Stanisław Jachyra (ur. 14 lipca 1932 w Cmolasie, pow. kolbuszowski) – polski inżynier lotnictwa, konstruktor lotniczy związany przez większość kariery zawodowej z Wytwórnią Sprzętu Komunikacyjnego (WSK) PZL Mielec, autor lub współautor projektów kilkunastu samolotów, m.in. PZL M-2, PZL M-4 „Tarpan" oraz lekkiego samolotu wielozadaniowego „Jamel".

Życiorys Młodość i wykształcenie Był synem Franciszka i Anieli z domu Czachor. Ukończył gimnazjum i liceum ogólnokształcące w Kolbuszowej, gdzie w 1951 roku zdał maturę. Już w czasach szkolnych interesował się lotnictwem – zajmował się modelarstwem szybowcowym, zdobywając tytuł mistrza okręgu oraz 3. miejsce na Ogólnopolskich Zawodach Modeli Szybowców w PoznaniuEncyklopedia Miasta Mielca, hasło: Jachyra Stanisław, encyklopedia.mielec.pl.. Latem 1951 roku pracował w junackiej Służbie Pracy w kopalni „Barbara" w Bytomiu, a jesienią tego samego roku rozpoczął studia na Wydziale Lotniczym Politechniki Warszawskiej, które ukończył w 1955 roku, uzyskując tytuł inżyniera lotnictwa.

Praca w WSK PZL Mielec Po studiach otrzymał nakaz pracy w WSK PZL Mielec. W kolejnych latach pracował tam jako: inżynier kontroli, starszy inżynier kontroli, starszy konstruktor, konstruktor asortymentowy, zastępca głównego konstruktora, kierownik odlewni, kierownik Zakładowego Ośrodka Informacji Techniczno-Ekonomicznej, kierownik Działu Wynalazczości, starszy technolog, główny specjalista do spraw prognozowania oraz specjalista konstruktor. Był jedną z czołowych postaci powstałego w drugiej połowie lat 50. Zakładowego Ośrodka Konstrukcji Lotniczych (ZOKL), gdzie koncentrowano prace badawczo-rozwojowe zakładuKatarzyna Hadała, Jamel – idée fixe z WSK PZL Mielec. Dlaczego w PRL-u przepadały samoloty?, blog Lotnicze podkarpackie, 10 lipca 2023..

Projekty samolotów PZL M-1 i PZL M-2 W latach 1956–1958 kierował grupą projektantów i był konstruktorem prowadzącym jednomiejscowego samolotu akrobacyjnego PZL M-1 (1956); maszyna ta ostatecznie nie weszła do produkcji, ponieważ Aeroklub PRL zdecydował się zamówić inny, dwumiejscowy samolot – PZL M-2, którego Jachyra również pozostał konstruktorem prowadzącym. PZL M-2 był całkowicie metalową konstrukcją szkolno-treningową dla dwuosobowej załogi; pierwszy lot maszyny wykonał 26 czerwca 1958 roku pilot Tadeusz GołębiowskiEncyklopedia Miasta Mielca, hasło: M-2 (PZL M-2), encyklopedia.mielec.pl.. Źródła różnią się co do liczby wyprodukowanych egzemplarzy: Encyklopedia Miasta Mielca podaje trzy sztuki, natomiast według wspomnień mechanika WSK Teofila Lenartowicza powstały dwa egzemplarze – jeden trafił do muzeum w Krakowie, a drugi stoi jako pomnik w Radomyślu WielkimTeofil Lenartowicz, Mieleckie Antki poszły w świat, dlapilota.pl, 16 marca 2020.. Ówczesna prasa lotnicza wysoko oceniała walory estetyczne maszyny, wskazując ją jako jeden z najstaranniej wykończonych i najładniej zaprojektowanych samolotów, jakie powstały w powojennej Polsce (część źródeł łączy powstanie samolotu z 1955 rokiem, choć udokumentowana data oblotu to 26 czerwca 1958)Łukasz [nazwisko autora nieznane, wpis gościnny], PZL M-2 najpiękniejszy samolot powojennej Polski, blog Samoloty Polskie, 7 grudnia 2012, za: Jan Ziobroń, Sławni Radomyślanie.. W 1998 roku, z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Radomyskiej, odsłonięto w Radomyślu Wielkim poświęcony polskim lotnikom walczącym na Zachodzie pomnik w formie samolotu PZL M-2; na towarzyszącej mu tablicy upamiętniono również twórców tej konstrukcji. 30 lipca 2011 roku, z okazji odrestaurowania tego egzemplarza, odbyło się w Radomyślu Wielkim spotkanie weteranów WSK PZL Mielec, w którym uczestniczył także sam Jachyra.

PZL M-4 „Tarpan", PZL M-5, PZL M-9 „Ziemowit" Wspólnie z grupą inżynierów lotnictwa opracował projekt samolotu szkolno-treningowego PZL M-4 „Tarpan" – lżejszej, mniejszej i szybszej konstrukcji od M-2, z bogatszym wyposażeniem. Pierwszy prototyp oblatano w 1960 roku, jednak próby fabryczne wykazały nadmierną masę własną samolotu, co przerwało przygotowania do produkcji seryjnej w WSK Okęcie. Poprawiony, drugi prototyp (M-4P) oblatano dopiero w lipcu 1984 roku, ale mimo udanej konstrukcji Aeroklub PRL wstrzymał zamówienie na serię ze względu na zbyt wysokie koszty produkcji. Opracował ponadto projekty wstępne samolotów PZL M-5 (koniec lat 50.) oraz PZL M-9 „Ziemowit" (1960).

„Jamel" W 1974 roku, pracując już równolegle jako wykładowca w Instytucie Techniki Lotniczej i Hydroaerodynamiki Wydziału Mechanicznego Energetyki i Lotnictwa (MEiL) Politechniki Warszawskiej, opracował koncepcję lekkiego, dwusilnikowego samolotu wielozadaniowego o nazwie „Jamel" – nazwa powstała z połączenia pierwszych liter jego nazwiska („Ja-") oraz skrótu wydziału, na którym studiował i wykładał („MEL"). Samolot miał być tanią w eksploatacji, nieskomplikowaną konstrukcyjnie „latającą furgonetką", następcą wersji transportowych i pasażerskich sowieckiego An-2, produkowaną z krajowych materiałów i przeznaczoną zarówno na rynek krajowy, jak i na eksport, m.in. do krajów RWPG oraz Trzeciego Świata. Projekt przewidywał kilka wariantów: transportowy, pasażerski, dyspozycyjno-służbowy, szkolny, rolniczy, sanitarny, wojskowy, kartograficzny, a nawet wersję wodnosamolotu. Liczący blisko sto stron projekt wstępny, opatrzony klauzulą „tajne", zachował się do dziś w Archiwum Państwowym w RzeszowieStanisław Jachyra, Jamel. Lekki samolot wielozadaniowy. Ogólny projekt wstępny, Mielec 1974, Archiwum Państwowe w Rzeszowie; opis za: Hadała, 2023.. Do produkcji nie doszło – zdaniem konstruktora lotniczego Krzysztofa Piwka, mimo profesjonalnego poziomu inżynierskiego opracowania, autorowi zabrakło doświadczenia ekonomicznego i finansowego potrzebnego do poprowadzenia takiego programu, a samo oznaczenie „tajne" dodatkowo utrudniało popularyzację projektu wśród potencjalnych odbiorców.

Projekt samolotu wielozadaniowego z napędem turbinowym Około 1980 roku opracował projekt kolejnego samolotu wielozadaniowego, tym razem z napędem turbinowym, przeznaczonego zwłaszcza do zastosowań rolniczo-gospodarczych. Projekt ten opatentowano – zgłoszenia do Urzędu Patentowego dokonała WSK PZL Mielec – a jego opis zaprezentowano w 1984 roku na łamach czasopisma „Technika Lotnicza i Astronautyczna"Polskie patenty lotnicze, „Technika Lotnicza i Astronautyczna”, nr 2/1984..

PZL M-19 W związku ze współpracą WSK PZL Mielec z amerykańską wytwórnią Piper Aircraft (licencja na samolot Piper PA-34 Seneca II) uczestniczył w pracach nad projektem samolotu komunikacji lokalnej PZL M-19, wzorowanego częściowo na modelu Piper PA-35 PoconoTadeusz Makowski, Samolot komunikacji lokalnej PZL M19, „Skrzydlata Polska”, nr 5/1994.. Analizy rynkowe wskazywały na potencjalny popyt rzędu 400–500 egzemplarzy w ciągu 20 lat, jednak prace przerwano m.in. z powodu braku wystarczającej siły roboczej, pogarszającej się sytuacji finansowej firmy Piper oraz wprowadzenia w Polsce stanu wojennego, który uniemożliwił dalszą współpracę z Zachodem.

Działalność dydaktyczna, ekspercka i społeczna W latach 70. XX wieku, równolegle z pracą w Mielcu, wykładał w Instytucie Techniki Lotniczej i Hydroaerodynamiki Wydziału MEiL Politechniki Warszawskiej, a okresowo pracował także jako rzeczoznawca Ośrodka Rzeczoznawstwa i Postępu Organizacyjno-Technologicznego SIMP OW NOT w Rzeszowie. W latach 70. i 80. ukończył kilka kursów doszkalających III stopnia. Należał do Aeroklubu Mieleckiego, uzyskując uprawnienia pilota samolotowego i szybowcowego, a także udzielał się w zakładowym kole PTTK, za co otrzymał Srebrną Odznakę PTTK. W 1981 roku został wybrany do Rady Pracowniczej WSK, pełniąc w niej funkcję wiceprzewodniczącego.

Praca na Kubie i w Brazylii Od 1 czerwca 1983 do 21 marca 1992 roku przebywał na Kubie w ramach delegacji służbowej Przedsiębiorstwa Handlu Zagranicznego PEZETEL, WSK PZL-Mielec oraz Ośrodka Badawczo-Rozwojowego Sprzętu Komunikacyjnego w Mielcu. Na emeryturę przeszedł 1 września 1992 roku. W połowie lat 90. powierzono mu funkcję wiceprezesa spółki PZL-Mielec do Brasil; wspólnie z Edwardem Koziołem przygotowywał wówczas organizacyjne i techniczne uruchomienie produkcji samolotu PZL M-18 „Dromader" w brazylijskim mieście Anápolis, do czego jednak ostatecznie nie doszło.

Odznaczenia Srebrny Krzyż Zasługi

Konstrukcje PZL M-1 (1956) – projekt samolotu akrobacyjnego PZL M-2 (1958) – samolot szkolno-treningowy PZL M-4 „Tarpan" (1960/1984) – samolot szkolno-treningowy PZL M-5 (koniec lat 50.) – projekt samolotu PZL M-9 „Ziemowit" (1960) – projekt samolotu szkolno-treningowego Jachyra "Jamel" (1974) – projekt lekkiego samolotu wielozadaniowego PZL M Samolot wielozadaniowy z napędem turbinowym (ok. 1980) – opatentowany projekt samolotu rolniczo-gospodarczego PZL M-19 (1981) – projekt samolotu komunikacji lokalnej

Przypisy

Bibliografia Andrzej Glass, Samoloty PZL 1928–1978, Wydawnictwo Komunikacji i Łączności, Warszawa 1980. Niezrealizowane konstrukcje PZL Mielec, „Polska Technika Lotnicza. Materiały Historyczne”, nr 4/2004 (por. też: Andrzej Glass, Paweł Ruchała, tenże tytuł, „Polska Technika Lotnicza. Materiały Historyczne”, nr 47, 1/2009 – rozbieżność numeracji wydania do zweryfikowania). Tadeusz Makowski, Samolot komunikacji lokalnej PZL M19, „Skrzydlata Polska”, nr 5/1994. Polskie patenty lotnicze, „Technika Lotnicza i Astronautyczna”, nr 2/1984. Encyklopedia Miasta Mielca, hasło: Jachyra Stanisław. Stanisław Jachyra, Jamel. Lekki samolot wielozadaniowy. Ogólny projekt wstępny, Mielec 1974, Archiwum Państwowe w Rzeszowie. Andrzej Glass, Jerzy Kubalańca, Polskie konstrukcje lotnicze 1955–1970, t. 6, Wydawnictwo STRATUS, Sandomierz 2017. Katarzyna Hadała, Jamel – idée fixe z WSK PZL Mielec. Dlaczego w PRL-u przepadały samoloty?, Lotnicze podkarpackie (blog), 10 lipca 2023. Teofil Lenartowicz, Mieleckie Antki poszły w świat, dlapilota.pl, 16 marca 2020. Jan Ziobroń, Sławni Radomyślanie (cyt. za: „PZL M-2 najpiękniejszy samolot powojennej Polski”, blog Samoloty Polskie, 7 grudnia 2012).

Kategoria:Urodzeni w 1932 Kategoria:Polscy inżynierowie lotnictwa Kategoria:Polscy konstruktorzy lotniczy Kategoria:Absolwenci Politechniki Warszawskiej