Wielkie Łunawy () – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Chełmno.
Według danych z lat 60. XX w. Wielkie Łunawy ze względu na położenie na obszarze doliny Dolnej Wisły i wynikające z niej silnego urozmaicenia zboczy tej doliny posiadała duży odsetek zalesieniaW. Niewiarowski, Środowisko geograficzne powiatu i miasta Chełmna, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 32..
Powierzchnia Małych Łunawach wraz z Wielkimi Łunawami w 1966 r. wynosiła 11,3 km2K. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.) [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 538..
Podział administracyjny W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93., w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 100..
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Demografia Według spisu przeprowadzonego przez urzędników pruskich przeprowadzonego po zajęciu tych terenów w 1772 i ogłoszonego w 1773 Wielkie Łunawy były zamieszkane przez 198 mieszkańców. Powierzchnia wsi wyniosła 17 łanów, 21 morgów i 150 prętówZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 172.. Na 21 rodzin zamieszkujących wieś 16 z nich było wyznania mennonickiegoG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 99..
W latach 80. XIX w. wieś liczyła 93 mieszkańców (85 ewangelików i 8 katolików).
W 1921 r. we wsi znajdowało się 30 budynków. Wielkie Łunawy zamieszkiwało 209 mieszkańców (133 wyznania ewangelickiego, 49 katolików, 1 chrześcijanin innego wyznania oraz 23 Żydów)G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 100..
Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Małe Łunawy wraz ze Wielkimi Łunawami były zamieszkane przez 366 mieszkańców. Czyniło je wtedy (łącznie) szóstym największym sołectwem w gromadzie Dolne Wymiary.
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 205 mieszkańców. Jest piętnastą co do wielkości miejscowością gminy Chełmno.
Etymologia Pochodzenie nazwy Łunawy jest problematyczne. Wcześniej występowała jako Lunawy, LinowoG. Ossowski, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniéj Królewskich) z przyległemi częściami W. Ks. Poznańskiego : tekst objaśniający, Kraków 1881, ss. 69-70.Autorzy Słownika geograficznego Królestwa Polskiego wskazują, że nazwa podana przez Ossowskiego jest fałszywa, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1884, s. 829., a także jako Lunau. W XIII w. pojawiała się pod nazwami Lunawe i Lunaw. W języku polskim i nazewnictwie polskim brak jest podobnych przypadków, co utrudnia wyjaśnienie pochodzenia nazwy. Według Haliny Turskiej nazwa wsi może być pozostałością po zamieszkujących ten obszar Prusach. Jako porównanie podaje miejscowość Łunowo (powiat braniewski), która w XIII w. występować miała pod nazwą Lunawe (później niem. Lunau i pol. Lunawa). Sugeruje, że nazwa Łunawy mogłaby być spokrewniona z lit. liunas (pol. moczar, bagno), które odpowiadałoby położeniu wsi (na obszarach podmokłych)H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 105..
Alternatywną nazwą wsi było Lunawy. W dokumentach miało występować jako Lunawe, Lunow czy Leynaw.
Aktualna nazwa wsi została wprowadzona w celu łatwiejszego rozróżniania dwóch wsi o tej samej nazwie - Wielkie Łunawy i Małe ŁunawyH. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 104..
Historia
Z przeprowadzonych prac archeologicznych na terenie wsi, a konkretnie na obszarze pomiędzy Wielkimi Łunawami a Paparzynem, stanowisko z okresu lateńskiego i rzymskiego (wpływów rzymskich)J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 62.. Podczas prac odnaleziono tam 20 grobów skrzyniowych, a także dwie popielnice oraz kilka zniszczonych pokrywekG. Ossowski, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniéj Królewskich) z przyległemi częściami W. Ks. Poznańskiego : tekst objaśniający, Kraków 1881, s. 69.. W czasie kolejnych prac miano odnaleźć 7 całych urn popielicowych oraz 8 pokrywek. Ostatecznie na tamtym cmentarzysku przez cały okres aż do odnalezienia zniszczono, znaleziono, wydobyto ok. 200 urn oraz miały być wciąż widoczne ślady palenia ciałG. Ossowski, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniéj Królewskich) z przyległemi częściami W. Ks. Poznańskiego : tekst objaśniający, Kraków 1881, s. 70.Więcej informacji na temat tych wykopalisk znajduje się w artykule o wsi Paparzyn.. Pomiędzy Wielkimi i Małymi Łunawami (określanymi zbiorczo jako ŁunawyM. Wojciechowski, Indeks miejscowości i nazw geograficznych, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 544., ponieważ początkowo obydwie wsie nazywały się tak samo) zostały odnalezione ślady bytności człowieka z okresu mezolitu (zakłada się, że poza zbieractwem oraz myślistwem, istotnym elementem dla tamtejszych ludzi mogło być rybołówstwo)J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 44., neolitu (pozostałości kultury ceramiki wstęgowej)J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 60., a także pozostałości po kulturze pomorskiej (dawniej kultura wschodniopomorska)J. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 61.. W pobliżu pierwszego cmentarzyska, na wzgórzu zwanym Zamkowym, przypadkowo zostały odkryte groby skrzyniowe. W czasie prowadzenia badań na znaczymy obszarze wsi wciąż były widoczne skorupy potłuczonych urn.
Wieś wzmiankowana w 1222 roku kiedy to Konrad I mazowiecki w dokumencie dla biskupa Chrystiana przekazał rozległe obszary, które wcześniej należały do komesa ŻyroG. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 98.. W 1396 roku wymieniona jako własność miasta Chełmna, zobowiązana do płacenia daninZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 124.. Wieś miała płacić biskupiego korca od 1 pługu. W 1438 roku miejscowość stała się własnością zakonu krzyżackiego, w komturstwie grudziądzkim. W tym czasie wieś liczyła 28 łanów, z czego 11 było niezasiedlonych, czynsz z łanu wynosił 1/2 grzywny i 4 kury. Młynarz płacił czynsz w wysokości dwóch grzywien, a karczmarz jednej grzywny. W 1459 roku przywilej na Łunawy otrzymał Jan Kalkstein od wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego Ludwiga von ErlichshausenHerbarz Polski Kaspra Niesieckiego, tom V, str. 18. Był on przodkiem Kalkstein-Stolińskich z pobliskiego StolnaHerbarz Polski Kaspra Niesieckiego, tom V, str. 18. We wsi zapewne znajdowała się warowania ze względu na to, że jedno ze wzniesień nazywa się górą zamkową. W XVI w. część wsi stała się własnością Chełmna, a część z młynem była jedną z własności królewskich w starostwie grudziądzkim. W 1603 biskup chełmiński Wawrzyniec Gembicki wydał pozwolenie na osiedlanie się we wsi Olendrów, którzy w marcu 1604 roku pojawili się w niej, byli to głównie mennonici. Miejscowość została im wydzierżawiona przez bp. Gembickiego pod warunkiem, że osadnicy nie wzniosą swojego kościoła ani ich nauczyciele nie będą nauczać religii niekatolickiej. W tym czasie osadnikami z Niderlandów zasiedlone zostały także licznie inne, pobliskie wsie, w których Olędrzy zaczęli stanowić większośćZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 159.. W roku 1660 otrzymali oni wilkierz, a 4 lata później otrzymali przedłużenie dzierżawy, a także zezwolenie na postawienie własnej szkoły oraz zatrudnienie jednego nauczyciela.
W 1667 właścicielem majątku królewskiego był Maciej Odrowski, który także posiadał Tytlewo.
Od końca XVI w. Chełmno zaczęło przeżywać kryzys związanego z pojawiającymi się problemami gospodarczymi. Od tego momentu zaczęto dzielić tereny należące do miasta między poszczególnych mieszczan. Celem elokacji (agraryzacji życia miejskiego) miało być zapewnienie mieszczanom środków na konserwację, remonty i/lub budowę domów. W 1756 doszło do ponowienia elokacji ze względu na niezadowolenie jakie wywołała ta z 1752. W tym czasie podzielone zostały obszary na północny wschód od miasta (w tym obszar Wielkich Łunaw). Na obszarze objętym elokacją z 1756 do końca XVIII w. powstały nowe wsie. Z obszaru elokowanego powstały, np. dzisiejsze Małe Łunawy. Obszary te najczęściej były przez mieszczan chełmińskich dzierżawioneZ. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 157-158..
W 1765 Wielkie Łunawy miały być w posiadaniu rodziny (gałąź lisewska) jako dobra gracjalneDobra gracjalne – dobra należące do biskupa lub inne dobra kościelne, G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 10.. W tym samym czasie rodzina ta posiadała także Paparzyn. W 1793 właścicielem Wielkich Łunaw i Paparzyna był Hans Sebastian Rudolf von Johanson, który rok później obydwie miejscowości odsprzedał rodzinie von Stole. Rodzina ta miała posiadać także Polskie Łunawy. Niedaleko kolonii Olędrów istnieć miały tzw. Polskie Łunawy, znajdować się w niej miały karczma oraz młyn. Nazwa ta miała być stosowana w czasie zaborów, jednak zaniknąć miała po 1872. Jednak według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego (T. V z 1884 r.) Łunawy Polskie nazywane także Łunawami Szlacheckimi stanowić miały dobra rycerskie liczące sobie 3277 mórg, a we wsi znajdować się miało 15 budynków w tym 7 domów mieszkalnych. Liczyć sobie miała 84 mieszkańców (63 ewangelików, 21 katolików) i należała do parafii Wabcz, szkoła w Paparzynie i urząd pocztowy w Trzebiełuchu.
Na przełomie XVIII i XIX w. ze wsi wyjechała część ludności mennonickiej, która udała się do Rosji. W 1799 r., w Wielkich Łunawach znajdować się miało jeszcze 10 rodzin mennonickich.
W 1810 funkcjonowała tu trzyklasowa szkoła ewangelicka, w której naukę popierało ok. 60 dzieci, jednak w 1885 była już ona wyłącznie dwuklasowa. W 1855 r. we wsi zbudowano kościół podlegający pod parafię w Chełmnie. W 1868 z ewangelickiej parafii Chełmno wydzielono nową parafię, której siedzibą zostały Łunawy. W XIX w. do wsi należał także folwark Elisenthal z dwoma budynkami i 15 mieszkańcami. Znajdowały się w niej także młyn wodny i karczma. Wieś zaczęła być zabudowywana w formie rzędówki.
W latach 80. XIX w. wieś liczyć miała 1205 mórg i znajdować się w niej miały 32 budynki, w tym 15 domów mieszkalnych. W tym samym wieku stanowić miała włościańską wieś kościelną.