mały|240x240px|Lokacja dawnego dworku w Paparzynie (obecnie stacja benzynowa Orlen) Paparzyn (daw. niem. (1421 r.) Pampirsin, Pamperste, Pimperzino, od 1570 r. Paparzin) – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Stolno.
W 1966 r. powierzchnia wsi wynosiła 6,6 km².
Podział administracyjny Wieś położona była w latach 1466 - 1772 w województwie chełmińskim. Wg. spisu z 1664 wspomina jako wieś królewskaOpis królewszczyzn w województwach chełmińskim, pomorskim i malborskim w roku 1664, wydał Józef Paczkowski, Toruń 1938, s. 2..
W latach 1772–1807, 1815 - 1829, 1878 - 1919 położona była w prowincji Prusy Zachodnie, w rejencji kwidzyńskiej, w powiecie chełmińskim.
W latach 1807–1815 położona była w departamencie bydgoskim, w powiecie chełmińskim.
W latach 1829–1878 położona była w prowincji Prusy, w rejencji kwidzyńskiej, w powiecie chełmińskim.
W latach 1919–1939 i 1945 - 1950 położona była w województwie pomorskim, w powiecie chełmińskim.
W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 93., w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 99..
W latach 1950–1954 położona była w województwie bydgoskim, w powiecie chełmińskim.
W latach 1954–1959 wieś położona była w województwie bydgoskim, w powiecie chełmińskim i była siedzibą władz gromady Paparzyn. W latach 1959–1972 należała do gromady Robakowo.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Demografia Wieś w latach 60. XIX w. miała być zamieszkiwana przez 283 mieszkańców (180 katolików oraz 98 ewangelików), znajdowało się 42 budynki, w tym 20 domów.
Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Paparzyn było zamieszkiwane przez 386 mieszkańców. Czyniło ją wtedy drugą największą wsią w gromadzie RobakowoK. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.) [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 539..
Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 366 mieszkańców. Jest ósmą co do wielkości miejscowością gminy Stolno.
Historia W czasie wczesnego średniowiecza funkcjonować tutaj miało osadnictwo obronneJ. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, mapa pomiędzy ss. 54 - 55; s. 62..
Paparzyn jest po raz pierwszy wzmiankowany w 1394, był wtedy osadą w komturii starogrodzkiej. W XV wieku wieś liczy 30 łanów, w 1421 wójt z Lipienka otrzymywał z Paparzyna czynsz w wysokości 15 grzywien i 1 wiardunkuSłownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu (ihpan.edu.pl). W latach 1437–1438 wieś była własnością Zakonu Krzyżackiego we władaniu wójta Lipienka, który miał we władaniu 30 łanów, w tym 22 1/2 łana osobowego, czynsz wynosił 20 szk. z łanu.
Po II Pokoju Toruńskim wieś weszła w obręb województwa chełmińskiego. Leżała na terenie powiatu chełmińskiego, w obrębie parafii Wabcz. Sama wieś należała do ewangelickiej parafii Wielkie ŁunawySłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 7, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886, s. 846..mały|334x334px|Pomnik męczeństwa Anny Kaletowskiej w Paparzynie|lewoW 1570 Paparzyn stał się własnością królewską, dzierżawcą był Marcin Dulski, który miał 13 łanów chłopskich, 15 zagrodników, 2 komornice i karczmę. Po potopie szwedzkim wieś podupadła, w 1664 wieś dzierżawił Przystanowski. W 1706 r. podczas wizytacji biskupa W 1765 Paparzyn nadano rodowi von Keyserlingk. Następnie właścicielami została rodzina von Stole, która miała mieć ja od 1794 r.G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020, s. 209. Rodzina ta została wymieniona jako właściciele tej wsi również w roku 1856. Na przełomie lat 50. i 60. XIX w. dzierżawcą miejscowości został Max Reichel, który w 1885 był już jej właścicielem. W Paparzynie istniała też gorzelnia, hodowano bydło i owce. We wsi znajdowała się leśniczówka Waldhof, obejmująca ok. 200 ha.
Funkcjonowała także w tym czasie we wsi niewielka szkoła. Według spisu zabytku z 1968 miała zostać wybudowana w stylu klasycystycznym i około połowy XIX wieku przejść remont. Był to budynek podpiwniczony, posiadający 6 pomieszczeń, 6 ha (głównie były to obszary pod sady oraz różnego typu upawy), a także, w przybliżeniu, 153 m2 powierzchni urzytkowej. Po wojnie zmieniło się jego przeznaczenie i stał się domem mieszkalnym (4 izby mieszkalne i 2 pokoje o innym przeznaczeniu), którego, w latach 60. XX w., właścicielką była Bronisława FurgałSzkoła, ob. dom nr 18 - Paparzyn, [dostęp: 14.07.2025]. Z czasem budynek został rozebrany.
W 1868 r. we wsi znajdowały się gorzelnia parowa, hodowla owiec oraz bydła. W latach 70. lat XIX w. w prowadzono prace archeologicznie, gdzie odkryto znacznych rozmiarów cmentarzysko, które miało znajdować się pomiędzy wsią Paparzyn oraz Wielkie Łunawy. Odkrycia dokonano na wzgórzu zwanym ,,Białogórzem". Prace w tamtym miejscu podjęto w latach 1872-1876 po przypadkowym znalezieniuG. Ossowski, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniéj Królewskich) z przyległemi częściami W. Ks. Poznańskiego : tekst objaśniający, Kraków 1881, s. 69.. Tamtejsze cmentarzysko (określane jako cmentarzysko skrzyniowe) miało być rozkopane przez Constantego Florkowskiego oraz Scharloka z Grudziądza. Florkowski odsłonił tam 20 grobów skrzyniowych, przy których znaleziono dwie popielnice oraz kilka, zniszczonych pokrywekM. Kurzyńska, Constanty Florkowski, jeden z założycieli Muzeum Starożytności w Grudziądzu (1819-1894), ,,Rocznik Grudziądzki" 19 (2011), red. W. Sieradzan, ss. 375 - 376.. Natomiast Scharlok w swoich wykopaliskach znalazł 7 całych urn popielicowych oraz 8 pokrywek. Znaleziska były przez pewien czas w prywatnych kolekcjach odkrywców. Dwie całe urny miały znajdować się w miejskiej szkole dziewczęcej, a druga w prywatnej kolekcji dr Abrahama Lissauera. Wg. Folriańskiego na tamtym cmentarzysku przez cały okres aż do odnalezienia zniszczono, znaleziono, wydobyto ok. 200 urnG. Ossowski, Mapa archeologiczna Prus Zachodnich (dawniéj Królewskich) z przyległemi częściami W. Ks. Poznańskiego : tekst objaśniający, Kraków 1881, s. 70., a także miałby być widoczne obszary, w których dokonywano palenia ciał. Tutejsze stanowiska archeologiczne zaliczać się miały do kultury łużyckiej (cmentarzysko od V okresu epoki brązu do okresu halsztackiego), stanowisko kultury wschodniopomorskiej (okres halsztacki), stanowisko z okresu lateńskiego i wpływów rzymskichJ. Grześkowiak, Najdawniejsze dzieje Chełmna i okolicy [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, mapa pomiędzy ss. 48 - 49; ss. 61 - 62.. mały|339x339px|Figurka maryjna w Paprzynie Ok. roku 1914 następnym właścicielem wsi stał się Kurt Reichel (możliwe, że syn Maxa), o którym po 1939 r. nie ma żadnych informacji. Na początku lat 20. XX w. (ok. 1923 r.) właściciel miał podjąć decyzję o rozebraniu gorzelni. Rozbiórka przebiegała powoli, gdyż w roku 1928 gorzelnia ta wciąż miała być czynna. Sprzęt z gorzelni wywieźć miał do Niemiec. Mieli posiadać majątek w wielkości 671 haE. Kwiatkowska, Osadnictwo powiatu chełmińskiego do połowy XX wieku [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 84.. W 1928 r. drugim właścicielem wsi miał być Wilhelm Fritz.
W czasie II wojny światowej na terenie wsi żołnierze Wehrmachtu wraz z członkami Selbstschutzu 09.09.1939 r. rozstrzelali Annę Kaletowską (we wsi stoi pomnik ku jej pamięci - według początkowego raportu powstać miał w 1964, lecz później zmieniono to na 1939)Miejsce pamięci - Paparzyn [dostęp: 14.07.2025]. 20 października 1939 r., w pobliskim lesie, rozstrzelano 9 osób z Lisewa i Linówca (dwie osoby zdążyły zbiec), dzień później rozstrzelano kolejne 4 osobyJ. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji hitlerowskiej (1939 - 1945) [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 319.. Po przejęciu władzy przez komunistów ziemia została znacjonalizowana. W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Paparczyn, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się PapersenGermanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022, s. 102.. lewo|mały|Zabudowania dawnego POM-u w Paparzynie
W 1945 r. znacjonalizowano młyny funkcjonujące na terenie wsi, a w 1962 młyny zostały przekazane w zarząd gromadzkiej radzie narodowej w RobakowieK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945 - 1965 [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 414..
W latach 50. XX w. na terenie Gminnego Ośrodka Maszynowego (GOM) uruchomiono filię Państwowego Ośrodka Maszynowego (POM). Głównym celem paparzyńskiego POMu jak i wszystkich innych było dążenie do zwiększenia mechanizacji w rolnictwieK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945 - 1965 [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, s. 409..
W latach 60. XX w. wybudowano drogę o nawierzchni twardej pomiędzy Wielkimi Łunawami i Paparzynem. Inwestycja ta powiązana była z obchodami XX-lecia Polski Ludowej oraz ze zbliżającymi się obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego. Przez propagandę PRLu zostały wykorzystane do ukazania to jako czyn społeczne związany z odezwą Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu oraz ww. obchodówK. Faber, Rozwój gospodarczy i demograficzny powiatu chełmińskiego w latach 1945 - 1965 [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968, ss. 417 - 418..
W 1980 r. rozebrano dworek, na którego miejscu znajduje się dzisiaj stacja benzynowa. Dawny, XIX-wieczny park o powierzchni 5 ha został zmniejszony do 0,5 ha, a pozostała powierzchnia została podzielona i rozdzielona.
Dwór Na temat istniejącego niegdyś w Paparzynie dworu nie zachowało się zbyt wiele informacji. Jedynymi większymi źródłami informacji jest karta zabytku dworu (z 1968)Dwór, ob. dom nr 23 - Paparzyn [dostęp: 17-07-2025], dokumentacja dotycząca dawnego praku dworskiego (1986)Park podworski - Paparzyn [dostęp: 17-07-2025], a także ogólna wzmianka o dobrach rodziny Reichel ze Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Kwerenda przeprowadzona przez Jolantę Chrostkowską wykazała, że dla podworskiego nie zachowało się zbyt dużo danych.
Dwór Dwór jest datowany na wiek XIX i wybudowany miał być w stylu klasycystycznym. Był to budynek jednopietrowy w całości wykonany z drewna, a kryty dachówką. Z dołączonych do dokumentacji zdjęć dostrzec można także istniejącą obok ceglaną (murowaną) dobudówkę.
Położenie Przez wieś przechodzi droga krajowa nr 55, między miastami Chełmno i Grudziądz.
Przypisy
Bibliografia Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. VII, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886. Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968. G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełmińskiego, Gdynia 2020. M. Kurzyńska, Constanty Florkowski, jeden z założycieli Muzeum Starożytności w Grudziądzu (1819-1894), ,,Rocznik Grudziądzki" 19 (2011), red. W. Sieradzan [dostęp: 2024-11-24].