Stare Tarnowo – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie kościańskim, w gminie Czempiń. Na zachód od wsi przebiega linia kolejowa Wrocław-Poznań (stacja kolejowa Iłowiec).
Historia Miejscowość istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku i ma średniowieczną metrykę. Kiedyś nazywała się inaczej – „Tarnowo”. Pierwszy zachowany zapis nazwy wsi pochodzi z łacińskiego dokumentu z 1395 kiedy to odnotowano ją pod staropolską nazwą „Tarnowo”, 1398 błędnie „Cunova, Conova”, 1398 „Tarnovo”, 1398 „Tharnovo”, 1398 „Tarnova”, 1400 „Tharnowo”, 1429 „Tarnowa”, W 1429 błędnie odnotowano odmiejscowe nazwisko „Darnowsky”, zamiast Tarnowski, W 1510 nazwę zapisano „Thamow” .
Błędnie przypisuje się wcześniejszy zapis o wsi w dokumencie z 1302 wystawionego w kancelarii księcia głogowskiego Henryka, który potwierdzał przywileje klasztoru lubińskiego jednak dokument ten wystawiony został nie w Tarnowie, jak sugerowali jego wydawcy, lecz w Tarnowie Jeziernym koło Sławy na Dolnym Śląsku, który leżał wówczas w księstwie głogowskim.
Okolice miejscowości być może były zasiedlone jednak znacznie wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. Archeolodzy odnotowali niepotwierdzone informacje o grodzisku, znaleziono również fragmenty naczyń z VII-X wieku oraz późniejszych.
Wieś była własnością szlachecką należącą początkowo do lokalnej wielkopolskiej szlachty z rodu Tarnowskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później także do Bnińskich, Górków. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1435 odnotowano ją w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1510 należała do parafii Czempiń.
Pierwsze zachowane zapisy o miejscowości pochodzą z końca XIV wieku. W latach 1393-1420 dokumenty sądowe wspominają jako świadka Wyszaka Tarnowskiego. W 1398 Wyszak oraz Kunat z Tarnowa zapłacili karę zwaną „niestane” płaconą za brak stawiennictwa w sądzie. W 1400 Wyszak Tarnowski toczył proces z Januszem Jarogniewskim o zbiegłych kmieci. W 1404 toczył kolejny proces z Maciejem Wadwiczem z Dymoczewa dowodząc, że jego siostra nie upominała się o posag przez 10 lat. W 1409 toczył następnie proces z Jakubem Dymoczewskim dowodząc, że Jakub nie dał mu listu na przechowanie do wiernych rąk. W latach 1412-1413 pozwał Jaśka Szczodrowski o 60 grzywien szer. groszy poręki. W trakcie sporu sąd nakazał wwiązanie Szczodrowskiego w 1/4 Tarnowa tegoż Wyszaka. W 1415 Wyszak toczył spór z Wincentym Szamotulskim i Mroczkiem Łopuchowskim, a w 1418 kolejny z Wojciechem Suczką ze wsi Krosna.
W latach 1393-1396 wspomniany został Jan Tarnowski. W 1493 odpierał on roszczenia Budki, prawdopodobnie Bogusławy z Uścięcic, do 20 kóp zboża (łac. „frumenta). W 1394 Jan wraz ze swoją matką przegrali proces z Budką z Uścięcic żoną Jana Otuskiego z Otusza. W 1395 Jan Tarnowski po raz kolejny został odnotowany jako świadek. W 1396 toczył proces z Przybkiem o konia.
W latach 1394-1415 dokumenty historyczne odnotowały Jarosławę z Tarnowa. W 1394 sąd ziemski uznał prawo jej oraz Dzierżki z Otusza do 1,5 półłanka w Uścięcicach wbrew roszczeniom Budki Otuskiej żony Jana Otuskiego. W 1397 wraz ze swoją siostrą Dzierżką Jarosława toczyła proces z Mikołajem z Kozłowa. W 1398 toczyła kolejny proces z Bogusławą Budką z Uścięcic o 10 grzywien. W trakcie tego procesu Jarosława pozwała ją o 2 łany po matce w Uścięcicach. Bogusława odpowiedziała jednak, że nic nie ma w tej wsi „pod królem” (tj. nie ma dóbr na prawie ziemskim), a ma tylko jej córka. Jarosława domagała się od sądu, by przyznać jej wygraną w sprawie, a sąd po okazaniu przez Bogusławę listu królewskiego wystawionego przez króla polskiego Władysława II Jagiełłę zabraniającego sądowi sądzić ją na kolejnym posiedzeniu, odesłał sprawę do starosty generalnego Wielkopolski, zawiadamiając go, że Jarosława dotrzymała wszystkich terminów sądowych, a Bogusława nie ma w Tarnowie żadnego zastawu. W 1400 Jarosława pozwana została o zakład (łac. „vadium”) niezidentyfikowanej dziedziny „Bodzichrzewicz”. W 1415 przegrała proces z Januszem Uścięckim o wyspę zwaną „Wielki Ostrów”, która położona była za szlacheckim dworem koło stawu rybnego, wielką łąkę pod Dokowem i zagrodę dla koni (łac. „conclusio equorum alias oborky”) za stodołą (łac. „horreum”) w Uścięcicach. W 1415 toczyła spór z Januszem Uścięckim o 3/4 roli i połowę obory w Uścięcicach, a z wyroku sądu Janusz miał jej wydzielić tę rolę.
W latach 1428-1429 toczył się proces sądowy, w którym kasztelan gnieźnieński Piotr Bniński pozwał Borka Gryżyńskiego z Gryżyny o to, że na gruncie wsi Racat (obecnie Racot) wybudował groblę, która zatrzymała wodę, wskutek czego zalane zostały łąki Bnińskiego w Wyskoci i w Tarnowie. Bniński wycenił powstała szkodę na 30 grzywien. W 1430 w procesie tym mieli wziąć udział również bracia niedzielni Borka: Andrzej, Wojsław i Jan Gryżyńscy.
W połowie XV wieku miejscowość stała się własnością Bnińskich, a później Górków. Oba rody szlacheckie herbu Łodzia. W 1450 Jan Świdwa Starszy z Szamotuł wraz z Janem Młodszym, Elżbietą i Beatą, dziećmi zmarłego Jana Świdwy, kupili z zastrzeżeniem prawa wykupu od Dobrogosta z Szamotuł miasto Kaźmierz wraz z wsiami Nowa Wieś, Komorowo, Sarniewo, Boguszyce, Tarnowo oraz część w Witkowicach i Pietrsku za 400 grzywien, którą to sumę Dobrogost wziął przy sprzedaży Galewa i Skałowa. W 1463 Andrzej Bniński syn Jana oddaje swemu bratu stryjecznemu kasztelanowi kamieńskiemu Mikołajowi z Bnina miasto Czempiń wraz z wsiami Piechinin, Tarnowo, Borówko i 1/4 wsi Borowo w zamian za miasto Borek (obecnie Borek Wielkopolski) wraz z wsiami Przecianowo (obecnie Trzecianów), Zdzież, Tobołowo Siedlisko, połowę Bruczkowa, Skoków i Stołów – wszystkie wsie leżały koło Borku w powiecie pyzdrskim.
W 1470 wojewoda poznański Łukasz z Górki herbu Łodzia kupił od Mikołaja Bnińskiego Czempiń wraz z okolicznymi z wsiami, w tym Tarnowo. W 1484 bratanek Łukasza, biskup poznański Uriel z Górki, sprzedał z zastrzeżeniem prawa wykupu Mikołajowi Kotowieckiemu Tarnowo za 300 grzywien. W latach 1501 bratanek Uriela Łukasz Górka zapisał swojej żonie Katarzynie z Szamotuł po 4000 florenów posagu oraz wiana na swoich dobrach, w tym na mieście Czempiń wraz z wsiami, m. in. z Tarnowem. W 1523 zapisał swojej żonie Katarzynie w dożywocie sumę 10000 florenów na swych dobrach, w tym mieście Czempiń wraz z wsią Tarnowo, a po jej śmierci dobra te przypaść miały jego synowi Andrzejowi.
Zachowały się także zapisy w historycznych księgach podatkowych dotyczące wsi. W 1510 w Tarnowie było 3 i 1/4 łana osiadłego oraz folwark. W 1530 miał miejsce pobór podatków od 3 łanów. W 1581 pobrano podatki w wysokości 4 groszy od 4 zagrodników „wymłóckowych” .
Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Podział na Nowe Tarnowo (wieś) i Stare Tarnowo (dwór) dokonał się po rozdziale własności. W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Tarnowo należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Kosten rejencji poznańskiej. Tarnowo należało do okręgu czempińskiego tego powiatu i stanowiło odrębny majątek, którego właścicielem był wówczas (1846) Robert Hoffman. Według spisu urzędowego z 1837 roku Tarnowo liczyło 226 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 20 dymów (domostw).
Pod koniec XIX wieku Stare Tarnowo liczyło 4 domostwa i 128 mieszkańców, z czego 117 deklarowało się jako katolicy, a 11 jako protestanci. Miejscowość obejmowała 359 ha gruntów, przeważnie ornych i łąk.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa poznańskiego.
We wsi znajduje się zabytkowy zespół folwarczny z końca XIX wieku (część budynków z początku XX wieku). Są to m.in. rządcówka, sześcioraki, stajnia i obory. W rejestrze zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa te obiekty nie zostały ujęte.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Czempiń (gmina)