Rynek w Kazimierzu Dolnym – centralny plac Kazimierza Dolnego, wytyczony w średniowieczu.

Historia Rynek powstał zapewne na przełomie XIV i XV wieku. Brak zachowanego pierwotnego aktu lokacyjnego miasta; Kazimierz powstał na prawie polskim już za czasów Władysława I Łokietka, a de iure dopiero za rządów Kazimierza III Wielkiego. O przywileju lokacyjnym nadanym przez Kazimierza Wielkiego wspominają Desyredia z 1792 roku. 28 lutego 1406 Władysław II Jagiełło przeniósł miasto z prawa polskiego na prawo magdeburskie, co stanowiło podniesienie statusu Kazimierza; ustanowił wówczas targi w soboty; w 1408 lub 1420 ustanowiono także targi w środy. Sobotnie targi przeniesiono na poniedziałki 9 lipca 1558 roku.

Wedle koncepcji M. Makarskiego istniały w historii miasta trzy miejsca służące za rynki: we wczesnym średniowieczu na miejscu obecnego kościoła farnego (mało prawdopodobne, niepotwierdzone badaniami archeologicznymi), w średniowieczu, w XV wieku od fary do ulicy Lubelskiej (górna część dzisiejszego rynku), a następnie od tejże ulicy do rzeczki Grodarz. Zabudowa była skoncentrowana wokół północno-wschodniej pierzei, pozostałe pierzeje otaczała zapewne zabudowa drewniana. Wokół Małego Rynku w dzielnicy żydowskiej znajdowała się także głównie drewniana zabudowa.

Około 1560 roku drewnianą zabudowę miasta strawił pożar, który objął także rynek. Kolejny pożar nastąpił w 1585 roku. Na przełomie XVI i XVII wieku w Kazimierzu zaczęto przebudowywać budynki w stylu renesansowym. Zbudowane po pożarach parterowe murowane i drewniane kamienice podcieniowe wzdłuż rynkowych pierzei miasta przedstawił Michał Elwiro Andriolli na swoich rysunkach, które stanowiły punkt odniesienia przy rekonstrukcji tychże zniszczonych zabudowań po I i II wojnie światowej. W 1627 roku przy rynku znajdowało się 21 domów, w tym należących do patrycjatu.

Miasto i zamek zostały zniszczone przez Szwedów w 1656 roku (zob. potop szwedzki), a 12 kwietnia 1657 roku Szwedzi podpalili zabudowania; spłonęła zabudowa rynku od ulicy Lubelskiej po farę. Pod koniec XVIII wieku zwarta zabudowa przy rynku znajdowała się jedynie po stronie północno-zachodniej.

W 1866 spaliła się cała zabudowa północno-zachodniej pierzei rynku, nie została w pełni odbudowana i ponownie zrujnowano ją podczas I wojny światowej – podpaliły ją wycofujące się wojska rosyjskie w 1915 roku, zniszczenia objęły także pierzeję południowo-zachodnią. Architekt Jerzy Siennicki, wojewódzki konserwator zabytków od lat 20. XX wieku przeprowadził udaną restaurację kamienicy Celejowskiej na podstawie własnych studiów w okresie dwudziestolecia międzywojennego; przeprowadził także odbudowę kamienicy Górskich, gdzie zastosował jednak dowolną stylizację attyki bez odwołania się do bogatego materiału dokumentacyjnego; ruiny dawnego ratusza zostały przebudowane ahistorycznie na potrzeby apteki. Podczas II wojny hitlerowcy zamierzali wybudować przy rynku ośrodek wypoczynkowy dla swojej administracji; w tym celu wyburzono prowizoryczną zabudowę i ruiny (znajduje się tam obecnie Dom Pracy Twórczej Architekta SARP). Hitlerowcy wyburzyli zachodnią stronę rynku, w tym resztki renesansowych kamienic. Podczas wyzwalania miasta prowadzono ostrzał armatni; południowo-zachodnia pierzeja została całkowicie zrujnowana łącznie z kamienicą Gdańską, ucierpiała także pierzeja północno-zachodnia oraz południowo-wschodnia. Z wojennych zniszczeń zachowały się jednak najokazalsze kamienice, w tym kamienice Przybyłowskie. Po II wojnie światowej podjęto się odbudowy kamienic przy rynku, delegatem do spraw odbudowy Kazimierza został Karol Siciński. Zajął się odtworzeniem zabudowy rynku, opierał się m.in. o rysunki Andriollego oraz akwarele Zygmunta Vogla. Skupił się głównie na odtworzeniu wyglądu zewnętrznego kamienic, mniej uwagi przywiązywał do ich rzutu.

Jako pierwszy odbudowano dom w południowo-zachodniej pierzei, a jako ostatni ukończono dom na rogu rynku i ulicy Browarnej; odbudowano m.in. kamienicę Gdańską. Uregulowano także koryto Grodarza.

Plac przez większość czasu nazywany był Rynkiem, a w latach 50. XX wieku placem Stalingradzkim; w dokumencie z 1865 roku określono go jako Rynek z placem Targowym w środku miasta. Numeracja domów przy rynku liczyła 34 numery w 1857 roku, rozpoczynała się ona od ratusza. Wcześniejsze numery znajdowały się dawniej w pierzei północno-zachodniej.

Architektura Henryk Rutkowski uważał dolną część za rynek lokacyjny, jego zdaniem miał on kształt trapezoidalny, dłuższe pierzeje miały długość około 75 m, natomiast krótsze mierzyły około 40 oraz 55 m, nie sięgał do fary i kończył się na przedłużeniu współczesnych ulic Lubelskiej i Nadwiślańskiej. Przy dłuższych pierzejach mieściło się po sześć domów.

Rynek jest czworoboczny, zabudowany domami z trzech stron, a z północnego wschodu zamknięty kościołem; jego kształt wynika z ukształtowania terenu. Płyta rynku w XIX wieku była brukowana wzdłuż pierzei na szerokość ulic, a także „przez pół” na potrzeby transportu. Plac współcześnie wyraźnie dzieli się w terenie na dwie części: dolną i górną pod kościołem farnym, traktowano je zawsze jednak łącznie i nie wyróżniano dla nich osobnych nazw. Ulica Lubelska w XIV wieku wychodziła z południowego naroża rynku, z pozostałych naroży wychodziły dzisiejsze ulice: Krzywe Koło, Nadwiślańska, Puławska Górna, Zamkowa. W kierunku Grodarza i Wietrznej Góry także prowadziły uliczki, o których jednak nic nie wiadomo. Z naroży średniowiecznego rynku typowo wychodziły po dwie ulice: Lubelska i Zatylna ze wschodniego naroża, Klasztorna (Wychodnia) i Wąska Wozowa z zachodniego, Wiślna (Nadwiślańska) i Łazienna (Podzamcze) z północnego, Wschodnia (Browarna) i Browarna (Międzyrynkowa). Ze starego układu górnej części rynku pozostały ulice: Podzamcze (Górna Puławska), Zamkowa i Ku Farze (Krzywe Koło).

Dla kamienic przy kazimierzowskim rynku charakterystyczne były attyki na elewacjach frontowych, w XVIII wieku budowano trójkątne szczyty jak i elewacje z attykami. Drugim typowym elementem były drewniane i murowane podcienie. Najstarszym zachowanym wizerunkiem kamienic przy rynku są akwarele Zygmunta Vogla z 1794 roku. Najstarsze przedstawienie strony południowo-zachodniej pochodzi z 1830 roku. Z XVII wieku zachowały się jedynie względnie niezmienione kamienice Przybyłów.

Zabudowa nr 2, kamienica z 1919 roku, zabytek nieruchomy (nr rej. A/1034 z 25 kwietnia 1991) nr 4, piwnice dawnego hotelu Berensa i sklepiku z 2 połowy XIX wieku, zabytek nieruchomy (nr rej. A/926 z 8 września 2006) ul. Lubelska 1 (dawny Rynek 6 (dawny 9), dom Gałuszewskich z XVI-XX wieku, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/704 z 16 grudnia 1975) nr 7, kamienica była wykorzystywana jako ratusz (drugi z kolei) nr 8, dom Wermanów, zbudowany na miejscu ruiny w 1947 roku według projektu Karola Sicińskiego nr 9, dom Radka z XVIII wieku z kawiarnią nr 10, dom Lustiga, kamienica z początku XVII wieku, (przebudowana w XIX wieku, odbudowana w 1954 roku przez Karola Sicińskiego, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/206 z 24 lutego 1967) nr 11, kamienica z XVII wieku, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/207 z 18 lutego 1967) kamienice Przybyłów: nr 12, kamienica pod św. Mikołajem z 1615 roku, służyła jako ratusz pod zakupie jej przez miasto od Macieja Bortkowicza, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/167 z 30 stycznia 1967) nr 13, kamienica „Pod św. Krzysztofem” („pod Krzysztofory”) z 1615 roku, była wykorzystywana jako ratusz (trzeci z kolei) po wyroku sądu z 1765 roku, z drewnianą oficyną, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/166 z 30 stycznia 1967) nr 15, siedziba Centrum Informacji Turystycznej nr 16, dom Kifnerów projektu J. Koszczyc-Witkiewicza z 1919 roku, powstał po I wojnie światowej; postawiono przed nim pomnik psa Werniksa w 2000 roku, autorstwa Bogdana Markowskiego nr 17, dom z XVI wieku, przebudowany w XX wieku, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/1069 z 20 lipca 1992) nr 18-18a, kamienica Gdańska z 1795 roku, barokowa; odbudowana po II wojnie światowej, zabytek nieruchomy (nr rej.: A/205 z 13 lutego 1967) nr 19, siedziba Muzeum Sztuki Złotniczej, oddział Muzeum Nadwiślańskiego w Kazimierzu Dolnym nr 20, Dom Pracy Twórczej Architekta SARP w miejscu kilku działek budowlanych i stojących na nich kamienic, do których nawiązuje jego elewacja; powstał jako Dom Pracy Twórczej Architekta im. Stanisława Noakowskiego w 1955 roku według projektu Karola Sicińskiego, dawniej pod numerem 20 mieścił się Hotel Polski, który otwarto w 1880 roku nr 23 (dawny nr 1), dawny murowany ratusz na rogu ulicy Wiślnej i Rynku, miał barkowy szczyt, dostawiono do niego kolumnowy portyk zapewne w 2. połowie XVIII wieku; za czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego dobudowano do niego klasycystyczną wartownię, która przetrwała do 1. połowy XIX wieku; ratusz został przebudowany ahistorycznie z ruin (był w złym stanie w 1767 roku) w dwudziestoleciu międzywojennym na potrzeby apteki; odbudowany według projektu Karola Sicińskiego Na środku rynku znajduje się studnia, której obudowę wielokrotnie naprawiano, jej obecny wygląd z altaną w stylu zakopiańskim wybudował Jan Koszczyc-Witkiewicz w 1913 roku. Druga studnia znajduje się w rogu rynku przy wylocie ulicy Lubelskiej. Z rynku widać kluczowe zabytki Kazimierza Dolnego: kościół farny, zamek i wieżę strażniczą.

Galeria

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Geografia Kazimierza Dolnego Kazimierz Dolny