Wiktor Maksimowicz Żyrmunski ros. Виктор Максимович Жирмунский (ur. 2 sierpnia 1891 w Petersburgu, zm. 31 stycznia 1971 w Leningradzie) – rosyjski i radziecki językoznawca, literaturoznawca, germanista i folklorysta. Zajmował się teorią literatury i poetyką, wersyfikacją, komparatystyką, dialektologią niemiecką, socjolingwistyką oraz badaniami nad folklorem i epiką ludową. Od 1939 był członkiem korespondentem Akademii Nauk ZSRR, a od 1966 jej członkiem rzeczywistym. Pozostawał blisko związany z rosyjską szkołą formalną, nie należał jednak do jej ścisłego grona i z czasem wyraźnie odszedł od części jej założeń.
Życiorys W 1908 r. ukończył Szkołę Teniszewską, a następnie studiował na oddziale romańsko-germańskim Wydziału Historyczno-Filologicznego Uniwersytetu Petersburskiego. Studia ukończył w 1912 r. i pozostał na uczelni w celu przygotowania do pracy akademickiej. W latach 1912–1913 uzupełniał wykształcenie podczas pobytu naukowego w Niemczech. Doświadczenie to miało znaczenie dla jego późniejszego zainteresowania niemiecką teorią literatury. Podczas I wojny światowej był sanitariuszem na froncie. W latach 1915–1917 pracował jako prywatny docent filologii romańsko-germańskiej na Uniwersytecie Piotrogrodzkim, w 1917 r. został profesorem Uniwersytetu w Saratowie, a w 1919 powrócił do Piotrogrodu. W latach 1919–1941 oraz 1944–1949 był profesorem i kierownikiem katedry filologii romańsko-germańskiej Uniwersytetu Piotrogrodzkiego, później Leningradzkiego. Równolegle z działalnością uniwersytecką pracował w instytutach naukowych. W latach 1935–1941 i 1944–1950 kierował działem literatur zachodnich Instytutu Literatury Rosyjskiej Akademii Nauk ZSRR. W latach 1933–1941 został trzykrotnie aresztowany pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Niemiec. W latach 1941–1944 przebywał na ewakuacji w Taszkencie, gdzie wykładał literatury zachodnioeuropejskie na Uniwersytecie Środkowoazjatyckim, kierował instytutem historyczno-filologicznym oraz działem folkloru Akademii Nauk Uzbeckiej SRR. W 1949 r., podczas kampanii przeciwko tzw. kosmopolityzmowi, został usunięty z Uniwersytetu Leningradzkiego. Do pracy profesorskiej na tej uczelni powrócił w 1956 i wykładał tam do 1964 r. Od 1950 r. pracował w leningradzkim oddziale Instytutu Językoznawstwa Akademii Nauk ZSRR, a w latach 1958–1971 kierował tam sektorem języków indoeuropejskich. W 1962 r. został wybrany do British Academy. W 1964 r. Uniwersytet Jagielloński nadał mu godność doktora honoris causa. Zmarł 31 stycznia 1971 w Leningradzie i został pochowany na cmentarzu w Komarowie.
Wczesne badania Żyrmunskiego koncentrowały się na niemieckim romantyzmie, współczesnej mu poezji rosyjskiej, poetyce i teorii wiersza. W latach 1918–1924 pozostawał w bliskim kontakcie naukowym z rosyjskimi formalistami, szczególnie z Borisem Eichenbaumem, lecz stopniowo oddalał się od ich programu, przywiązując większą wagę do treści utworu oraz uwarunkowań historycznych literatury. Rozprawa Байрон и Пушкин z 1924 r. wyznaczyła zwrot w jego badaniach ku literaturoznawstwu porównawczemu. W jego pracach nad teorią literatury widoczna była zarówno recepcja niemieckiej humanistyki, jak i wpływ tradycji poetyki historycznej Aleksandra Wiesiołowskiego. Istotną część jego dorobku stanowiły badania językoznawcze. W latach 1926–1931 prowadził ekspedycje dialektologiczne i folklorystyczne do osad niemieckich na Ukrainie, Krymie, Zakaukaziu i w obwodzie leningradzkim. Analizował zmiany zachodzące w gwarach niemieckich pozostających w długotrwałym kontakcie z innymi językami oraz związki między dialektem a historią języka. Za monografię Немецкая диалектология otrzymał w 1956 r. nagrodę Prezydium Akademii Nauk ZSRR. Drugim ważnym obszarem jego badań był folklor, zwłaszcza epos bohaterski. Zajmował się m.in. uzbecką tradycją epicką, opowieścią o Ałpamyszu, kirgiskim eposem Manas, cyklem oguskim znanym jako Księga Dede Korkuta oraz epiką ludów ugrofińskich, słowiańskich i germańskich. W badaniach porównawczych rozwijał podejście historyczno-typologiczne, zakładające możliwość powstawania podobnych form literackich i folklorystycznych w zbliżonych warunkach społeczno-kulturowych niezależnie od bezpośredniego zapożyczenia.
Urodził się w Petersburgu w rodzinie lekarza otolaryngologa, doktora medycyny. W 1920 r. poślubił Tatianę Nikołajewnę Jakowlewą.
Znaczenie w historii nauki W historiografii folklorystyki i literaturoznawstwa porównawczego dorobek Żyrmunskiego jest ujmowany jako jedna z najważniejszych kontynuacji historyczno-porównawczej tradycji Aleksandra Wiesiołowskiego, rozwinięta w kierunku badań historyczno-typologicznych. W badaniach nad dziejami rosyjskiego formalizmu zwraca się uwagę na jego pośrednią pozycję wobec tego nurtu: uczestniczył w środowisku, w którym formował się formalizm, współpracował z jego przedstawicielami i współtworzył rozwój nowoczesnej poetyki, lecz zachował własne, silniej historyczne i komparatystyczne stanowisko. Jego wykształcenie germanistyczne i recepcja niemieckiej teorii literatury odgrywały zarazem istotną rolę w przenoszeniu niemieckich koncepcji humanistycznych do rosyjskiego literaturoznawstwa i w osadzaniu rosyjskiego formalizmu w szerszym kontekście europejskim.
Wybrane publikacje Do ważniejszych prac Żyrmunskiego należą: Немецкий романтизм и современная мистика (1914) Композиция лирических стихотворений (1921) Рифма, ее история и теория (1923) Байрон и Пушкин. Из истории романтической поэмы (1924) Введение в метрику. Теория стиха (1925) Национальный язык и социальные диалекты (1936) Узбекский народный героический эпос (1947, wspólnie z Hodi Zarifowem) Немецкая диалектология (1956) Народный героический эпос (1962) Введение в сравнительно-историческое изучение германских языков (1964)
Przypisy
Linki zewnętrzne Viktor Zhirmunsky w portalu Deutsche Biographie Utwory Wiktora Żyrmunskiego w rosyjskich Wikiźródłach
Kategoria:Rosyjscy językoznawcy Kategoria:Radzieccy językoznawcy Kategoria:Rosyjscy literaturoznawcy Kategoria:Radzieccy literaturoznawcy Kategoria:Rosyjscy folkloryści Kategoria:Członkowie Akademii Nauk ZSRR Kategoria:Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Ludzie urodzeni w Petersburgu Kategoria:Urodzeni w 1891 Kategoria:Zmarli w 1971