka Socjalistyczna Republika Robotnicza (1918) Kałużska Republika Radziecka (1918) Kazańska Robotniczo-Chłopska Republika Radziecka (1918) Komuna Bakumska (1918) Republika Gilańska (1920–1921) Tuwińska Republika Ludowa (od 1921)
Biali Państwo Rosyjskie Siły Zbrojne Południa Rosji Armia Ochotnicza Armia Kubańska Armia Turkiestańska Samodzielna Armia Zachodnia Armia Syberyjska Ogólnorosyjski Rząd Tymczasowy Samodzielna Armia Uralska Armia Rosyjska Wrangla Komucz Chanat Buchary Basmactwo Republika Syberyjska Zabajkalskie Państwo Kozackie Orenburski Kraj Kozacki Chanat Chiwy (do 1920) Republika Dońska (1918–1920) Kubańska Republika Ludowa (1918–1920)
Trzecia Siła Eserowcy (od upadku Komucza) Zielone Armie
Powstańcy kronsztadzcy
Interwencjoniści Ententa:
Państwa centralne:
Państwo Ukraińskie (1918) Bałtycka Landeswehra Freikorps Zachodnia Armia Ochotnicza
Inni interwencjoniści:
Iran Afganistan
Niepodległościowcy (od 1918) Litwa Środkowa (1920–1922) (od 1918) (od 1918) (od 1918) (od 1917) (1918–1921) (1917–1921) ZURL (1918–1919) Armenia (1918–1920) Górska Armenia (1921) (1918–1920) Zielony Klin (1917–1920) (1918–1919) Mołdawia (1917–1918) Zakaukazie (1918) Ałasz Orda (1917–1920) Północny Kaukaz (1917–1920)
Geneza thumb|Sztandar jednego z batalionów, Pawłodar 1922 thumb|Sztandar z napisem „Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się” Biali sformowali szereg armii oraz skłóconych z sobą ośrodków politycznych. Część zwolenników białych była monarchistami, wielu zwolennikami demokratycznej republiki, socjalistami. Najpoważniejsze siły białych to: Siły generała Jewgienija Millera na dalekiej północy europejskiej części państwa. Wspierane były przez aliantów zachodnich. Zostały ostatecznie rozbite w marcu 1920 r. Siły admirała Aleksandra Kołczaka, który zajął większą część Uralu i Syberii; Północno-zachodnia Armia generała Nikołaja Judenicza, która w październiku i listopadzie 1919 zagroziła Piotrogrodowi; Siły Zbrojne Południa Rosji dowodzone przez generałów Ławra Korniłowa (1918), Antona Denikina (1918–1920) i Piotra Wrangla (1920), które zajęły Donbas, Charków i doszły do Tuły, ale nie dotarły do Moskwy.
Ruch białych popierały wojska interwencyjne (brytyjskie, francuskie, japońskie, amerykańskie, kanadyjskie, włoskie, rumuńskie, greckie i serbskie), przeważnie nieliczne i działające w ograniczonych rozmiarach. Więcej problemów czerwonym sprawiały liczne powstania chłopskie i kozackie (największe – powstanie tambowskie – „antonowszczyzna”), a później także robotnicze i żołnierskie (powstanie kronsztadzkie). Oprócz białych i czerwonych samodzielną pozycję próbowali zająć tzw. czarni (oddziały anarchistów – największe znaczenie miała armia Nestora Machno na Ukrainie) i małe oddziały tzw. zielonych (chłopskiej samoobrony, walczącej przeciwko bolszewickiej polityce rolnej, ale także przeciw zwrotowi ziemi obszarniczej zarządzonej przez białych).
Przewaga Armii Czerwonej wynikała z: jednolitego naczelnego dowództwa (de facto narkomwojenmora Trockiego) i związanej z tym możliwością koordynowania działań wojennych; zajmowania centralnego położenia, gdy przeciwnicy działali z peryferyjnych prowincji rosyjskich; dyscypliny wojskowej wymuszonej przez reprezentujących bolszewików komisarzy oraz terror Czeka; wspólnej ideologii i zręcznej propagandy.
Ofiary skutków rewolucji październikowej, czyli trwającej od jesieni 1917 roku aż do jesieni 1922 wojny domowej, ocenia się na około 15 mln istnień, czyli więcej niż cała I wojna światowa. Około 8–9 mln to ofiary głodu, chorób, 3–4 mln to ofiary egzekucji i pacyfikacji ludności cywilnej przez Armię Czerwoną, Czeka i Kombiedy. Około 800 tys. zabitych czerwonogwardzistów i czerwonoarmistów i około 500 tys. zabitych białogwardzistów.
Charakterystyka wojny Wojna domowa w Rosji wytworzyła specyficzne warunki prowadzenia działań militarnych. Miała charakter manewrowy; cechowały ją częsta zmiana sytuacji, niespodziewane kontrataki, ofensywy i zwroty zaczepne. Sporadycznie dochodziło do długotrwałych oblężeń. Linia frontu stale się zmieniała. Dywizje walczyły na gigantycznych przestrzeniach. Piechota była zmuszona do pokonywania wielkich odległości. Największą wartość w bitwach miała kawaleria, zgrupowana w wielkich masach często nagłymi atakami przesądzała o losach bitew, potrafiła szybko okrążyć przeciwnika. Znacznie zmalała rola ciężkiej artylerii, ponieważ zanim zdołano ją podciągnąć bywało już po bitwie, a linia frontu przebiegała w innym miejscu. Znaczną rolę odgrywały samochody pancerne i pociągi pancerne, zdolne do szybkich rajdów na tyłach wroga i zapewniające wsparcie artyleryjskie, także przez ciężkie działa na platformach kolejowych. Dyskusyjna jest rola czołgów w tym konflikcie. Natomiast lotnictwo miało marginalne znaczenie, spełniało przede wszystkim funkcje zwiadowcze, do walk powietrznych dochodziło rzadko. Wojska, które ścierały się w wojnie domowej w Rosji, były znacznie mniejsze od wielomilionowych armii walczących w latach 1914–1918 na zachodzie Europy, aczkolwiek bitwy były krwawe.
Przebieg Lata 1917–1918 Przeciwnicy rządów bolszewickich i ich nadzieje thumb|Plakat werbunkowy Armii Ochotniczej 1919. Hasło plakatu: „Synu, idź i ratuj ojczyznę” Przewrót bolszewicki dokonany w Piotrogrodzie 7 listopada 1917 r. wydał się zarówno Rosjanom, jak i cudzoziemcom jednym z przejściowych epizodów rewolucji rosyjskiej. Nawet w szeregach bolszewickich uważano go za ryzykowny eksperyment i niewielu było takich, którzy wierzyli w jego trwałość. Przeważało zdanie, że ma się do czynienia z puczem, który się udał tylko z powodu zaskoczenia Rządu Tymczasowego i szczególnie sprzyjającej przewrotowi sytuacji polityczno-militarnej w stolicy. Ruch bolszewicki w Rosji miał bardzo małe poparcie; nawet w sowietach do października 1917 r. bolszewicy byli w mniejszości i dopiero w ostatnich tygodniach przed przewrotem zaczęli zyskiwać na sile. Ogólnie zatem sądzono, że Włodzimierz Lenin zdoła utrzymać się przy władzy nie dłużej niż przez 2 tygodnie. Poza Piotrogrodem nastrój dla rządu komunistycznego był na ogół wrogi.
Ludzie, niezadowoleni z przewrotu bolszewickiego, oczekiwali wybawienia z różnych stron. Część liczyła na Ententę, która zbyt dużo pieniędzy i siły włożyła w organizację Frontu Wschodniego, aby przyglądać się bezczynnie nieuniknionym, po przejęciu władzy przez Lenina, krokom do zawarcia przez Rosję odrębnego pokoju z państwami centralnymi. O jakimkolwiek porozumieniu między rządami państw koalicyjnych a Radą Komisarzy Ludowych nie mogło być mowy.
Inni liczyli na własne społeczeństwo, które wzbudzi w sobie dostateczne siły, aby oprzeć się terrorowi mniejszości. Większość kontrrewolucjonistów zajęła początkowo stanowisko wyczekujące, spodziewając się, że konstytuanta, do której wybory odbyły się jesienią, przywróci stan rzeczy sprzed przewrotu bolszewickiego. Było oczywiste, że bolszewicy w wyborach nie zdobędą większości. Ludzie, którzy pokładali w wyniku wyborów wielkie nadzieje, nie zdali sobie sprawy z tego, że w okresach rewolucyjnych kwestia siły decyduje o wszystkim, a ten, kto nią dysponuje, nie ugnie się przed majestatem prawa. Konstytuanta, o której marzyły całe pokolenia rewolucjonistów, została brutalnie rozpędzona przez grupkę rozzuchwalonych marynarzy. Dopiero to wydarzenie otworzyło wszystkim oczy. Nowi władcy Kremla nie mieli ochoty ustąpić miejsca znienawidzonym przez siebie eserom. Bolszewicy skierowali teraz wszystkie siły do walki z kontrrewolucją.
Akcja antybolszewicka zapowiadała się poważnie. Zaraz po przewrocie komunistycznym wielu oficerów opuściło Piotrogród i front, udając się do dalej położonych regionów państwa w celu organizacji oporu. To samo uczynili wszyscy wybitniejsi politycy z wyjątkiem tych, którzy zostali uwięzieni w stolicy. Tylko nieliczni zdecydowali się pozostać w Moskwie i Piotrogrodzie, gdzie również organizowali antybolszewickie podziemie. Działał tam między innymi założony przez kadetów Komitet Ocalenia Rosji. Wszystkie organizacje konspiracyjne działały jednak na własną rękę, nie dowierzając sobie wzajemnie.
Ci, którzy oczekiwali pomocy z zewnątrz, dzielili się na germanofilów i zwolenników Ententy. Pierwsi stanowili znikomą mniejszość. Z początku, gdy w Brześciu toczyły się rokowania pokojowe, w państwach centralnych nikt nie pokładał nadziei. Gdy jednak w lutym 1918 r. walki na froncie wschodnim znowu wybuchły, a Niemcy otwarcie wystąpili przeciwko bolszewikom, pewna liczba polityków i wojskowych rosyjskich zaczęła wierzyć w możliwość obalenia czerwonych przy pomocy wojsk niemieckich, które obawiały się, że po utrwaleniu się komunizmu w Rosji zalęgnie się on również w Rzeszy. Ogromna większość wrogów bolszewików znajdowała się jednak w łączności z Ententą. Akcją tą kierował Komitet Obrony Ojczyzny i Wolności, na którego czele stał Boris Sawinkow.
Wyprawa Krasnowa i Kiereńskiego na Piotrogród thumb|Sztandar Armii Czerwonej