Pięciozębik leśny (Pentalagus furnessi) – gatunek ssaka, zajęczaka z rodziny zającowatych (Leporidae). Jeden z pierwotniejszych przedstawicieli swej rodziny. Długość głowy i tułowia 42,0–47,0 cm. Długość ogona do 3,5 cm. Masa ciała między 2 i 2,9 kg. Ciało pokrywa grube, wełniste, ciemne futro. Pysk długi i cięższy niż u innych zającowatych. Prowadzi nocny tryb życia, dzień spędza w norze. Rozmnaża się w ciągu roku dwukrotnie, matka wydaje na świat jedno młode. Występuje wyłącznie na dwóch wyspach Amami Ōshima i Tokunoshima, zasiedla lasy. Zjada głównie pędy i młode części roślin, ale także orzechy. Zagraża mu wyginięcie wobec niszczenia siedlisk i wprowadzenia inwazyjnych drapieżników.
Genetyka Kariotyp obejmuje 46 chromosomów, liczba fundamentalna wynosi 80. Występuje 10 par submetacentrycznych, 8 subtelocentrycznych i 5 akrocentrycznych. Kariotyp odróżnia gatunek od innych zającowatych fuzja robertsonowska. Chrosomomy par 1 i 2 pięciozębika odpowiadają odrębnym parom chromosomów akrocentrycznych innych zającowatych, które w linii pięciozębika uległy fuzji.
Budowa ciała thumb|left|Pięciozębik leśny ma ciemne futro Długość głowy i tułowia pięciozębika leśnego wynosi od 42,0 do 47,0 cm. Długość ogona mieści się w zakresie od 1,1 do 3,5 cm. Całkowita długość ciała samca to średnio 45,1 cm, u samic 45,2 cm. Długość ucha mierzy od 4,0 do 5,0 cm. Tylna stopa mierzy między 85 a 92 mm. Masa ciała zwierzęcia waha się pomiędzy 2 i 2,9 kg. Zwierzę waży najwięcej w sierpniu i wrześniu, miesięczne wahnięcia wynosiły 100–200 g. Czyni to pięciozębika zającowatym średniej wielkości.
Ciało zwierzęcia pokrywa grube, wełniste, ciemne futro. Ciemnobrązowe na grzbiecie, na bokach przechodzi w bardziej czerwonawy brąz, a dalej w jasny czerwonawy brąz na brzusznej stronie ciała zajęczaka. Na zadzie występuje kolor mahoniu, na kończynach barwa żółtawa. Włosy mają płowe pierścienie u końców. Pod włosem okrywowym, szczeciniastym i szorstkim leży podszerstek ołowianej barwy. Ciemne futro zwierzęcia może służyć kamuflażowi w ciemnych lasach zamieszkiwanych przez tego zajęczaka.
Oczy pięcioziębik ma małe, ma on też krótkie uszy. Pysk jest z kolei długi, jest cięższy niż u innych zającowatych, autorzy zwracają uwagę na wyrostek nadoczodołowy, cięższy i bardziej tępy, lepiej rozwinięty. Do cech diagnostycznych zaliczają też wąskie otwory przysieczne o równoległych brzegach, porównują je do spotykanych u skaliczka z południa Afryki, znacznie jednak mniejsze. Skaliczek ma też większe bullae auditivae, u pięciozębika zredukowane. Kolejne cechy diagnostyczne dotyczą zębów i ich szkliwa. Ogólnie czaszka jest niska, płaska i szeroka. Autorzy opisują krótkie i szerokie kości nosowe, nieobecność przedniego wyrostka na wyrostku nadoczodołowym, dużą żuchwę o zaokrąglonym wyrostku kątowym, niekiedy brak trzeciego zęba trzonowego. Yamada i Cervantes podali następujące wymiary czaszki w mm, z zakresem w nawiasie: długość 82,0 (76,1–85,4); szerokość w łukach jarzmowych 40,4 (38,0–42,2); zwężenie zaoczodołowe 17,5 (16,4–19,1); długość kości nosowych 26,1 (23,8–28,3); ich szerokość 13,9 (13,0–15,4); długość szczękowego rzędu zębów 17,5 (16,0–18,5); szerokość mózgoczaszki 29,5 (28,4–30,5); długość mostu podniebiennego 12,4 (10,7–16,2); wysokość kości podniebiennych 18,4 (16,4–20,3); długość bulla tympanica 7,7 (7,3–8,1); długość żuchwy 60,7 (53,0–65,7); jej wysokość 40,7 (36,1–44,4). Wzór zębowy obejmuje 2 górne i 1 dolny siekacz, żadnych kłów, 3 i 2 przedtrzonowce i 2–3 oraz 3 trzonowce.
Samica ma 3 pary sutków umieszczonych na tułowiu: parę piersiową, brzuszną i pachwinową. Kręgosłup obejmuje 7 kręgów szyjnych, 12 piersiowych, 7 lędźwiowych, 4 krzyżowe i 10–11 ogonowych. Występują szerokie wyrostki poprzeczne kręgów lędźwiowych. Samiec posiada mosznę średniej długości 26,5 mm i szerokości 12,8 mm.
Ogon jest krótki.
Kość ramienna jest dłuższa od dalszych kości kończyny górnej. Kość promieniowa i kość łokciowa są krótkie. Tylne łapy kończą się krótkimi stopami o krótkich a korpulentnych kościach, tylko stęp jest względnie długi. Występują długie na 1–2 cm i silne pazury. Proste na kończynach przednich, zakrzywiają się na tylnych. Zwierzę wykorzystuje je do kopania gniazd.
Systematyka thumb|left|Pięciozębik leśny opisany został początkowo w rodzaju Caprolagus, do którego zalicza się tylko jeden współczesny gatunek (widoczny wyżej assamczak szczeciniasty) Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1900 roku amerykański ornitolog i teriolog Witmer Stone, umieszczając nowo opisany gatunek w rodzaju Caprolagus i nadając mu epitet gatunkowy furnessi. Opis ukazał się w artykule zatytułowanym Opisy nowego królika z wysp Liu Kiu i nowej latającej wiewiórki z Borneo, opublikowanym w czasopiśmie „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. Miejsce typowe to Amami Ōshima (w oryginale ), Riukiu, Japonia. Holotyp to czaszka i skóra dorosłego osobnika (sygnatura ANSP 20645) ze zbiorów Academy of Natural Sciences of Drexel University w Filadelfii; okaz typowy zebrali 26 lutego 1896 roku William Henry Furness i Hiram M. Hiller.
Gatunek należy do najpierwotniejszych zającowatych. Dawniejsi autorzy umieszczali go w rodzinie Leporinae, obecnie niewyróżnianej. W obrębie zającowatych należy do rodzaju pięciozębik (Pentalagus), będąc jedynym jego przedstawicielem. Rodzaj nazwał w 1904 roku amerykański przyrodnik Marcus Ward Lyon w artykule zatytułowanym Klasyfikacja zajęcy i ich krewnych, opublikowanym w czasopiśmie „Smithsonian miscellaneous collections”.
Żadnych podgatunków nie wyróżnia się.
Etymologia Pentalagus: pente ‘pięć’; λαγoς lagos ‘zając’. furnessi: William Henry Furness III (1866–1920), amerykański antropolog i podróżnik, członek Królewskiego Towarzystwa Geograficznego.
Ewolucja Pięciozębik należy do pierwotniejszych przedstawicieli zającowatych. Pochodzi od Pliopentalagus, którego szczątki znaleziono w Chinach (późny miocen do późnego pliocenu), ale też w Mołdawii i Słowacji. Na Amami znaleziono plejstoceńskie pozostałości pięciozębika leśnego.
Tryb życia Gatunek ten prowadzi nocny tryb życia. Niemniej czas jego aktywności może zmieniać się z porą roku. Aktywność rozpoczyna się około siedemnastej i trwa do szóstej rano, kiedy to zwierzę wraca do miejsca dziennego schronienia.
Zwierzę kopie sobie nory pod ziemią, zwykle w gęstych lasach, w których kryje się za dnia. Wejście do nory jest poziome bądź zaokrąglone, wysokie na 10–20 cm i szerokie na 15–25 cm. Za nim leży tunel mierzący w linii prostej od 30 do 200 cm, po czym może skręcić pod kątem prostym i biec dalej na długości od 60 do 185 cm. W końcu jednak osiąga się komorę, sypialnię zajęczaka mierzącą 20 cm, wyściełaną liśćmi. W norze panuje chłodniejsza od zewnętrznej o 5–9 °C temperatura, mianowicie do 18–26 °C, znacznie mniejsza jest też dobowa amplituda temperatur. Może też pięciozębik leśny wykorzystywać jako miejsca schronienie zwalone pnie drzew, miejsca u ich podstawy czy też skały.
Pięciozębik leśny wykorzystuje ścieżki prowadzące do swych nor, którymi wspina się po stromych skokach. Zwierzę trzyma się zwykle do 200 m od swej jamy.
W otwartych miejscach pozostawia bobki, z których tworzy stosy liczące ich średnio 28,7, zwłaszcza wzdłuż strumieni. Bobek taki mierzy od 7,5 do 14,5 mm z modalną 11 mm, a kształt ma dyskoidalny z poszerzeniem w środku. Świeży stolec poznać można po pobłysku i gładkiej powierzchni pokrytej śluzem, z czasem wysycha on i matowieje, robi się też twardszy. Bardziej wgłębiając się w zagadnienie, wyróżnić można stolce brązowe, składające się głównie z pozostałości zjedzonego miskantu chińskiego, i bobki czarne, zawierające szczątki kory i liści. Pięciozębik defekuje od siedmiu do dwunastu razy na dobę, zwłaszcza między 15 a 6 ze szczytem między 19 a 4. Jednorazowo oddaje od 20 do 30 bobków, a czynność ta zajmuje mu od 20 do 30 minut. W niewoli zmierzono też masę oddawanego stolca na dzień u samców średniej masy 2130 g, uzyskując wynik 50,2 g, u samic masy 2180 g było to 53,8 g, w obu przypadkach z dużym błędem standardowym sięgającym połowy zmierzonej wartości. Mniej stolców oddawały osobniki żywione batatami.
Samiec zajmuje przeciętnie 0,3 hektara, podczas gdy samica 1 hektar. Areały samic nie zachodzą na siebie w przeciwieństwie do tych zajmowanych przez płeć męską. Obszary samców i samic z pewnym stopniu na siebie zachodzą.
Odgłosy wydawane przez pięciozębika porównywane są do tych wydawanych przez szczekuszkowate, drugą rodzinę zajęczaków. Ponadto zwierzę uderza w podłoże tylnymi łapami. Głośne i wyraźne odgłosy wydaje, kiedy wieczorem wychodzi ze swej jamy. Ponadto matka przywołuje na głos swe młode, zbliżając się do nory. Odgłosy zwykle obejmują 3–4 głosy puyi-puyi-puyi (transkrypcja angielska) o długości 0,4 do 0,6 sekundy i przerwie od takiej samej długości, o częstotliwości pomiędzy 6 a 12 kiloherców. Małoletnie zwierzęta wydawały od 3 do 30 głosów na godzinę, najwięcej pomiędzy 20 a 3 w nocy. W październiku wydawały od 3 do 24 odgłosów ze szczytem od 19 do 23 i ponownie o 3 w nocy. W niewoli słyszano więcej dźwięków: u obu płci puyi, puy i pii, tylko u samców qwa, gwa, qui, qwau, wiiq, quyic, a tylko u samic kii i quyi. Złapane osobniki odpowiadały zwłaszcza na dźwięki częstotliwości 15–16 kHz.
Cykl życiowy Zającowate znane są z szybkiego rozrodu. Pięciozębik leśny rozmnaża się w ciągu roku dwukrotnie: po raz pierwszy od marca do maja, a powtórnie od września do grudnia.
Celem porodu samica sporządza sobie norę około tygodnia wcześniej. Piętnastocentymetrowe wejście kryje 1,5-metrowy korytarz zakończony komorą średnicy 30 cm. Samica wypełnia ją liśćmi. W przeciwieństwie do wielu innych płodniejszych zającowatych o licznych miotach matka pięciozębika rodzi pojedyncze młode. Liczy 15,0 cm i waży około 100 g. Ma zamknięte oczy i uszy, ale 2. dnia życia znaleziono wyrżnięte siekacze i paznokcie. Porasta je krótkie, brązowe futro. Pomiary 4. dnia wykazały długość ciała 15 cm, głowy 4 cm, ogona 0,5 cm, kończyn 1,5 cm i 3,0 cm. Młode pozostaje w norze, tak jak to się dzieje u królików w odróżnieniu od zajęcy. Samica dysponuje 3 parami sutków. Matka karmi młode pomiędzy godziną 20 a 21, przy czym ssie ono około połowy minuty. Matka pozostawia młode w sporządzonej przez siebie norze, zatykając wejście glebą i zasłaniając liśćmi i gałązkami, które usunie przy ponownym wejściu. Kiedy młode ma 3–4 miesiące, matka wygania je z nory. Młode mierzy wtedy 25–35 cm.
Rozmieszczenie geograficzne thumb|left|Pięciozębika spotyka się wyłącznie na dwóch wyspach wchodzących w skład archipelagu Riukiu na południu Japonii: Amami Ōshima (na zdjęciu) i Tokunoshima Pięciozębik leśny cechuje się ograniczonym zasięgiem występowania. Spotyka się go bowiem wyłącznie na dwóch wyspach wchodzących w skład archipelagu Riukiu na południu Japonii. Chodzi mianowicie o Amami Ōshima i Tokunoshima. Zasięg występowania ogranicza się do 334 km². Ssak może przetrwać tylko na niektórych terenach wspomnianych wysp, odpowiednie dla niego siedlisko nie zajmuje nawet ich połowy. Cała Amami Ōshima liczy 712 km², Tokunoshima 248 km², z czego pięciozębik zamieszkuje odpowiednio 301,4 km² i 33 km².
Na wyspie Amami Ōshima zwierzę zasiedla tereny od poziomu morza do wysokości 694 m nad poziomem morza. Na Tokunoshimie sięga 645 m nad poziomem morza.
Ekologia thumb|left|Większość siedlisk pięciozębika na Amami Ōshima zostało zniszczonych