Urszulewo – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie rypińskim, w gminie Skrwilno, na obszarze Równiny Urszulewskiej przy drodze wojewódzkiej nr 560. Wieś położona jest w bliskim sąsiedztwie Szczutowa i Słupi.
Miejscowość leży nad Jeziorem Urszulewskim, co wpłynęło na rozwój funkcji rekreacyjnej.
Demografia Według Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 Urszulewo liczyło 210 mieszkańców. Według ewidencji ludności gminy Skrwilno na dzień 31 grudnia 2024 roku w miejscowości zameldowanych było 201 osób, w tym 200 na pobyt stały i jedna na pobyt czasowy.
Geneza i znaczenie nazwy Nazwa miejscowości wywodzi się od imienia Urszula, najprawdopodobniej w związku z Urszulą Sieprską, właścicielką miejscowych dóbr w XVI wieku. Imię Urszula pochodzi od łacińskiego ursula, będącego zdrobnieniem od ursa („niedźwiedzica”), i oznacza dosłownie „małą niedźwiedzicę” lub „niedźwiedziczkę”.
W źródłach historycznych występują formy Urszulewo i Orszulewo. Jest to związane z funkcjonowaniem w języku polskim form Urszula i Orszula jako wariantów tego samego imienia, przy czym forma Orszula była używana w Polsce już od średniowiecza. Współczesna forma Urszulewo była używana już w okresie międzywojennym.
Historia XIV–XV w. Na terenie współczesnego Urszulewa odnotowano ślady osadnictwa datowane od XIV w..
XVI–XVII w. Wieś została lokowana po 1543 przez Urszulę Sierpską, córkę Elżbiety ze Skórów Sierpskiej i Prokopa Sierpskiego vel Gulczewskiego, starosty i chorążego płockiego i żonę Marcina z Ostroroga Lwowskiego herbu Nałęcz, kasztelana kowalskiego (zm. 1535/38). Według regestru poborowego z 1564 była wsią należącą ciągle do Urszuli Sierpskiej. W rejestrze tym zostali wyliczeni jako „novo locati” czterej kmiecie: Antoni Villicus, Stanisław Wydrowski, Albert Vernoch i Mateusz Gryzek. W tym samym regestrze odnotowano również karczmę; nowo osadzeni kmiecie, korzystający ze zwolnienia od poboru, uiścili należność jedynie od jednego łanu i karczmy..
Następnie wieś przeszła na Urszulę Lwowską (córkę Marcina i Urszuli), która wyszła za mąż za Piotra Potulickiego herbu Grzymała. Kolejnym właścicielem był ich syn – Stanisław Potulicki, po którego śmierci (ok. 1618) wieś odziedziczyła jego żona – Zofia Potulicka ze Zbąskich. Zofia Potulicka w 1624 przepisała wieś na uposażenie klasztoru benedyktynek w Sierpcu.
XVIII–XIX w. Według spisu majątków ziemskich z 1789 wieś była dalej własnością „Zakonnic Panien Benedyktynek” z Sierpca. W efekcie II rozbioru Polski w 1793 Orszulewo zostało włączone do Królestwa Prus i najprawdopodobniej wtedy w efekcie konfiskaty majątków kościelnych przeszło na rzecz państwa. Po okresie Księstwa Warszawskiego Orszulewo stało się częścią Królestwa Polskiego. W związku z tym wykaz z 1825 informuje, że Orszulewo z 14 domami wchodziło w skład „Dóbr Rządowych należących do Ekonomii Serpskiéy w Obwodzie Mławskim”.
Na początku XIX w. w Urszulewie funkcjonował dom zajezdny. Według aktu stanu cywilnego z 1810 należał do Wojciecha Janiszewskiego.
W czasie powstania styczniowego w dniu 9 lipca 1863 w okolicach Orszulewa doszło do bitwy. W bitwie tej oddział liczący ponad 300 partyzantów, dowodzony przez Teofila Jurkowskiego został rozbity przez około 250 osobowy oddział żołnierzy rosyjskich pod dowództwem kapitana sztabowego Kenstowicza. W wyniku walk zginęło 34 powstańców, a 8 zostało rannych. Straty rosyjskie wyniosły prawdopodobnie 2 rannych. Część poległych powstańców została pochowana na cmentarzu w Szczutowie.
W 1864 przeprowadzono uwłaszczenie, na mocy którego chłopi uzyskali prawo własności ziemi. W efekcie w 1885 Orszulewo jest określane jako wieś włościańska. Liczyło 36 domów i 216 mieszkańców, a jego obszar wynosił 513 mórg. Do miejscowości należały kolonia Koziborek i osada Boruchy. Przylegający Las Orszulewski pozostawał własnością rządową. Administracyjnie miejscowość należała do powiatu rypińskiego, gminy Szczutowo i parafii Łukome.
XX w. Zgodnie z mapą z 1915 we wsi było 39 nieruchomości, w tym wiatrak i smolarnia.
W 1916 podczas niemieckiej okupacji w czasie I wojny światowej, uruchomiono w ramach wojskowej kolei polowej (Heeresfeldbahn) wąskotorową linię o rozstawie toru 600 mm od odgałęzienia w Szczutowie do Urszulewa. Odcinek miał około 3,5 km długości i kończył się w Urszulewie ładownią. Linia miała znaczenie towarowe związane m.in. z gospodarką leśną; od ładowni w Urszulewie tor prowadził jeszcze około 2,6 km w kierunku Puszczy Miejskiej, gdzie znajdował się punkt przeładunku drewna. Ruch na odcinku Szczutowo–Urszulewo zawieszono 1 maja 1931, a linię rozebrano w 1933. W urzędowym wykazie z 1935 odcinek został początkowo omyłkowo wymieniony jako część Kolei Sierpeckiej; w późniejszym sprostowaniu Ministerstwo Komunikacji nakazało wykreślenie „nieistniejącej linji Szczutowo-Urszulewo".
Po odzyskaniu niepodległości rozważano wykorzystanie istniejącej sieci kolejek wąskotorowych do poprawy komunikacji powiatu rypińskiego. W kwietniu 1919 podczas obrad Sejmu Ustawodawczego zgłoszono wniosek dotyczący połączenia linii Dobrzyń nad Drwęcą–Ostrowite z linią Rypin–Orszulewo. Projekt uzasadniano przede wszystkim potrzebą wywozu ziemniaków i zboża z powiatu rypińskiego; w toku debaty wskazywano, że znaczna część potrzebnego toru była już ułożona. Sprawozdawca zaproponował skierowanie wniosku do komisji.
Według spisu powszechnego z 1921 w Orszulewie było 45 budynków i 257 mieszkańców. Wśród mieszkańców 234 osoby były wyznania rzymskokatolickiego, 9 osób wyznania ewangelickiego i 14 wyznania mojżeszowego. Narodowość polską podało 240 osób, niemiecką 3 osoby, a żydowską 14 osób.
W okresie międzywojennym w Orszulewie działała publiczna szkoła powszechna. Według urzędowego wykazu szkół, sporządzonego według stanu na 1 grudnia 1925, placówka dysponowała jedną izbą lekcyjną o powierzchni 28,5 m² i zatrudniała jednego nauczyciela. Do szkoły zapisanych było wówczas 57 dzieci.
W pierwszej połowie XX w. na zachodnim brzegu Jeziora Urszulewskiego, w nieistniejącej obecnie osadzie o charakterze rumunku, funkcjonował tartak.
W 1935 gromada Urszulewo obejmowała wieś Urszulewo, kolonię Urszulewo, kolonie Boruchy i Kozi-Borek, połowę Jeziora Urszulewskiego oraz tereny Lasów Państwowych z gajówkami Tartak i Urszulewo. Druga połowa jeziora, wraz z przyległym gruntem majątku Wola, należała administracyjnie do gromady Słupia.
W 1937 utworzono Koło Rolnicze w Urszulewie, którego teren działalności obejmował Urszulewo, Boruchy i Koziborek. Celem organizacji było wspieranie rozwoju rolnictwa poprzez szerzenie wiedzy rolniczej, pomoc fachową oraz obronę interesów rolnictwa. Wśród piętnastu założycieli znaleźli się: Tadeusz Kopczyński, Stanisław Lipski, Jan Łaskiewicz, Stanisław Michalski, Stanisław Lemański, Józef Kopczyński, Ignacy Szymański, Władysław Wiśniewski, Jan Czarkowski, Antoni Gałkowski, Ignacy Głowacki, Antoni Uździcki, Bronisław Liszewski, Jan Słabkowski i Józef Manelski. Koło zostało wpisane 2 grudnia 1937 do rejestru stowarzyszeń Warszawskiego Urzędu Wojewódzkiego pod numerem 1661.
W okresie II wojny światowej wieś została włączona do III Rzeszy. W ramach prowadzonej przez okupanta germanizacji nazw miejscowych w 1942 nazwę Urszulewo zmieniono na „Urselhof”, nazwa ta obowiązywała do 1945.
Wiosną 1943 na przebiegającej w pobliżu Urszulewa linii kolejowej Sierpc–Rypin doszło do akcji dywersyjnych Gwardii Ludowej. W nocy z 26 na 27 marca wykolejono pociąg towarowy w pobliżu Czumska, a 1 kwietnia w Szczutowie wykolejono kolejny pociąg przez rozkręcenie szyn. W odwecie 13 kwietnia 1943 jako zakładnik został aresztowany mieszkaniec Urszulewa Tadeusz Kopczyński (ur. 1904). Następnie został osadzony w niemieckim obozie koncentracyjnym Stutthof, gdzie zmarł 25 maja 1943 roku..
Po 1945 W 1948 utworzono Nadleśnictwo Urszulewo, wydzielone z części nadleśnictw Skępe i Skrwilno. Obejmowało ono łącznie 5568,91 ha, w tym 2761,50 ha dawnych lasów państwowych Nadleśnictwa Lipno, 2431,81 ha lasów pomajątkowych i 375,60 ha lasów drobnej własności. W 1975, w wyniku reorganizacji administracji Lasów Państwowych, dawne nadleśnictwa Skrwilno, Skępe i Urszulewo połączono w Nadleśnictwo Skrwilno, którego Urszulewo stało się jednym z jego obrębów leśnych.
W 1964 w Urszulewie została założona Ochotnicza Straż Pożarna. Początkowo na wyposażenie OSP składała się motopompa, bosaki i wiadra. Sprzęt ten przechowywano u prezesa i naczelnika OSP. W 1978 zarząd OSP zdecydował o budowie remizy. Remiza została oddana do użytku w 1981. Pierwszy samochód OSP otrzymała w 1985.
Turystyka i rekreacja Już w okresie międzywojennym Urszulewo było wykorzystywane jako miejsce wypoczynku. W 1924 „Dziennik Płocki” odnotował zorganizowaną w miejscowości zabawę plenerową na rzecz lotnictwa polskiego, w której uczestniczyli m.in. przybysze z Rypina, Sierpca i Lipna oraz mieszkańcy okolicznych wsi. W 1933 „Kurjer Poznański” informował natomiast o mieszkańcach Rypina przebywających „na wywczasach w Urszulewie”.
Urszulewo ma wieloletnią tradycję harcerską. Od 1957 nad Jeziorem Urszulewskim regularnie organizowano obozy Hufca ZHP Rypin. W tym samym roku odbyło się tu również liczące około 150 uczestników zgrupowanie Ośrodka ZHP Ursus. W 1966 rozpoczęto budowę stałej bazy Hufca ZHP Rypin w Urszulewie.
W okresie PRL nad jeziorem rozwijały się także zakładowe ośrodki wypoczynkowe. W 1972 Przedsiębiorstwo Budownictwa Rolniczego w Rypinie, kierowane wówczas przez Mieczysława Cieplińskiego, uruchomiło w Urszulewie ośrodek przeznaczony dla swoich pracowników. Równolegle nad jeziorem rozwijała się indywidualna zabudowa letniskowa. Pod koniec XX wieku znaczna część przeznaczonych na ten cel terenów była już podzielona na działki i zabudowana.
W Urszulewie od 2010 w sezonie letnim organizowano regaty windsurfingowe.
Lokalna legenda głosi, że w wodach Jeziora Urszulewskiego żyje potwór nazywany Ulek albo Paskuda.
Gospodarka W Urszulewie działa Tartak, założony w 1990 roku przez Bogdana Manelskiego. Zakład należy do największych przedsiębiorstw produkcyjnych działających na terenie gminy Skrwilno.
Przedsiębiorstwo było w kolejnych latach rozbudowywane i modernizowane. Obecnie tartak produkuje m.in. tarcicę konstrukcyjną, suszoną i wykończeniową, więźby dachowe oraz elementy architektury ogrodowej..
Samorząd lokalny Urszulewo stanowi jedno z sołectw gminy Skrwilno. Co najmniej od 2005 funkcję sołtysa pełnił Jan Lemański; pozostawał na tym stanowisku również w kadencji 2015–2019. W kolejnej kadencji funkcję tę objęła Agnieszka Komosińska, ponownie wybrana w 2024; nadal jest sołtysem Urszulewa.
W 2002 po raz pierwszy mandat radnego Rady Gminy Skrwilno uzyskał mieszkaniec Urszulewa Henryk Liszewski. Został ponownie wybrany w 2006, a następnie objął funkcję przewodniczącego Rady Gminy. W wyborach w 2010 Urszulewo wraz ze Skudzawami należało do okręgu nr 6, w którym Liszewski ponownie uzyskał mandat. Po jego śmierci w 2013 w wyborach uzupełniających mandat objął Sławomir Tomaszewski, również mieszkaniec Urszulewa. Od wyborów samorządowych w 2014 Urszulewo tworzy samodzielny jednomandatowy okręg wyborczy nr 9 do Rady Gminy Skrwilno. W 2014 mandat uzyskał Sławomir Tomaszewski, w 2018 Jan Manelski, a w 2024 Marcin Mazurowski, który jest radnym w kadencji 2024–2029.
Zabytki i obiekty historyczne krzyż przydrożny z 1909 (dz. nr 46/2). krzyż przydrożny z lat 30. XX w. (dz. nr 211/3). W 2017 w Urszulewie wystawiono figurę Jana Nepomucena. Figura tego świętego, czyli tzw. nepomuk, stała we wsi już wcześniej, tj. od przełomu XVIII i XIX w. do lat 80. XX w. lipa drobnolistna mająca status pomnika przyrody. grób, w którym spoczywa nieznany mężczyzna zamordowany przez Niemców w 1945.
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Urszulewo (gmina Skrwilno)