Książki (niem. Ksionsken, 1878–1920, 1939–1945 Hohenkirch) – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim, w gminie Książki.
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Książki. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.
Miejscowość pełni funkcję lokalnego centrum administracyjnego, obsługującego 10,8% populacji powiatu. Z liczbą 1960 mieszkańców (dane z Narodowego Spisu Powszechnego 2011) Książki są największym ośrodkiem demograficznym gminy, co determinuje ich strategiczną rolę w świadczeniu usług publicznych i oświatowych dla okolicznych sołectw. Geneza miejscowości, choć współcześnie kojarzona z terminem literackim, posiada głębokie osadzenie w strukturach władzy dawnej Rzeczypospolitej, co znajduje odzwierciedlenie w jej unikalnej etymologii.
Etymologia i nazewnictwo Nazwa miejscowości nie wywodzi się, wbrew powszechnym skojarzeniom, od słowa „książka”. Analiza językowa i archiwalna wskazuje na jej pochodzenie od terminów książę lub ksiądz. Nazwa ta bezpośrednio honoruje fundatorkę osady – królewnę Annę Katarzynę Konstancję Wazównę (córkę Zygmunta III Wazy), która jako starosta brodnicki nadała miejscowości przywileje lokacyjne.
Chronologia zmian nazewnictwa przedstawia się następująco:
1638 r. – Pierwszy zapis w formie Ksionsken w dokumencie lokacyjnym. XVII–XVIII w. – Stosowanie wariantów Gros Xiążken (dla wsi) oraz Klein Xiążken (dla majątku ziemskiego). W aktach kościoła w Lemborgu odnotowano również pisownię Xiążki. 1878 r. – Administracja pruska wprowadza nazwę Hohenkirch (niem. „wysoki kościół”). Nazwa ta nawiązywała do bryły nowo wybudowanego kościoła ewangelickiego, którego wieża górowała nad okolicą. 1920 r. – Oficjalne przywrócenie polskiej nazwy Książki. 1939–1945 r. – Okupacyjne przywrócenie nazwy Hohenkirch.
Historia miejscowości I Rzeczpospolita i osadnictwo olęderskie Początki wsi wiążą się z rokiem 1635, kiedy osiedliło się tu osiem rodzin ze Śląska. Formalny byt prawny miejscowości rozpoczął się 24 czerwca 1638 roku, gdy królewna Anna Katarzyna Konstancja nadała osadnikom przywilej na prawie olęderskim. Model ten gwarantował kolonistom (pochodzącym z Niderlandów, Nadrenii i Danii) unikalne swobody: wolność osobistą, zwolnienie z pańszczyzny na rzecz czynszu oraz wolność wyznania dla protestantów. W 1720 roku majątek Małe Książki został wydzierżawiony osadnikom na 30 lat, a w 1744 roku starosta brodnicki objął go w dzierżawę wieczystą . Już w 1720 roku we wsi istniał drewniany kościół, szkoła ewangelicka oraz rozwinięte gospodarstwa czynszowe.
Okres zaborów i powstania Po 1772 roku Książki znalazły się w zaborze pruskim. Ważnym momentem społecznym było uwłaszczenie 61 chłopów w 1828 roku (objęli 46 włók ziemi), połączone z obowiązkiem utrzymania Kanału Sitnowskiego. W październiku 1831 roku w Książkach stacjonowały polskie oddziały powstańcze (jazda i piechota), zmierzające do miejsc internowania po upadku powstania listopadowego. Rozwój gospodarczy w XIX wieku zdynamizowała budowa linii kolejowej Toruń–Olsztyn (1873), co wymagało wymiany gruntów z majątkiem Małe Książki.
II Wojna Światowa Jesień 1939 roku przyniosła tragiczne wydarzenia w ramach tzw. Zbrodni Pomorskiej. 8 września wojska niemieckie zamordowały 43 mieszkańców wsi. Książki stały się polem operacyjnym Intelligenzaktion – wielu Polaków zostało zamordowanych przez członków lokalnego Selbstschutzu i SS w masowych egzekucjach w pobliskich Łopatkach. W styczniu 1945 roku wieś została zajęta przez Armię Czerwoną po ciężkich walkach o strategiczną linię kolejową.
Życie religijne i wielokulturowość Historycznie Książki były silnym ośrodkiem protestantyzmu:
Ewangelicy: Posiadali drewniane świątynie z lat 1720 i 1775 (ta ostatnia, kryta słomą, mieściła 300 osób). Obecny murowany kościół wzniesiono w latach 1868–1869. Baptyści: W 1864 roku wspólnota baptystyczna, składająca się głównie z Niemców, założyła w Książkach własną kaplicę. Znajdowała się ona na wzgórzu przy dzisiejszej ulicy Wierzbowej i została zniszczona w 1945 roku. Katolicy: Polska ludność katolicka do 1958 roku podlegała parafii w Łopatkach lub Lembargu; samodzielną parafię w Książkach erygowano dopiero po wojnie.
Zabytki i miejsca pamięci Zabytki Książek obejmują obiekty sakralne i świeckie, z których najważniejsze figurują w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa (NID) oraz gminnej ewidencji . Nazwa obiektuDatowanieNr rejestru NID / StatusKościół parafialny pw. Trójcy Świętej1868–1869A/1271 z 12.03.2007Cmentarz kościelnyXIX w.A/1271 z 12.03.2007Szkoła Podstawowakoniec XIX w.Gminna ewidencjaBudynek poczty (ul. Główna 3A)początek XX w.Gminna ewidencjaDom mieszkalny przy ul. Głównej1908 r.Gminna ewidencjaDom Nauczycielapoczątek XX w.Gminna ewidencjaChata wiejskaXIX w.Gminna ewidencjaFigura Najświętszej Marii Panny-Gminna ewidencjaKaplica Baptystów (relikty)XIX w.Nieistniejąca (ul. Wierzbowa) Miejsca Pamięci Narodowej:
Cmentarz Żołnierzy Radzieckich (ul. Ks. Kujawskiego 25): Nekropolia 138 żołnierzy Armii Czerwonej poległych w 1945 roku. Znanych z nazwiska jest sześciu poległych (m.in. Nikołaj Łapuć, Władimir Syczew). Centralny obelisk zawiera tablicę upamiętniającą walkę „o wolność, niepodległość Polski i socjalizm”. Mogiła zbiorowa ofiar hitleryzmu: Znajduje się na cmentarzu przykościelnym, kryjąc szczątki ponad 130 osób zamordowanych podczas okupacji niemieckiej.
Demografia 1783 r.: 69 domostw (tzw. dymów). 1885 r.: 1499 mieszkańców. 1910 r.: 1776 mieszkańców. 2011 r.: 1960 mieszkańców. Miejscowość charakteryzuje się procesem starzenia populacji oraz ujemnym przyrostem naturalnym.
Struktura płci i wieku (2024): Średni wiek mieszkańców wynosi 42,0 lat . Wskaźnik feminizacji wynosi 103 (na 100 mężczyzn przypada 103 kobiety). Obciążenie demograficzne: Wskaźnik ten wynosi 72,7 (liczba osób w wieku nieprodukcyjnym na 100 osób w wieku produkcyjnym). Ekonomia: 36,9% aktywnych zawodowo mieszkańców pracuje w sektorze rolniczym, a 29,7% w przemyśle i budownictwie.
W latach 2002–2024 liczba mieszkańców całej gminy zmalała o 13,5%, co jest trendem stałym dla regionu.
Infrastruktura, transport i oświata Transport: Wieś posiada przystanek kolejowy na magistrali nr 353 (Poznań–Skandawa) oraz regularne połączenia autobusowe. Ujemne saldo dojazdów do pracy (-191 osób) wskazuje, że wieś pełni funkcję bazy mieszkaniowej dla ośrodków zewnętrznych. Oświata i kultura: Funkcjonuje tu Szkoła Podstawowa im. H. Sienkiewicza oraz Gminna Biblioteka Publiczna (ul. Szkolna 2). Biblioteka realizuje projekty modernizacyjne, m.in. „Kraszewski. Komputery dla bibliotek” oraz programy animacyjne typu „Entuzjaści kultury 2.0”. Administracja i usługi: W Książkach zlokalizowany jest Urząd Gminy (ul. Bankowa 4), urząd pocztowy (ul. Główna 3A) oraz placówka Banku Spółdzielczego.
Przypisy
Bibliografia
Grudziądz i okolice. Przewodnik, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, Biblioteka Miejska w Grudziądzu, Grudziądz 1990
Linki zewnętrzne
Kategoria:Książki (miejscowość)