Grzegorz z Nazjanzu (), w tradycji chrześcijańskiej także Grzegorz Teolog () (ur. ok. 326–330 w Karbali w Kapadocji, zm. 390 lub 391 prawdopodobnie w Nazjanzie)W literaturze i nauce polskiej Grzegorz określany jest niekiedy przydomkiem Nazjanzeńczyk. – grecki filozof, teolog, retor i poeta; jeden z tzw. ojców kapadockich. Biskup Konstantynopola. Święty Kościoła katolickiego, Kościoła prawosławnego oraz Kościołów przedchalcedońskich, luterańskich i anglikańskich. Podczas obrad soboru konstantynopolitańskiego, którym przewodniczył, wprowadził do wyznania wiary tezę własnego autorstwa, zgodnie z którą monoteistyczny Bóg istnieje w trzech hipostazach. Na soborze chalcedońskim nadano mu przydomek Teolog, który przysługuje, poza Grzegorzem, jedynie autorowi Ewangelii Jana. W katolicyzmie i prawosławiu tytułowany jest wielkim doktorem Kościoła.

Grzegorz odegrał decydującą rolę w procesie hellenizacji chrześcijaństwa. Był pisarzem o niezwykłej erudycji filologicznej. Posługiwał się literacką i naukową spuścizną grecką, od Homera po autorów jemu współczesnych, dostosowując klasyczne słownictwo do potrzeb piśmiennictwa chrześcijańskiego. Gdy nie mógł odnaleźć właściwych terminów, tworzył własne. Jak obliczono, stworzył około 500 neologizmów, z których większość na trwałe weszła do europejskiej nauki i literatury. Zintegrował język literacki semickiej Biblii z greckim językiem naukowym, opartym na logice i dialektyce. Przed nim tylko Orygenes zdołał podobnie skutecznie połączyć grecką filozofię z chrześcijańską teologią. Po odrzuceniu orygenizmu w końcu IV wieku i oficjalnym potępieniu z 553 roku, nauka Grzegorza stała się paradygmatem, który zdominował rozwój myśli chrześcijańskiej aż po wiek XXI.

Biskupa Konstantynopola uważano za najważniejszego z teologów w Bizancjum, a później na Rusi. Jeszcze za życia Grzegorza, jego dorobek przejęto na Zachodzie. Stało się tak dzięki tłumaczeniom Rufina z Akwilei oraz pismom Hieronima ze Strydonu, który uważał się za ucznia biskupa Konstantynopola. Łacińskie przekłady i omówienia dzieł Grzegorza wpłynęły bezpośrednio, między innymi, na twórczość Ambrożego z Mediolanu, Augustyna z Hippony czy Grzegorza Wielkiego, a poprzez nich na naukę zachodnioeuropejską.

Filozofia Grzegorza była eklektyczna. Zawierała arystotelesowską logikę i dialektykę, transcendencję opisywała za pomocą platońskich idei, wszechświat w kategoriach stoickiego determinizmu, zaś etykę opierała na zasadzie radykalnego uwolnienia od materii cyników. Ze Grzegorz najbardziej cenił filozofię cynicką, przede wszystkim za jej dążenie do wolności i nacisk położony na praktykę, a nie teorię. Filozofia nie była bowiem dla Grzegorza tylko naukową spekulacją, ale sposobem życia.

Teologia Grzegorza stała się standardem tego, co później nazwano ortodoksją chrześcijańską. Grzegorz był autorem trynitarnej terminologii teologicznej, która została przejęta przez uczonych chrześcijańskich różnych wyznań. Skorzystał ze wszystkich zasobów gramatycznych i syntaktycznych klasycznego języka greckiego, by wypracować model pojęciowy opisujący w sposób naukowy chrześcijańskiego Boga. Był też twórcą metodologii teologii, określając źródła tej nauki, przedmiot, specyfikę oraz metody rozumowania.

Zachowało się ponad 18 tysięcy wersów poezji Grzegorza, spośród ponad 30 tysięcy, które stworzył. Napisał 206 poematów historycznych lub biograficznych, 40 poematów dydaktycznych, 38 poematów religijnych oraz wiele epigramatów, aforyzmów, epitafiów i elegii. Używał heksametru daktylicznego, dystychu elegijnego i trymetru jambicznego. Jest uważany za najwybitniejszego liryka greckiego późnej starożytności. Najdłuższe jego dzieło, Opowieść o moim życiu (Περί τον εαυτού βίον; De vita sua), uchodzi za najdoskonalszą w całej literaturze greckiej autobiografię poetycką.

Proza Grzegorza była wysoce retoryczna, opierała się na klasycznych toposach. Mimo że w Konstantynopolu często drwiono z kapadockiego akcentu Grzegorza, to zbiór jego 44 mów stał się w greckich szkołach podręcznikiem wykształcenia retorycznego w ramach sztuk wyzwolonych, zastępując w dużej mierze prace Demostenesa. Grzegorz pisał prozą opartą na technicznych zasadach drugiej sofistyki. Struktura jego mów zbudowana została na kontrapunkcie semantycznym. Tworzył zdania z symetrycznie ułożonych fraz, wypełniając je bogatym słownictwem, grą słów, onomatopejami, gwałtownymi zmianami rytmu, dramatycznymi metaforami oraz klasycznymi i biblijnymi aluzjami.

W swoich pismach politycznych, Grzegorz sformułował postulat przekształcenia Cesarstwa Rzymskiego w imperium chrześcijańskie. To właśnie Cesarstwo uczyniło chrześcijaństwo uniwersalnym, ponieważ, jak to ujął Grzegorz: chrześcijaństwo od początku było rzymskie. Zintegrowało nowe ze starym w ten sposób, że nowe reprezentowało wszystko, co w starym było dobre. Dlatego bycie Rzymianinem stało się dla Grzegorz synonimem bycia chrześcijaninem. Ten pogląd, wyrażony w polemikach Grzegorza z cesarzem Julianem, wywarł olbrzymi wpływ na kolejne pokolenia myślicieli chrześcijańskich, władców, polityków, a także jego czytelników, którzy marginesy rękopisów prac Grzegorza wypełniali przez stulecia licznymi komentarzami.

Życiorys Dzieciństwo i młodość thumb|Kościół Grzegorza z Nazjanzu w jego rodzinnej Karbali. Zdjęcie z XIX wieku, sprzed wysiedlenia z miasta ludności greckiej. Wiadomo, że kościół w tym miejscu ufundował Grzegorz. Tureccy uchodźcy z Kastorii, którzy zajęli miejsce wygnanych Greków w 1922 roku, nazwali dawną posiadłość Grzegorza Pięknym Miejscem (Güzelyurt) Grzegorz urodził się w rodzinnej posiadłości ziemskiej Karbala, niedaleko miejscowości . Wydarzyło się to pomiędzy rokiem 326 a rokiem 330, najprawdopodobniej w roku 329 lub 330.

Karbala leżała w górzystej, środkowej części rzymskiej prowincji Kapadocja. W karbalskim latyfundium uprawniano głównie winorośl. Najbliższe miasto leżało około 10 kilometrów na północ. W lokalnym dialekcie zwano je Nazjanz ( Ναζιανζός), w oficjalnych dokumentach Diocezareą (Diocaesarea). Nazjanz położony był strategicznie, przy przełęczy górskiej na rzymskiej drodze z Antiochii do Konstantynopola, łączącej Bliski Wschód z Europą. Pełnił rolę stacji (stathmos, mansio) dla podróżujących. W mieście było wiele restauracji, hoteli, stajni; zamieszkiwali je obsługujący transport woźnice, stajenni, tragarze, kowale czy weterynarze.

W pierwszej połowie IV wieku Kapadocja, nie zniszczona wojnami, była jedną z bogatszych prowincji rzymskich. Panował tam ustrój klanowy z elementami matriarchatu. Silne osobowości kobiece z klanów kapadockich odegrały dużą rolę w życiu Grzegorza. Przyszły pisarz został wychowany w szacunku do swojego arystokratycznego dziedzictwa, pochodzącego z linii żeńskiej. W tradycji kapadockiej, podczas gdy kobiety zarządzały latyfundiami, mężczyźni zajmowali się działalnością polityczną, wojskową, bądź naukową. Grzegorz był do końca życia był blisko związany z mężczyznami z różnych klanów, którzy na dworze cesarskim tworzyli swego rodzaju stronnictwo. Brat Grzegorza był naczelnym lekarzem cesarskim i kwestorem prowincji Bitynia, szwagier generałem, a kuzyni, Bazyli z Cezarei oraz Grzegorz z Nyssy, uczonymi i biskupami.

Ojciec Grzegorza, również o imieniu Grzegorz, pochodził z bogatego klanu wyznającego hypistarianizm. Hypistarianie czcili monoteistycznego Boga, praktykując synkretycznie judaizm i zaratusztrianizm. Matka, Nonna, pochodziła ze świeżo wzbogaconego, ale o niższym statusie, klanu chrześcijańskiego. Rodzina Grzegorza Starszego nie zgodziła się na małżeństwo z Nonną i wygnała syna. Małżonkowie zamieszkali w Karbali, majątku rodziny Nonny. Dopiero po kilku latach doszło do porozumienia i wznowiono stosunki między dwoma klanami. Wkrótce później Grzegorz Starszy nawrócił się na chrześcijaństwo, choć data tego wydarzenia nie jest znana. Wiadomo, że najprawdopodobniej w roku 329, jako członek lokalnej elity, został wybrany na biskupa Nazjanzu. Nonna i Grzegorz Starszy pozostawali bezdzietni przez wiele lat. Ostatecznie urodziło im się troje dzieci: najstarsza Gorgonia, pierworodny syn Grzegorz i najmłodszy Cezary.

Grzegorz nie został ochrzczony ani w dzieciństwie, ani w młodości. Nawet zbliżając się do 30 roku życia, nie zdecydował się na zostanie katechumenem. Jego wykształcenie oparte zostało na klasycznej, przedchrześcijańskiej, greckiej literaturze i nauce.

Gdy Grzegorz miał kilka lat, matka zatrudniła prywatnego nauczyciela, zwanego pedagogos, który zaznajomił go z podstawami pisania, czytania i liczenia. Umiejętności te rozwijał w latach 342–344, ucząc się w szkole w Nazjanzie, gdzie wykładał nauczyciel tytułowany grammaticos. W roku 345 przebywał w Ikonion. Praktykował tam u wuja, który był uznanym prawnikiem i retorem. W latach 346–347 kontynuował naukę w stołecznej Cezarei Kapadockiej, gdzie uzyskał formalne potwierdzenie zaliczenia podstawowej edukacji w ramach sztuk wyzwolonych. Miał wówczas około 17 lat.

Studia Cezarea Palestyńska thumb|Pozostałości zabudowań późnostarożytnej Cezarei Palestyńskiej we współczesnym Izraelu W roku 348 Grzegorz i jego brat Cezary zostali wysłani przez matkę na studia filozoficzne i retoryczne do cieszącej się wówczas dużym prestiżem uczelni w Cezarei Palestyńskiej. Uczelnię tę założył Orygenes, a jego następcami byli Pamfil i Euzebiusz z Cezarei. Grzegorz rozpoczął studia kilka lat po śmierci Euzebiusza. gdy głównym wykładowcą został politeista Thespesios. Thespesios był w filozofii zwolennikiem neoplatonizmu, a w retoryce drugiej sofistyki. Chrześcijańscy uczeni z Cezarei, na gruncie neoplatonizmu Orygenesa, próbowali połączyć grecką filozofię z biblistyką.

Studiując w cezarejskiej bibliotece Grzegorz zrobił ekscerpty z przechowywanych tam, współcześnie w części zaginionych, dzieł Orygenesa. Ekscerpty te posłużyły mu wiele lat później do napisania jednej z ważniejszych własnych prac, Filokalii. W Cezarei Grzegorz słuchał najprawdopodobniej Cyryla z Jerozolimy, który był wówczas u szczytu sławy jako filozof i teolog. To właśnie w Palestynie, pośród toczonych tam intensywnych dyskusji, Grzegorz zdobył podstawy wiedzy naukowej.

Aleksandria thumb|Pozostałości rzymskiego amfiteatru w Aleksandrii Po roku studiów w Cezarei, Grzegorz przeniósł się do cieszącej się sławą najlepszej uczelni Cesarstwa, szkoły w Aleksandrii. Pod koniec 348 roku opuścił Palestynę i udał się do Egiptu. Tam, na życzenie matki, rozpoczął wraz z bratem studia medyczne.

Pobyt w Aleksandrii nie pozostał bez wpływu na późniejszą twórczość Grzegorza. Studia medyczne oddziałały na jego antropologię i soteriologię, w których opisywał człowieka za pomocą fachowego słownictwa, zwłaszcza anatomicznego. Słuchał też w Egipcie wykładów największych w tym czasie tamtejszych uczonych – Dydyma oraz Atanazego. Egzegeza Dydyma stanie się podstawą, na której Grzegorz rozwinie swój system egzegetyczny. Dzięki Atanazemu, który właśnie powrócił z drugiego wygnania, Grzegorz poznał filozofię stojącą za teologią staronicejską, którą sam później przekształcił w teologię nowonicejską. Wiele lat później, w roku 380, Grzegorz wygłosił w Konstantynopolu wielką mowę pochwalną poświęconą osobie biskupa Aleksandrii. Jednak podczas pobytu w Egipcie nie poznał Atanazego osobiście, nie uczestniczył w życiu lokalnego Kościoła, nic nie wskazywało na jego bliższe związki z chrześcijaństwem.

Studia w Aleksandrii nie trwały długo, prawdopodobnie kilka miesięcy. Grzegorz nie chciał zostać lekarzem. Sprzeciwił się poleceniom matki, zostawił brata w Egipcie i wsiadł na statek płynący do Aten. Po latach ocenił, że była to bardzo impulsywna decyzja. Wspominał, że gdy jego statek wypłynął z i minął Faros, postanowił poświęcić życie literaturze. Zafascynowany był zwłaszcza poezją Homera i Safony.

Ateny thumb|Pozostałości forum rzymskiego w Atenach, centrum życia społecznego i intelektualnego miasta w IV wieku. Niedaleko od forum mieszkał przez prawie 10 lat Grzegorz