Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „Prasa” (RSW „Prasa”) – spółdzielnia utworzona w 1947 r. na mocy uchwały KC PPR, działająca na rynku wydawniczym do końca roku 1972. RSW „Prasa” w 1948 r. przejęła pion prasowy spółdzielni wydawniczej „Wiedza”. W spółdzielni udział większościowy uzyskała wówczas PZPR. W 1951 r. w jej struktury włączono Instytut Prasy „Czytelnika” i przypisane do niego, popularne i masowo wydawane w Polsce, tytuły prasowe. W efekcie RSW „Prasa” wydawała prawie 80% produkcji prasowej w Polsce. Z dniem 1 stycznia 1973 RSW „Prasa” wraz ze Zjednoczeniem „Ruch” oraz Spółdzielnią Wydawniczą „Książka i Wiedza”, weszła w skład nowo powołanej RSW „Prasa-Książka-Ruch”.
Historia wydawnictwa W latach 1944–1947 PPR systematycznie zwiększała liczbę własnych tytułów i ich nakłady, wprowadzając przy tym system obowiązkowej prenumeraty zakładowej. Chociaż zapewniła sobie dzięki temu uprzywilejowaną pozycję na odradzającym się po II wojnie światowej rynku prasy, to w przeciwieństwie do innych dużych wydawców, takich jak „Czytelnik” czy „Wiedza” PPS, nie posiadała dużej instytucji wydawniczej. Prasę partyjną wydawały jej centralne i terenowe struktury i zależne od nich małe spółdzielnie wydające poszczególne tytuły. Dążono do scentralizowania tej działalności.
Powstanie spółdzielni Komitet Centralny PPR podjął 25 kwietnia 1947 roku uchwałę w sprawie powołania RSW „Prasa”. Spółdzielnia miała skupić w jedną organizacyjną całość wydawnictwa prasowe i drukarnie, prowadzone przez wojewódzkie komitety partyjne. Do jej powstania doszło na walnym zgromadzeniu założycielskim w dniu 10 maja 1947, a w dniu 28 maja 1947 r. została wpisana do rejestru spółdzielni Sądu Okręgowego w Warszawie pod numerem R.S. XXIV 3465. Spółdzielnię utworzyła jedna osoba prawna – PPR – oraz 49 członków osób fizycznych. Byli to głównie działacze partyjni, dziennikarze i drukarze partyjnej prasy, posiadający po jednym lub kilka udziałów.
W dniu 10 maja 1947 walne zgromadzenie założycieli ustanowiło statut spółdzielni, w którym zastrzeżono, że dochody mogą być przeznaczone tylko na cele statutowe i nie mogą być wypłacane w formie dywidendy. Władzami spółdzielni było walne zgromadzenie, rada nadzorcza i zarząd. Powołano wówczas pierwszą radę nadzorczą RSW „Prasa”, w skład której weszli m.in.:
Zastępcami członków rady nadzorczej zostali: Jan Izydorczyk, Ignacy Loga-Sowiński i Ryszard Strzelecki.
Na pierwszym posiedzeniu rady nadzorczej, które odbyło się tego samego dnia, wybrano zarząd w składzie: Leon Bielski (prezes), Edmund Grzybowski, Leszek Krzemień, Stanisław Szczepański, Edward Sztetner, Samuel Naftalin (zastępca członka) i Stefan Polewka (zastępca członka).
Komitet Centralny PPR, zastrzegł sobie prawo obsadzania kluczowych stanowisk w redakcjach tytułów wydawanych przez spółdzielnię, ustalania koncepcji programowej wydawanej przez nią prasy, a także mianowania przewodniczącego rady nadzorczej oraz prezesa zarządu.
Pod koniec 1947 roku strukturę organizacyjną spółdzielni tworzyły: Zarząd Główny w Warszawie z siedzibą przy ulicy Bagatela 14, 3 delegatury (warszawska, katowicka, łódzka), 7 oddziałów w miastach wojewódzkich, 1 agencja, 10 drukarń i 4 przedsiębiorstwa. W Zarządzie Głównym powstały jednostki: Dyrekcja Wydawnicza, Zarząd Drukarni, Dyrekcja Handlowo-Kolportażowa, Dyrekcja Administracyjno-Finansowa i Biuro Kadr.
Przejęcie wydawnictw prasowych „Wiedzy” i „Czytelnika” Po połączeniu partii PPS i PPR w PZPR, RSW „Prasa” na mocy uchwały Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1948 r. przejęła pion prasowy spółdzielni wydawniczej „Wiedza”. Połączono także agencje prasowe obu partii, czyli Robotniczą Agencję Prasową z Socjalistyczną Agencją Prasową, i włączono w struktury RSW „Prasa” jako Agencję Robotniczą. W nowej spółdzielni udział większościowy uzyskała PZPR.
Tą samą uchwałą ustanowiono nowy statut spółdzielni. Nowy statut był prawie dokładnym powieleniem poprzedniego statutu „Prasy” z 1947 roku, co wskazywało na przewagę działaczy komunistycznych PPR w procesie łączenia działalności wydawniczej obu partii. Uchwała powołała także pierwszą radę nadzorczą, w skład której weszło 35 osób:
W prezydium rady nadzorczej znaleźli się: Jerzy Albrecht, Henryk Jabłoński, Leon Kasman i Stefan Matuszewski.
Na posiedzeniu rady nadzorczej w dniu 3 lutego 1949 r. został wybrany nowy zarząd w składzie: Leon Bielski (prezes), Mieczysław Zawadka (wiceprezes), Emil Herbst, Eugenia Kubowska, Włodzimierz Ordyński, Edward Sztetner, Grzegorz Zaleski (zastępca członka) i Jan Zimny (zastępca członka). Jeszcze w tym samym roku odszedł dotychczasowy prezes Leon Bielski. Zastąpił go Adolf Starzec, zaś zastępcą członka został Ernest Falk. W latach 1950–1954 w skład zarządu weszli m.in.: Irena Dolińska, Ernest Falk i Zygmunt Jolies. Od 29 stycznia 1957 r. na stanowisko prezesa został powołany redaktor Mieczysław Zawadka.
Na podstawie rozporządzenia Prezydium Rady Ministrów z dnia 1 marca 1951 roku, w kwietniu 1951 r. w struktury „Prasy” włączono Instytut Prasy „Czytelnika” i przypisane do niego, popularne i masowo wydawane w Polsce, tytuły prasowe. Dział informacyjny Agencji Publicystyczno-Informacyjnej „Czytelnika” zasilił Agencję Robotniczą „Prasy”. Przejęte zostały także nieruchomości, po jednym budynku w Gdańsku, Poznaniu i Wrocławiu oraz 4 budynki w Warszawie. Spółdzielnia stała się największym wydawcą prasy w Polsce posiadającym 11 delegatur, 2 agencje, 10 drukarni i 4 inne przedsiębiorstwa.
Na dzień 31 grudnia 1951 r. liczba członków RSW „Prasa” wynosiła 829, w tym 826 osób fizycznych i 3 członków instytucjonalnych: Komitet Centralny PZPR, Komitet Wojewódzki PPR w Łodzi, Komitet Miejski PPR w Łodzi (prawdopodobnie chodzi o KW i KM PZPR).
RSW „Prasa” funkcjonowała przez 10 lat ze statutem nadanym w 1948 r. Jednak walnego zgromadzenia w latach 50. nie zwoływano, ponieważ PZPR miała na nim tylko 1 głos, tak jak inii członkowie spółdzielni i nie chciano powierzać podejmowania decyzji tak szerokiemu gronu. Od 1951 roku nie zbierała się również rada nadzorcza, uznawana za zbyt liczną. Wszelkie decyzje podejmował zarząd, przy akceptacji jedynie prezydium rady.
W dniu 9 września 1958 r. walne zgromadzenie uchwaliło nowy statut, który stanowił, że członkami spółdzielni mogą być tylko PZPR i inne osoby prawne. Ponieważ zgodnie z prawem spółdzielczym musiało być co najmniej 3 członków zostali nimi: PZPR, Centralna Rada Związków Zawodowych i Związek Młodzieży Socjalistycznej. Statut ten, inaczej niż poprzednie, dopuścił także, żeby co najmniej 10 procent czystej nadwyżki spółdzielni, tworzyło fundusz pracowniczy przeznaczony na nagrody, budownictwo mieszkaniowe i inne świadczenia dla pracowników.
W skład dziewięcioosobowej rady nadzorczej w 1958 r. weszli: Jerzy Morawski (przewodniczący), Artur Starewicz (zastępca przewodniczącego), Stanisław Mach (zastępca przewodniczącego), Wiesław Adamski, Leon Kasman, Julian Kole, Mieczysław Rakowski, Stanisław Stachacz i Andrzej Werblan. Do zarządu wybrano sześć osób, z dotychczasowym prezesem Mieczysławem Zawadką na czele. W 1961 r. do spółdzielni dołączyła Liga Kobiet.
Na walnym zgromadzeniu 20 marca 1962 r. wybrano nową Radę w składzie: Witold Jarosiński (przewodniczący), Henryk Korotyński (zastępca przewodniczącego), Artur Starewicz (zastępca przewodniczącego), Wiesław Adamski, Teofil Głowacki, Leon Kasman, Julian Kole, Stanisław Stachacz, Andrzej Werblan i Stanisława Zawadecka. W zarządzie w 1962 r. znajdowali się: Mieczysław Zawadka (prezes), Dobrosław Kobielski (wiceprezes), Mariusz Kwiatkowski (wiceprezes), Ernest Falk, Leon Gotlib, Tadeusz Rembowski i Piotr Zieliński. W latach 1966–1972 członkiem spółdzielni było Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, choć nie ma dowodów dokonania wpłaty udziału członkowskiego czy partycypowania w zyskach.
Przekształcenie w RSW „Prasa-Książka-Ruch” W 1972 roku, tuż przed reorganizacją rynku wydawniczego RSW „Prasa” posiadała: 20 wydawnictw prasowych, Wydawnictwo Artystyczno-Graficzne, 3 agencje: Agencja Robotnicza, Polska Agencja „Interpress”, Centralna Agencja Fotograficzna, 11 zakładów poligraficznych, 2 ośrodki naukowe: Ośrodek Badań Prasoznawczych i Ośrodek Badania Stosunków Wschód-Zachód, 4 zakłady: Dokumentacja Prasowa, Biuro Zaopatrzenia, Zakład Telekomunikacji i Zakład Transportu, 2 ośrodki wypoczynkowe: w Kazimierzu Dolnym i Rabce, 47 dzienników i 172 czasopisma wydawane w łącznym jednorazowym nakładzie 21 milionów egzemplarzy.
Z dniem 1 stycznia 1973 roku doszło do połączenia RSW „Prasa”, Centrali Zjednoczenia „Ruch” wraz z przedsiębiorstwami oraz Spółdzielni Wydawniczej „Książka i Wiedza” i utworzenia RSW „Prasa-Książka-Ruch”.
Działalność wydawnicza
Tytuły prasowe Już 17 maja 1947 r. spółdzielnia przejęła 6 niewielkich partyjnych spółdzielni działających w Warszawie, Łodzi i Katowicach.
Wśród przejętych w kolejnych miesiącach wydawnictw znalazła się Robotnicza Spółdzielnia Wydawnicza „RSW” założona wcześniej, bo w dniu 5 listopada 1946 r. w Katowicach i tam zarejestrowana w Sądzie Okręgowym (nr rejestru handlowego RS 332). Prezesem tej spółdzielni, do czasu powołania RSW „Prasa”, był Leon Bielski. Razem z wydawnictwem przejęta została także drukarnia.
Pozostałe przejęte w pierwszych miesiącach działalności „Prasy” spółdzielnie to: Łódzki Instytut Wydawniczy w Łodzi wraz z drukarnią, „Express Ilustrowany” w Łodzi, Wydawnictwo Młodzieżowe „Płomienie” w Warszawie wraz z drukarnią. Inne wydawnictwa, przedsiębiorstwa i drukarnie, które włączone zostały w struktury „Prasy” to: „Głos Ludu” w Warszawie wraz z drukarnią, „Trybuna Wolności” w Warszawie, „Chłopska Droga” w Warszawie, „Sztandar Ludu” w Lublinie, „Wola Ludu” w Poznaniu, „Trybuna Pomorska” w Bydgoszczy wraz z drukarnią, „Głos Robotniczy” w Łodzi, „Fołks Sztyme” w Łodzi, Robotnicza Agencja Prasowa w Warszawie, Kolportaż prasy partyjnej w Warszawie oraz drukarnie w Bydgoszczy, Opolu, Jędrzejowie, Radomiu i Mińsku Mazowieckim.
W wyniku tych przejęć w 1947 r., majątek RSW „Prasa” powstał na bazie łącznie 14 wydawnictw i przedsiębiorstw z całego kraju oraz 10 drukarń będących wówczas w posiadaniu Wojewódzkich i Powiatowych Komitetów PPR i ZWM. RSW „Prasa” stała się wydawcą 12 tytułów (w tym 8 dzienników i 4 czasopism) o łącznym jednorazowym nakładzie 1 349 000 egzemplarzy.
Po połączeniu z „Wiedzą” w 1948 r. i przyjęciu wydawanych przez nią 3 dzienników, oraz uruchomieniu kolejnych własnych wydawnictw „Prasa” wydawała w roku 1948 łącznie 20 tytułów (w tym 12 dzienników i 8 czasopism) o łącznym jednorazowym nakładzie 3 286 290 egzemplarzy. W wyniku scalenia partii PPR i PPS połączone zostały także ich organy prasowe, w wyniku czego z „Robotnika” i „Głosu Ludu” powstała „Trybuna Ludu”, wydawana od 16 grudnia 1948 r. jako organ prasowy Komitetu Centralnego PZPR. Dzienniki lokalne PPR w większości województw wchłonęły dzienniki PPS i ukazywały się pod dotychczasowymi tytułami. Plan kierownictwa RSW „Prasa” i władz komunistycznych zakładał wydawanie w każdym województwie dziennika jako organu prasowego Komitetu Wojewódzkiego PZPR, zakładano je więc tam, gdzie ich wcześniej nie było. W 1949 roku powstały m.in. „Gazeta Krakowska”, „Nowiny Rzeszowskie”, „Słowo Ludu” w Kielcach.
W 1949 roku utworzono także pismo skierowane do działaczy partyjnych PZPR „Życie Partii” oraz wysokonakładową gazetę dla mieszkańców wsi – „Gromada”. W efekcie w 1949 roku RSW „Prasa” wydawała 17 dzienników i 15 czasopism w łącznym jednorazowym nakładzie 4 814 200 egzemplarzy.
RSW „Prasa” rozpoczęło w maju 1949 r. wydawanie „Biblioteki Prasy”, wysokonakładowej serii wydawniczej, zawierającej tanie broszurowe wydania polskiej i światowej literatury. Seria, drukowana na gazetowym papierze, osiągnęła do 1953 r. 258 tytułów i łączny nakład 19 mln egzemplarzy.