Kręcko – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie świebodzińskim, w gminie Zbąszynek.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIII wieku. Wymieniona została po raz pierwszy w łacińskojęzycznym dokumencie z 1293 pod zlatynizowaną, staropolską nazwą "Grancze", 1334 "Cranczsko", 1408 "Cranszko", 1418 "Crąssko", 1420 "Cranyeczko", 1421 "Cransko, Krasquo", 1424 "Cranssco, Cransco", 1425 "Cramszko, Cranssco", 1428 "Grąnsco", 1462 "Cramssko", 1464 "Krzaszsko", 1465 "Krąszko", 1494 "Kranssko", 1497 "Kransko", 1508 "Crąnsko", 1530 "Crasko", 1545 "Crąsko", 1563 "Kresko", 1564 "Kręsko", 1580-1581 „Kręszko”, 1775 „Kręsko”.
Nazwa miejscowości doczekała się dwóch teorii pochodzenia. Pierwsza z XIX wieku, autorstwa niemieckiego językoznawcy Heinricha Adamy’ego, mówi, że nazwa pochodzi od polskiego określenia zakończenia lub granicy czegoś – "krańca". W swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia on najstarszą nazwę miejscowości w polskiej formie Kraniec tłumacząc jej znaczenie "Dorf am Abhange" czyli po polsku "Miejscowość na stoku, zboczu, pochyłości". Natomiast według polskich językoznawców, wydawców encyklopedycznego słownika „Nazwy Miejscowe Polski. Historia, Pochodzenie, Zmiany”, dawna nazwa wsi brzmiała „Krężsko” lub „Kręsko” i pochodziła od staropolskiego apelatywu „krogъ” oznaczającego „krąg” czyli „okrągłe pole, nizinę” z sufiksem -sko. W postaci „Kręcko” nastąpiła wymiana litery „s” na „c”.
Od dawnej staropolskiej nazwy miejscowej Kręsko, pochodzi również polskie, szlacheckie, odmiejscowe nazwisko Kręskich herbu Zadora, którzy od średniowiecza byli dawnymi właścicielami miejscowości.
Po rozbiorach Polski pruska administracja wprowadziła zgermanizowaną nazwę „Kranz” utworzoną od nazwy polskiej. Powstała ona w wyniku adideacji do niemieckiej nazwy „Kranz” oznaczającej „wieniec”. W wyniku germanizacji nazwa utraciła swoje pierwotne znaczenie. W 1883 odnotowano polską nazwę „Kręsko” oraz niemiecką “Kranz”. Niemiecka nazwa używana była do 1944. Po zakończeniu II wojny światowej polska administracja wprowadziła polską nazwę Kręcko.
Historia Miejscowość historycznie należała do Wielkopolski. Początkowo była wsią szlachecką, własnością polskiej szlachty z rodu Kręskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko, a później do Nadelwiczów-Kręskich. Od 1320 tereny, na których powstała wieś leżały w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1440 miejscowość odnotowana została w powiecie kościańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. W 1334 była siedzibą własnej parafii .
Pierwszy zachowany zapis historyczny o wsi pochodzi z 1293 kiedy to kasztelan zbąski Wojciech z Lubrzy w uznaniu zasług nadał Teodorykowi synowi Szymona, swemu słudze 14 łanów ziemi we wsi Kręcko oraz dwa łany w Szczańcu. W 1334 Mikosz z Kiebłowa (obecnie to Kębłowo) syn Bodzenty, który pochodził z rodu Jeleni-Niałków, podarował Kręcko swojemu rycerzowi Benczowi de Noblisczicze, najprawdopodobniej pochodzącemu z Nebelschütz na Łużycach, które w pierwszej połowie XIV wieku należało do Królestwa Czech pod rządami Jana Luksemburskiego tytularnego króla Polski w latach 1310-1335. Zapis odnotował, że darowizna ta zawierała oprócz wsi także młyn zbożowy oraz lasy od wsi Podmokle aż do wsi Boleniny, z łąkami oraz prawem patronatu miejscowego kościoła.
W 1408 wspomniany został Witek z Kręcka, który toczył proces sądowy z Piotrem z Chełma o 10 grzywien. W latach 1416-1443 źródła historyczne odnotowują Maternę Budziszyna Kręskiego (oryg. zapisy „Budisyn, Budyssin, Budszem, Budischyn”) z Kręska. W 1416 toczył on proces z Fryderykiem Lest z Koźminka o to, że Fryderyk wraz z 18 szlachcicami najechał Kręsko i zadał Maternie 9 ran. W 1420 na prośbę Materny Budziszyna oraz Janusza Sczanieckiego ze Szczańca król polski Władysław II Jagiełło potwierdził dokument Mikosza z Kiebłowa z 1334. W 1421 Materna Budziszyn toczył proces z Jadwigą żoną Janusza z Kręska siostrą kasztelana kamieńskiego Dobrogosta z Kolna i zaprzeczył jakoby strzelał z puszki w jej dom wystrzeliwując jej dwie dziury w kożuchu. W 1421 Materna w procesie z Mikołajem Watą z Trzcianki koło Opalenicy przeprowadził wywód swego szlachectwa z herbu Płomieni i zawołania Budziszyn czyli polskiego szlacheckiego herbu Zadora. W 1424 tenże Materna Budziszyn przedstawił w sądzie ziemskim dokument nabycia (łac. „littera resignatoria”) części Kręcka od Janusza z Kręcka; mimo trzykrotnego wywołania przez woźnego nikt nie zgłosił zastrzeżeń do tej transakcji z tytułu prawa bliższości. W 1427 Materna Budziszyn Kręski miał oddać Andrzejowi synowi zmarłego wójta ze Środy konia maści pleśniwy lub 4 grzywny. W 1427 „pośrednikiem” w tej transakcji był Jan Werner de Blumberk. W 1428 Materna toczył procesy z Mikołajem Watą z Koźminka o to, że Materna zatarasował starą drogę ściętymi drzewami, wyrąbał drzewo w borze Waty, odmówił osądzenia swego kmiecia, którego oskarżył Wata o kradzież 8 sztuk bydła (łec. „pecudes”) oraz dwa wozy, a także o to, że Wata zagnał do Koźminka 2,5 kopy bydła i 300 owiec. Wata zaprzeczył zarzutom i twierdził, iż zajął on bydło Materny na swej dziedzinie w Koźminku. W 1429 Materna Budziszyn zapowiedział przed sądem ziemskim swoją dziedzinę Kręcko, a w 1429 toczył kolejny proces sądowy z Abrahamem Zbąskim. W 1435 Materna Kręski zapisał swojej żonie Annie 200 grzywien na swoich dwóch częściach Kręcka. W 1443 Materna toczył proces sądowy z Janem synem Marcina oraz Jakubem z Sepna ponieważ został pozwany o 66 grzywien i tyleż szkody.
W XV wieku wieś miała szansę stać się miastem. W 1440 król polski Władysław III Warneńczyk na prośbę Materny Budziszyna dziedzica w Kręcku zezwolił mu lokować w tej wsi miasto (łac. „civitas seu oppidum”) na prawie magdeburskim nadając miejscowości prawo odbywania targu tygodniowego w każdy czwartek oraz jarmarku na św. Wawrzyńca czyli 10 sierpnia trwającego przez następne dwa dni. Lokacja ta nie została zrealizowanaNajprawdopodobniej informacja dotyczy miejscowości Kramsk w pow. konińskim..
W 1554 roku rodzina Nadelwiczów-Kręskich, do których w tym czasie należała wieś, założyła w niej gminę ewangelicko-augsburską i wybudowała kościół dla wyznawców tej religii.
Wieś została odnotowana w archiwalnych księgach podatkowych dzięki czemu zachował się jej obraz historyczny oraz struktura gospodarczo-własnościowa. W 1530 odnotowano pobór podatków we wsi od 4 łanów, sołtys natomiast płacił 6 groszy od jednego łana. W miejscowości była również karczma, od której pobrano 3 grosze. W 1563 miał miejsce pobór od 9 łanów, karczmy, młyna o 2 kołach. W 1566 pobrano podatek od 6 łanów, 11 zagrodników, młyna o 2 kołach oraz karczmy. W 1581 pobór od 8 łanów, 13 zagrodników, 5 komorników, od 2 ratajów (najemnych robotników od pługa), młyna o jednym kole oraz 3 owczarzy wypasających w swoich stadach po 55, 15 i 12 owiec.
Po rozbiorach Polski miejscowość znalazła się w zaborze pruskim. W drugiej połowie XIX wieku w Kręcku powstał nowy kościół ewangelicki, ufundowany przez ówczesnego właściciela wsi – Ericha von Tiedemanna. Przed II wojną światową w miejscowości funkcjonował folwark, zajmujący się głównie hodowlą owiec, oraz gorzelnia. Funkcjonowały także urząd stanu cywilnego i parafia ewangelicka. Według spisu z maja 1939 roku wieś liczyła 440 osób (w zdecydowanej większości ewangelików). Od 1930 roku we wsi funkcjonował przystanek kolejowy, który ostatecznie został zlikwidowany i rozebrany w 2013 roku (przystanek był nieczynny już w poprzednich latach), w ramach modernizacji linii kolejowej nr 358.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zielonogórskiego.
Zabytki i turystyka thumb|Zabytkowy kościół ewangelicki w Kręcku thumb|Dwór w Kręcku W pobliżu wsi funkcjonuje rezerwat przyrody Kręcki Łęg.
Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są: kościół ewangelicki, neogotycki z 1880 roku, przebudowany w latach 1922-1926 (obecnie rzymskokatolicki filialny pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego). Jest to ceglana budowla założona na planie prostokąta, z wzmocnionym przyporami korpusem nawowym, ze schodkowymi szczytami. Wieloboczna apsyda z przybudówką znajduje się po stronie wschodniej, a czworoboczna, pięciokondygnacyjna wieża zwieńczona wysokim hełmem ostrosłupowym po stronie zachodniej. Dach dwuspadowy posiada nawa, a wielospadowy apsyda. W ścianach umieszczono okna o różnej wysokości, ale wszystkie zamknięte półkoliście. W przyziemiu wieży znajduje się podobnie uformowany otwór wejściowy. Stropem dwuspadowym przykryte jest wnętrze korpusu nawowego, a ceramicznym sklepieniem krzyżowym prezbiterium. Przy ścianie zachodniej stoi empora organowa. Elementy wyposażenia w większości pochodzą z końca XIX i początku XX wieku. Należą do nich: obraz ołtarzowy z 1910 roku w neogotyckiej ramie, ambona, neogotycki trójdzielny prospekt organowy, mosiężne żyrandole i dwa żeliwne piece grzewcze z końca XIX stulecia, a także dwa neobarokowe konfesjonały. zespół dworski i folwarczny, który powstał prawdopodobnie na przełomie XVIII i XIX wieku, a wznieśli go Dziembowscy na początku XIX stulecia, w skład którego wchodzą: dwór, murowano-szachulcowy z XIX wieku jest murowanym, częściowo szachulcowym budynkiem, założonym na planie prostokąta. Pod koniec XIX wieku została dostawiona wschodnia część, którą wymurowano z cegły. Ten parterowy obiekt, nakryty dachem naczółkowym z wystawkami, pozbawiony jest jakiegokolwiek detalu architektonicznego. dworek – rządcówka szklarnia wozownia obora stodoła gorzelnia brama.
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne Kręcko jako "Kręsko" w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”
* Kategoria:Wsie szlacheckie I Rzeczypospolitej (województwo poznańskie)