Egzemplarz obowiązkowy – nałożony na wydawców obowiązek dostarczania do określonych bibliotek nieodpłatnie druków, książek oraz dokumentów dźwiękowych i audiowizualnych.
Ustawę o egzemplarzu obowiązkowym najwcześniej wprowadziła Francja, w XVI wieku. W jej ślady poszły również Anglia (1610), Szwecja (1661) i Rosja (1683).
Europa Bułgaria Biblioteka Narodowa w Sofii otrzymuje egzemplarz obowiązkowy od 1897 roku.
Dania mały|Budynek Biblioteki Królewskiej w Kopenhadze Bibliotece Królewskiej w Kopenhadze nadano przywilej egzemplarza obowiązkowego w 1697 roku.
Francja W 1537 roku we Francji król Franciszek I ustanowił pierwsze na świecie prawo przekazywania egzemplarza obowiązkowego Bibliotece Królewskiej w Paryżu.
Niemcy W Niemczech egzemplarz obowiązkowy otrzymuje Deutsche Nationalbibliothek.
Polska Twórcą idei egzemplarza obowiązkowego w Polsce był Michał Jerzy Wandalin Mniszech, twórca pierwszej ustawy tego typu uchwalonej w 1780 roku. Na mocy tego aktu wszyscy drukarze w Koronie mieli obowiązek wysłać za darmo jeden egzemplarz każdego wydanego przez siebie tytułu do Biblioteki Rzeczypospolitej – dawnej Biblioteki Załuskich – oraz do Biblioteki Wileńskiej z terenu Litwy.
W trakcie zaborów obowiązek egzemplarza obowiązkowego egzekwowany był przez biblioteki państw zaborczych. Po odzyskaniu niepodległości sprawy te regulowało Prawo Prasowe z 1919 roku.
Kolejną ustawą dotyczącą egzemplarza obowiązkowego w Polsce była ustawa z dnia 18 marca 1928 roku o bezpłatnem dostarczaniu druków dla celów bibljotecznych i urzędowej rejestracji.
Po II wojnie światowej przywrócono obowiązek dostarczania egzemplarzy obowiązkowych rozporządzeniem Kierownika Resortu Oświaty z 30 listopada 1944 r., a inicjatywa zainteresowania się Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego związana jest z działaniami Kazimierza ZieleniewskiegoA. Albiniak, E. s. M. Albiniak CSDP, Początki egzemplarza obowiązkowego druków w realiach pierwszych miesięcy funkcjonowania Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego w 1944 roku, "Roczniki Biblioteczne" 65: 2021, s. 145-161; https://wuwr.pl/rbibl/article/view/13649/12369.
Od marca 1997 roku w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 7 listopada 1996 r. o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia Ministra Kultury i Sztuki (zmienionego w czerwcu 1999 roku), prawo egzemplarza obowiązkowego obowiązuje wobec wydawnictw wydawanych w kraju lub za granicą przez polskie placówki. Drukarnie polskie działające na zlecenie wydawcy zagranicznego powinny przekazać po jednym egzemplarzu do Biblioteki Narodowej i Biblioteki Jagiellońskiej. Przechowują one wieczyście jeden z otrzymywanych egzemplarzy. Pozostałe biblioteki mają obowiązek przechowywania egzemplarza obowiązkowego przez co najmniej pięćdziesiąt lat.
Egzemplarze obowiązkowe w Polsce otrzymująWykaz bibliotek uprawnionych do otrzymywania bibliotecznych egzemplarzy obowiązkowych: Egzemplarz obowiązkowy ogólnopolski Zdjęcie Nazwa biblioteki Data nadania prawa Liczbaegzemplarzy 150px Biblioteka Narodowa 4 lipca 1927 2 150px Biblioteka Jagiellońska 2 150px Biblioteka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego 1 center|150px Biblioteka Publiczna m.st. Warszawy 1 150px Biblioteka Śląska w Katowicach 1 150px Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu 1 150px Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu 1 150px Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie 1 150px Biblioteka Główna Uniwersytetu Gdańskiego 1 150px Biblioteka Uniwersytetu im. M. Curie-Skłodowskiej w Lublinie 1954 1 150px Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego 1 150px Biblioteka Główna Uniwersytetu Opolskiego 1 150px Biblioteka Uniwersytecka we Wrocławiu 1 150px Książnica Podlaska w Białymstoku 1 150px Książnica Pomorska im. Stanisława Staszica w Szczecinie 1 150px Biblioteka Sejmowa 1(dziennikiurzędowe) 150px Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny 1(filmy)
Słowacja mały|Budynek Słowackiej Biblioteki Narodowej Zgodnie z ustawą z 1997 Słowacka Biblioteka Narodowa ma prawo do egzemplarza obowiązkowego. Wydawcy mają obowiązek przekazać nieodpłatnie bibliotece dwa egzemplarze wszystkich druków, czasopism w ciągu dziesięciu dni od dnia rozpoczęcia sprzedaży wydawnictwa. Dodatkowo wydawcy mają obowiązek dostarczenia kopii wydawnictw elektronicznych i audiobooków.
Wielka Brytania Na podstawie ustawy o egzemplarzu obowiązkowym () jeden egzemplarz każdej książki, mapy lub periodyku, wydanych na terenie Zjednoczonego Królestwa powinien być w ciągu miesiąca od dnia publikacji przekazany Bibliotece Brytyjskiej. Ponadto 5 innych bibliotek (Biblioteka Bodlejańska, Biblioteka Uniwersytetu Cambridge, Narodowa Biblioteka Walijska, Biblioteka Narodowa Szkocji oraz Biblioteka Trinity College w Dublinie) ma prawo do otrzymywania egzemplarzy obowiązkowych na żądanie wyrażone w ciągu roku od daty publikacji (żądania takie są wyrażane w sposób skoordynowany przez zajmującą się tym agencję – Agency for the Legal Deposit Libraries. Poprawka z roku 2013 rozciąga te uprawnienia na utwory wydane w formie innej niż drukowana: stron internetowych, blogów oraz płyt.
Ameryka Południowa Brazylia thumb|Biblioteka Narodowa w Rio de Janeiro Biblioteka Narodowa w Rio de Janeiro od 1907 roku otrzymuje portugalski egzemplarz obowiązkowy.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Rozporządzenie Ministra Kultury i Sztuki z dnia 24 maja 1999 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu bibliotek uprawnionych do otrzymywania egzemplarzy obowiązkowych poszczególnych rodzajów publikacji oraz zasad i trybu i ich przekazywania (). Rozporządzenie Ministra Kultury i Sztuki z dnia 6 marca 1997 r. w sprawie wykazu bibliotek uprawnionych do otrzymywania egzemplarzy obowiązkowych poszczególnych rodzajów publikacji oraz zasad i trybu ich przekazywania (). Ustawa z dnia 7 listopada 1996 r. o obowiązkowych egzemplarzach bibliotecznych ().
Kategoria:Bibliotekoznawstwo