Paweł Wyskota-Zakrzewski także Wyssogota-Zakrzewski (ur. 1837, zm. 16 czerwca 1888 w Więcławicach Starych) – polski ziemianin i oficer armii pruskiej, uczestnik powstania styczniowego, rotmistrz w oddziale Edmunda Taczanowskiego. Autor wydanego pośmiertnie Pamiętnika wielkopolskiego powstania z 1863 roku, stanowiącego źródło do dziejów działań powstańczych w Wielkopolsce Wschodniej
Był synem Konstantego Zakrzewskiego herbu Wyskota i Faustyny Rembowskiej. Jego ojciec był oficerem i uczestnikiem powstania listopadowego. Na początku 1863 Zakrzewski służył jako oficer w armii pruskiej, w pułku ułanów stacjonującym w Ostrowie Wielkopolskim. Po wybuchu powstania styczniowego uzyskał urlop zdrowotny i wraz z kilkudziesięcioma ochotnikami przedostał się z zaboru pruskiego do Królestwa Polskiego, gdzie dołączył do oddziału Edmunda Taczanowskiego. Podczas działań w rejonie Rychwała Taczanowski mianował go rotmistrzem.
Udział w powstaniu styczniowym Zakrzewski uczestniczył w kampanii oddziału Taczanowskiego w Wielkopolsce Wschodniej. Brał udział m.in. w bitwie pod Pyzdrami 29 kwietnia 1863. W czasie starcia dowodził ułanami uczestniczącymi w szarży na rosyjską artylerię. Następnie uczestniczył w dalszym marszu zgrupowania, obejmującym m.in. działania pod Rychwałem, Kołem i Ignacewem. Jego relacja obejmuje również powrót części powstańców do Wielkopolski, ponowne wejście do Królestwa w wyprawie w kierunku Chocza oraz działania prowadzone latem 1863. W czasie kampanii zapisywał obserwowane wydarzenia na marginesach noszonej przy sobie książeczki do nabożeństwa. Na podstawie tych zapisków kilka lat później opracował obszerniejszą relację, uzupełniając pierwotne notatki.
Po powstaniu W późniejszych latach należał do wielkopolskiego ziemiaństwa. W latach 80. XIX wieku był właścicielem majątku w Skokach. Zmarł 16 czerwca 1888, położonych wówczas w Królestwie Polskim. Nagrobek znajduje się w Więcławicach Starych. W źródłach genealogicznych jako miejsce śmierci wskazywane są Więcławice.
Rodzina i pochodzenie Należał do rodziny Zakrzewskich herbu Wyskota. Jego ojciec Konstanty był uczestnikiem powstania listopadowego, poetą i ziemianinem. Paweł Wyskota-Zakrzewski był dwukrotnie żonaty. Po śmierci pierwszej żony, Józefy Szułdrzyńskiej, w 1878 poślubił Stanisławę Łubieńską herbu Pomian. Z pierwszego małżeństwa pochodził m.in. archeolog i numizmatyk Zygmunt Zakrzewski, a z drugiego m.in. Tadeusz Paweł Zakrzewski, późniejszy biskup łomżyński i płocki.
Pamiętnik i znaczenie historyczne Relacja Zakrzewskiego została wydana pośmiertnie w Poznaniu w 1934 jako tom 10 serii „Biblioteka «Dziennika Poznańskiego»”, z przedmową Jerzego Kollera. W katalogach bibliotecznych występuje pod tytułem Pamiętnik wielkopolskiego powstania z 1863 roku, natomiast na okładce wydania umieszczono wariant Pamiętnik wielkopolskiego powstańca z 1863 roku. Publikacja liczy 89 numerowanych stron.
Pamiętnik jest wykorzystywany jako źródło w badaniach nad udziałem mieszkańców zaboru pruskiego w powstaniu styczniowym, zwłaszcza nad działaniami oddziału Taczanowskiego w Wielkopolsce Wschodniej, przekraczaniem granicy prusko-rosyjskiej oraz doświadczeniami Polaków opuszczających armię pruską, aby wziąć udział w powstaniu. Piotr Maroński poświęcił relacji Zakrzewskiego odrębne studium, określając ją jako wartościowe źródło do opisu tych wydarzeń. Pamiętnik pozostaje także przedmiotem późniejszych badań nad źródłami osobistymi z okresu powstania styczniowego.
Przypisy
Linki zewnętrzne Pamiętnik wielkopolskiego powstańca z 1863 roku w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej Fragment pamiętnika poświęcony szarży pod Pyzdrami w serwisie Narodowego Centrum Kultury
Kategoria:Żołnierze powstania styczniowego Kategoria:Polacy – oficerowie armii pruskiej Kategoria:Polscy ziemianie (zabór pruski) Kategoria:Urodzeni w 1837 Kategoria:Zmarli w 1888