Tour du Mont Blanc (TMB; fr. Tour du Mont-Blanc, it. Il Giro del Monte Bianco, de. Mont-Blanc-Rundweg) – europejski długodystansowy szlak pieszy o charakterze okrężnym, przebiegający wokół masywu Mont Blanc w Alpach Zachodnich. Trasa prowadzi przez terytoria trzech państw: Francji (Owernia-Rodan-Alpy, departament Górna Sabaudia), Włoch (Dolina Aosty) oraz Szwajcarii (Valais). Szlak ma około 170 km długości a suma podejść na trasie wynosi około 10 000 m.
Przebieg i charakterystyka thumb|upright|Przebieg szlaku Tour du Mont Blanc wokół masywu Mont Blanc thumb|upright|Widok na Mont Blanc z trasy TMB thumb|upright|Masyw Mont Blanc i lodowce widziane z okolic trasy TMB
Około 100 km trasy przebiega przez terytorium Francji, około 50 km przez Włochy oraz około 20 km przez Szwajcarię. Współpracę tych trzech krajów w obszarze masywu koordynuje od 1991 roku inicjatywa Espace Mont-Blanc, zajmująca się współpracą terytorialną i zrównoważonym rozwojem regionu. Jej zadaniem jest m.in. zintegrowane zarządzanie ruchem turystycznym oraz ochrona ekosystemu, co pozwoliło na wypracowanie wspólnej strategii ponad granicami i zażegnanie dawnych sporów terytorialnych.
Szlak okrąża główny masyw Mont Blanc bez wchodzenia na jego wierzchołek, prowadząc przez system dolin i przełęczy położonych wokół masywu. Na większości etapów trasa obejmuje podejście na przełęcz i zejście do kolejnej doliny, przy czym dzienne sumy podejść wynoszą zazwyczaj od 800 do 1200 metrów.
Najwyższym punktem na trasie głównej jest przełęcz Grand Col Ferret (2537 m n.p.m.).
W praktyce spotyka się również warianty przebiegu trasy (tzw. warianty wysokie) prowadzące przez wyżej położone przełęcze, wybierane zależnie od warunków śniegowych, pogody oraz preferencji turystów. Do najczęściej opisywanych należą przejście przez Fenêtre d'Arpette (2665 m n.p.m.) w Szwajcarii oraz wariant przez Col des Fours (2665 m n.p.m.) we Francji.
Warianty trasy i organizacja ruchu Oficjalna sieć szlaków w otoczeniu masywu Mont Blanc obejmuje główną pętlę (TMB) oraz odcinki wariantowe i łącznikowe, które umożliwiają modyfikację przebiegu trasy w zależności od warunków terenowych i pogodowych.
Za tradycyjny punkt startu i mety często wskazuje się Les Houches (Francja), jednak ze względu na okrężny charakter trasy wędrówkę można rozpocząć w dowolnym miejscu na szlaku; popularnymi punktami startowymi są także Courmayeur (Włochy) i Champex-Lac (Szwajcaria).
Etapy + Przykładowy podział TMB na etapy (wariant klasyczny, pętla) Etap Odcinek Państwo 1 Les Houches – Les Contamines-Montjoie Francja 2 Les Contamines-Montjoie – Refuge de la Croix du Bonhomme Francja 3 Refuge de la Croix du Bonhomme – Rifugio Elisabetta Soldini Montanaro Włochy 4 Rifugio Elisabetta Soldini Montanaro – Courmayeur Włochy 5 Courmayeur – Rifugio Elena Włochy 6 Rifugio Elena – Champex-Lac Szwajcaria 7 Champex-Lac – Trient Szwajcaria 8 Trient – Refuge du Col de Balme Francja 9 Refuge du Col de Balme – Refuge de la Flégère Francja 10 Refuge de la Flégère – Les Houches Francja
Oznakowanie i administracja thumb|upright|Oznakowanie szlaków Grande Randonnée (GR) we Francji thumb|upright|Standardowy drogowskaz szlaków pieszych w Szwajcarii
Na odcinkach francuskich TMB miejscami pokrywa się ze szlakami typu Grande Randonnée (GR), znakowanymi charakterystycznymi biało-czerwonymi pasami. We Włoszech stosowane są lokalne oznaczenia szlaków pieszych, w tym tablice kierunkowe odnoszące się do przebiegu trasy Tour du Mont Blanc.
W Szwajcarii szlak korzysta z ogólnokrajowego systemu oznakowania tras pieszych (Schweizer Wanderwege), obejmującego żółte tabliczki kierunkowe z podaniem czasu przejścia.
Za utrzymanie infrastruktury odpowiadają lokalne gminy współpracujące z krajowymi organizacjami turystycznymi: francuską federacją FFRandonnée, szwajcarską Schweizer Wanderwege (Suisse Rando) oraz włoskim klubem alpejskim CAI. Działania te są koordynowane w ramach wspomnianej inicjatywy Espace Mont-Blanc, co zapewnia spójność oznakowania i bezpieczeństwa na całym obwodzie masywu .
Infrastruktura i biwakowanie Szlak obsługiwany jest przez gęstą sieć schronisk górskich (fr. refuges, wł. rifugi, szwajc. fr. cabanes) oraz bazę hotelową i pola namiotowe w dolinach.
Zasady biwakowania regulowane są przez przepisy krajowe i lokalne. We Francji biwakowanie (rozumiane jako nocleg od zmierzchu do świtu) jest dozwolone wyłącznie w określonych godzinach nocnych (zazwyczaj 19:00 – 9:00) poza obszarami chronionymi, we Włoszech obowiązują ograniczenia poniżej 2500 m n.p.m., natomiast w Szwajcarii nocleg w namiotach poza oficjalnymi kampingami jest na wielu odcinkach zabroniony.
Sezonowość Oficjalny sezon turystyczny na trasie TMB trwa zazwyczaj od połowy czerwca do połowy września, kiedy czynna jest większość schronisk górskich. Obserwowane w ostatnich dekadach zmiany klimatyczne, objawiające się m.in. szybszym zanikiem pokrywy śnieżnej oraz degradacją wieloletniej zmarzliny, wpływają na dostępność i bezpieczeństwo szlaku. Powoduje to konieczność okresowego wytyczania wariantów alternatywnych w miejscach zagrożonych obrywami skalnymi (np. w rejonie lodowca Bionnassay).
W okresie zimowym klasyczny wariant pieszy jest w dużej mierze niedostępny z powodu zagrożenia lawinowego i oblodzenia; wybrane fragmenty dolin i przełęczy wokół masywu wykorzystywane są sezonowo przez narciarzy wysokogórskich uprawiających skialpinizm (potocznie określany jako skitouring).
Środowisko przyrodnicze i geologia Region cechuje się dużą różnorodnością geologiczną, wynikającą ze styku krystalicznego rdzenia masywu Mont Blanc (granity i gnejsy) z zewnętrznymi strefami osadowymi (wapienie i łupki). Zróżnicowanie to widoczne jest m.in. w barwie potoków lodowcowych, które niosą tzw. mączkę skalną (tzw. mleko lodowcowe), nadającą wodzie charakterystyczne, mętne zabarwienie zależne od rodzaju ścieranej skały .
thumb|upright|Orłosęp brodaty (Gypaetus barbatus) na tle lodowca Bionnassay w masywie Mont Blanc. Szlak przebiega przez różne piętra roślinności i stanowi siedlisko m.in. koziorożca alpejskiego, świstaka oraz orła przedniego. W piętrze alpejskim występują charakterystyczne zbiorowiska różanecznika alpejskiego oraz szarotki. W wyższych partiach obserwowany jest orłosęp, największy ptak Alp, który po całkowitym wyginięciu w tym regionie na początku XX wieku został pomyślnie reintrodukowany. Proces przywracania gatunku w masywie Mont Blanc rozpoczął się w 1987 roku od wypuszczenia pierwszych osobników w sabaudzkiej części Alp, co doprowadziło do odtworzenia stabilnej populacji lęgowej.
Transport i logistyka Wzdłuż trasy Tour du Mont Blanc funkcjonują połączenia transportu publicznego oraz kolejki linowe, które umożliwiają modyfikację przebiegu wędrówki lub pominięcie wybranych odcinków trasy.
thumb|upright|Wejście do tunelu des Montets na linii Mont-Blanc Express, umożliwiającej przekroczenie przełęczy Col des Montets między doliną Chamonix a Vallorcine. Kluczowym połączeniem kolejowym jest wąskotorowa linia Mont-Blanc Express (Martigny – Chamonix-Mont-Blanc – Saint-Gervais-les-Bains), łącząca główne miejscowości położone po obu stronach masywu.
Ważnymi węzłami komunikacyjnymi w regionie pozostają miejscowości Chamonix-Mont-Blanc oraz Courmayeur, dostępne m.in. przez tunel pod Mont Blanc. W dolinach funkcjonują sezonowe autobusy turystyczne, w tym charakterystyczne żółte autobusy pocztowe operatora PostAuto w szwajcarskim Val Ferret, skomunikowane z regionalną siecią kolejową. thumb|upright|Szwajcarski żółty autobus pocztowy (PostAuto) skomunikowany z lokalną siecią kolejową w regionie Valais.
Wędrówkę ułatwiają liczne instalacje transportu linowego, takie jak Téléphérique de Bellevue w Les Houches, pozwalający na ominięcie pierwszego podejścia z doliny, Télécabine de Courmayeur łącząca miasto z wyżej położonymi partiami szlaku we Włoszech, a także wyciągi w rejonie Col de Balme.
Na trasie operują również wyspecjalizowane firmy logistyczne oferujące komercyjną usługę transportu bagażu między schroniskami, wykorzystywaną przez część turystów pokonujących pełną pętlę z lekkim ekwipunkiem.
Przewodniki i planowanie trasy Ze względu na popularność szlaku Tour du Mont Blanc dostępna jest rozbudowana literatura przewodnikowa oraz materiały kartograficzne i planistyczne. Do najczęściej wykorzystywanych opracowań należą m.in. przewodniki trekkingowe autorstwa Kevina Reynoldsa, publikowane przez wydawnictwo Cicerone Press, obejmujące szczegółowe opisy wariantów trasy, infrastruktury noclegowej oraz zagrożeń terenowych.
Uzupełnieniem literatury drukowanej są oficjalne portale informacyjne i planistyczne, takie jak serwis Autour du Mont Blanc, zawierający aktualne dane dotyczące przebiegu szlaku, rezerwacji noclegów oraz warunków terenowych, a także ogólnokrajowe platformy kartograficzne, m.in. SchweizMobil dla odcinka szwajcarskiego.
Osadnictwo i gospodarka thumb|upright|Produkcja sera Fontina w wysokogórskim gospodarstwie alpejskim (alpeggio) w Dolinie Aosty na włoskim odcinku TMB. Do najważniejszych miejscowości na trasie należą Les Contamines-Montjoie, Courmayeur, La Fouly, Champex-Lac oraz Trient. W dolinach Val Ferret oraz Vallée des Glaciers funkcjonują tradycyjne gospodarstwa alpejskie (tzw. alpages), zajmujące się produkcją regionalnych serów, takich jak Beaufort czy Fontina.
Historia i recepcja kulturowa Początki eksploracji thumb|upright|Frontispis pierwszego tomu Voyages dans les Alpes Horacego-Benedykta de Saussure’a (1779).
W drugiej połowie XVIII wieku region masywu Mont Blanc stał się przedmiotem rosnącego zainteresowania europejskich przyrodników, podróżników oraz przedstawicieli elit intelektualnych. Istotną rolę w jego poznaniu odegrał genewski uczony Horace-Bénédict de Saussure, który prowadził w tym rejonie badania terenowe oraz opublikował wielotomowe dzieło Voyages dans les Alpes, zawierające opisy obserwacji przyrodniczych i topograficznych z obszaru Alp.
W 1779 roku rejon Chamonix odwiedził również Johann Wolfgang von Goethe, który przed podróżą konsultował się z de Saussure’em; relacje z jego pobytu w Alpach zostały następnie zawarte w korespondencji i dziennikach podróży z tego okresu.
Nawiązania w literaturze polskiej Istotnym polskim akcentem w historii eksploracji masywu Mont Blanc była wyprawa poety Antoniego Malczewskiego, który 4 sierpnia 1818 roku dokonał wejścia na szczyt Mont Blanc jako pierwszy Polak, a zarazem jeden z pierwszych turystów w historii. Przebieg wyprawy został przez niego opisany w relacji Podróż na górę-białą (Mont-Blanc), opublikowanej pierwotnie w języku francuskim w genewskim czasopiśmie Bibliothèque Universelle.
Droga powrotna wyprawy Malczewskiego prowadziła m.in. przez przełęcz Tête Noire, stanowiącą współcześnie jeden z wariantów odcinka szlaku Tour du Mont Blanc łączącego francuską dolinę Arve ze szwajcarskim kantonem Valais w rejonie miejscowości Trient.
Doświadczenia wysokogórskie opisywane przez Malczewskiego, w tym refleksje o charakterze metafizycznym towarzyszące wejściu na Mont Blanc, uznawane są w literaturze przedmiotu za jeden z kontekstów interpretacyjnych monologu bohatera dramatu Kordian (1834) autorstwa Juliusza Słowackiego.
Sport i wydarzenia sportowe thumb|upright|Start biegu Ultra-Trail du Mont-Blanc w Chamonix-Mont-Blanc – zawody odbywają się na trasie wokół masywu Mont Blanc pokrywającej się w dużej mierze z przebiegiem szlaku TMB. Od 2003 roku na trasie szlaku odbywa się Ultra-Trail du Mont-Blanc (UTMB) – jeden z najbardziej prestiżowych biegów ultramaratońskich na świecie. Trasa zawodów pokrywa się w dużej mierze z przebiegiem szlaku Tour du Mont Blanc i obejmuje wielodniowy bieg wokół masywu. Uczestnicy pokonują dystans w formule ciągłej, korzystając po drodze z punktów wsparcia (tzw. life bases), w których możliwy jest odpoczynek i sen pomiędzy kolejnymi odcinkami trasy.
Linki zewnętrzne Oficjalny portal Tour du Mont Blanc Espace Mont-Blanc – współpraca transgraniczna w regionie