Chełmsko – wieś w Polsce położona w województwie lubuskim, w powiecie międzyrzeckim, w gminie Przytoczna.

Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i jest notowana od XIV wieku. Po raz pierwszy wymieniona została w łacińskim dokumencie z 1390 w zlatynizowanej formie de Golmic, 1414 Chemsko, 1460 Chelmssko, 1580 Chełmsko. Nazwa miejscowości pochodzi od apelatywu chołm, chełm oznaczającego wzgórze z dodaniem sufiksu -ec, a potem -sko. W spotykanej formie „Chemsko” nastąpiło uproszczenie grupy spółgłoskowej „-łmsk” do „-msk”.

Po rozbiorach Polski jakie miały miejsce w latach 1772–1795, w okresie zaborów, przed traktatem wersalskim polska nazwa miejscowości uległa germanizacji przyjmując niemieckie formy „Gollmuetz, a później „Gollmütz”, które wprowadziła pruska administracja. W 1846 odnotowano polską nazwę Chemsko, 1900 Chełmsko oraz formy Chemsko, Hemsko, a także w niemiecką nazwę Gollmuetz. Po 1945 polska administracja przywróciła dawną polską nazwę „Chełmsko” .

Historia Początkowo wieś była wsią rycerską, a później w wyniku darowizny, kościelną, własnością opactwa cystersów w Zemsku-Bledzewie. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1508 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Była wówczas siedzibą własnej parafii.

W 1378 kasztelan starogrodzki Mikołaj z Bytynia dał opatowi oraz cystersom z Zemska (dawniej Ząbrsko) wieś Rokitno w zamian za dwie inne wsie. Notatka z XVII „in dorso” tego dokumentu zawiera informację, pochodzącą zapewne z tradycji klasztornej, że do Rokitna dołączona była też opustoszała wówczas wieś Chełmsko.

W 1390 roku miejscowość notowana w średniowiecznym dokumencie zawartym w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski. W 1414 Jan opat bledzewski wydał przywilej dla Hoffmanna z Chełmska. W 1460 król polski Kazimierz Jagiellończyk ustalił wymiar ciężarów i robocizn należnych zamkowi w Międzyrzeczu ze wsi klasztornych; w tym m.in. z Chełmska: mieszkańcy wsi mieli pracować dla zamku w takim wymiarze jak mieszkańcy wsi klasztoru paradyskiego. W 1508 miejscowość była wsią duchowną należącą do uposażenia opactwa bledzewskiego, siedzibą własnej parafii oraz leżała w powiecie poznańskim Korony Królestwa Polskiego. Budowę pierwszego kościoła murowanego w miejscowości w 1510 notuje Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej.

W 1508 we wsi miał miejsce pobór podatków od 4 półłanków oraz karczmy. W 1509 pobór od 4 półłanków, od jednego łana sołtysiego i od karczmy. W 1563 pobrano podatek od 12 łanów osiadłych oraz od dwóch łanów sołtysich, 5 komorników, kołodzieja, kowala, karczmy oraz od jednego kotła wytworzonej gorzałki. W 1564 we wsi odnotowano 12 łanów. W latach 1564–65 wieś należała do opata bledzewskiego ale miała także zobowiązania wobec zamku międzyrzeckiego w ramach których z 24 śladów płacono razem 40 groszy i 9 denarów wieprzowego. Każdy chłop oddawał także jedną ćwiertnię żyta, 1,5 ćwiertni owsa, 1 kurę, 8 jaj, a wszyscy musieli także przez jeden dzień wozić mierzwę, dwa dni żąć i skosić wyznaczoną łąkę i skoszone na niej siano zawieźć do zamku, a także przywieźć do niego cztery wozy drzewa rocznie. Sołtys nic nie płacił. Ogólny dochód z pracy i danin wynosił 32 florenów, 27 groszy i 3 denary.

W 1580 leżała w Rzeczypospolitej Obojga Narodów i położona była w powiecie poznańskim województwa poznańskiego. Wieś zanotowały historyczne dokumenty podatkowe. W 1580 opat bledzewski płacił z wsi pobór od 14 łanów kmiecych, a także od 10 zagrodników, 6 komorników, kowala, a także pasterza posiadającego 50 owiec oraz od wytworzonego we wsi kotła gorzałki. W 1589 w Chełmsku naliczono 24 ratajów (opłacanych wyrobników wiejskich), 2 sołtysów, 10 zagrodników oraz 2 zagrodników plebana. Grunty wiejskie podzielone były na trzy polaAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I, Wielkopolska, Warszawa 1883, s. 8..

Do rozbiorów Polski miejscowość stanowiła własność zakonu cysterskiego z Bledzewa dzieląc jego losy. Wskutek II rozbioru Polski w 1793 wieś przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. Konsekwencją tego była ogłoszona w 1796 konfiskata dóbr kościelnych i klasztornych, w wyniku czego wieś w wyniku nacjonalizacji stała się własnością pruskiego rządu. Po likwidacji zakonu wieś włączono do domeny państwowej w Rokitnie.

W okresie Wielkiego Księstwa Poznańskiego (1815-1848) miejscowość wzmiankowana jako Chemsko należała do wsi większych w ówczesnym pruskim powiecie Międzyrzecz w rejencji poznańskiej. Chemsko należało do okręgu rokitnickiego tego powiatu i stanowiło część majątku Rokosowo, którego właścicielem był wówczas rząd pruski w Berlinie. Według spisu urzędowego z 1837 roku wieś liczyła 466 mieszkańców, którzy zamieszkiwali 53 dymy (domostwa).

Pod koniec XIX wieku jako wieś w powiecie skwierzyńskim miejscowość odnotował XIX wieczny Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. Wieś liczyła w sumie 1019 hektarów powierzchni w tym (730 roli, 7 łąk i 155 lasu).

W latach 1954–1961 wieś należała i była siedzibą władz gromady Chełmsko, po jej zniesieniu w gromadzie Przytoczna. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa gorzowskiego.

Zabytki Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisany jest: kościół filialny pod wezwaniem św. Kazimierza został wybudowany w 1640 roku. W 1835 roku dobudowano wieżę murowaną z cegły w miejsce dotychczasowej drewnianej. Następna modernizacja kościoła miała miejsce w 1887 roku, kiedy to dobudowano kaplicę oraz zakrystię.

Zobacz też Powiat skwierzyński Chełmsko Śląskie

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Chełmsko w „Słowniku historyczno-geograficznym województwa poznańskiego w średniowieczu”

Kategoria:Wsie opatów bledzewskich (województwo poznańskie) *