Źródła historyczne – wszystko, skąd można czerpać wiedzę o przeszłości (według Jerzego Topolskiego), inaczej rzecz biorąc – są to wszelkie zachowane ślady działalności człowieka.
Krytyka źródła polega na zdobywaniu wiedzy o źródle, tak by stało się one źródłem gotowym do wykorzystywania informacji.
Definicja Pojęcie źródła historycznego definiowano różnie w historiografii. Według m.in. M. Handelsmana są to wszystkie ślady pozostawione przez człowieka w przeszłości, które zachowały się do czasów współczesnych. Takie rozumienie wynikało z obowiązującej do niedawna w nauce historycznej modernistycznej koncepcji postrzegania przeszłości, w myśl której źródło miałoby „odbijać” fakty historyczne, w tym również czyny ludzkie. Dyskurs postmodernistyczny stoi natomiast na stanowisku, że historii nie można w żaden sposób „odbić” jako czegoś, co już nie istnieje, źródło natomiast nie może być śladem przeszłości, ponieważ stanowi ona jedynie konstrukcję zbudowaną przez historyka.
Podział Źródła historyczne można z punktu widzenia ich statusu ontologicznego podzielić na: materialne, wśród których wyróżnić można z kolei: pisane – zawierające informację utrwaloną za pomocą pisma na papierze, papirusie, skórze, glinianych tabliczkach, monetach czy jakichkolwiek innych nośnikach; wśród źródeł pisanych wyróżnić można: historiograficzne (opisowe) – kroniki, roczniki, pamiętniki, wspomnienia, spisy kazań, dzieła literackie itp. narracyjne – pamiętniki, kroniki normatywne (dokumentacyjne, aktowe) – powstałe jako dowód czynności prawnej (dokumenty, akta, spisy inwentarza gospodarczego, sprawozdania, protokoły – powstałe na użytek administracji, dokumentacja obrad parlamentu, konstytucje, dekrety) epistolarne (wszelkiego rodzaju korespondencja) hagiograficzne – żywoty świętych, biograficzne – żywoty cesarzy, monarchów, epigraficzne – napisy na kamieniach, ścianach budowli historycznych niepisane: wykopaliskowe (źródła archeologiczne) – szczątki naczyń, uzbrojenia, przedmioty codziennego użytku, pozostałości obiektów mieszkalnych czy grobów ikonograficzne obiekty architektoniczne – zamki, świątynie, stare kamienice, dzieła sztuki – obrazy, posągi, rzeźby, biżuteria, niematerialne: legendy, obyczaje, język, itd.
Podział z punktu widzenia metodologicznego wyróżnia źródła: potencjalne – te, z których można wydobyć informacje efektywne – te, z których informacje się wydobywa.
Źródła mówią nam tylko to, o co je zapytamy. Źródła efektywne w danym badaniu historycznym nie tracą swojego potencjalnego charakteru.
Z punktu widzenia pochodzenia zawartych w nich informacji: bezpośrednie – zawierają informacje możliwe do uzyskania bez pośrednictwa osób trzecich – można wyróżnić wśród nich tradycję oraz pozostałości. pośrednie – relacjonujące przebieg wypadków za czyimś pośrednictwem.
Kolejny podział to: źródła adresowane: powstałe z myślą o przekazaniu informacji o przeszłości np. historykowi (mogą one zawierać celowe zniekształcenie prawdy historycznej oraz być przekazem nieświadomie zniekształconym przez osobisty punkt widzenia twórcy źródła) źródła nieadresowane: w tym przypadku historyk pojawia się jako wtórny odbiorca i korzysta z informacji otrzymanych od niehistoryka np. urzędowe materiały statystyczne albo źródła archeologiczne
Źródła pośrednie zawsze mają charakter adresowany. Źródła bezpośrednie mogą być zarówno adresowane (np. pomniki), jak i nieadresowane.
Zobacz też
źródło pierwotne źródło wtórne
Linki zewnętrzne Krzysztof Zamorski, Źródło historyczne, Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych – Uniwersytet Jagielloński (CKBI UJ), kanał „Copernicus” na YouTube, 30 grudnia 2018 [dostęp 2024-10-14].
Kategoria:Metodologia nauk historycznych Kategoria:Krytyczna analiza źródeł naukowych