thumb|Budziszewko pałac Łubieńskich Budziszewko (pol. hist. ‘’ Budziszewo” ) – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie obornickim, w gminie Rogoźno.
Wieś położona jest na południowy wschód od Rogoźna, przy dawnej drodze do Gniezna. Ma zwartą zabudowę, plac wiejski o owalnym zarysie, dawne osady olęderskie rozproszone w promieniu 2 km od centrum. Na zachód od wsi znajduje się Jezioro Budziszewskie, nad którym zbudowano ośrodki wypoczynkowe.
Nazwa Miejscowość ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od drugiej połowy XIV wieku. Została odnotowana w łacińskojęzycznym dokumencie z 1365 (oblatowanym w 1580) pod staropolską nazwą „Budziszewo”, 1391 „Budesszewo”, 1399 „Budzisszevo”, 1400 „Budzeszewo”, 1408 „Budziszewo” .
Nazwa wsi pochodzi od imienia – Budzisz. Od dawnej nazwy wsi Budziszewo pochodzi polskie odmiejscowe nazwisko szlacheckie Budziszewskich, które notowane jest od średniowiecza.
Historia Okolice miejscowości były zasiedlone jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W wyniku badań archeologicznych na obszarze wsi zarejestrowano jedenaście stanowisk z różnych epok i okresów. W 1903 r. na cmentarzysku kultury pomorskiej znaleziono pięć grobów skrzynkowych. Na wzniesieniu w pobliżu dopływu Małej Wełny średniowieczne grodzisko pierścieniowate z X–XII w. – numer rejestru 852/A z 1970-02-17.
Początkowo wieś była królewszczyzną czyli własnością królów polskich, później w wyniku wymiany stała się własnością szlachecką i należała do lokalnej szlachty polskiej z rodu Budziszewskich, którzy od nazwy wsi przyjęli odmiejscowe nazwisko. Od 1320 miejscowość leżała w Zjednoczonym Królestwie Polskim, a od 1380 w Koronie Królestwa Polskiego. W 1482 odnotowano ją w powiecie poznańskim województwa poznańskiego Korony Królestwa Polskiego. Od 1440 była siedzibą własnej parafii. W 1510 odnotowana w dekanacie Oborniki.
Pierwszy zachowany zapis o miejscowości pochodzi z 1365 kiedy król polski Kazimierz III Wielki dał sędziemu poznańskiemu Przecławowi z Margonina wsie królewski Budziszewo z Kolędzinem oraz z jeziorem Radusz oraz Slanowicze identyfikowane przez historyków ze wsią Słonawy koło Obornik, a w zamian otrzymał wieś Źrenica koło Środy. W latach 1391-1409 odnotowano Teodoryka (zwanego też Dzietrzychem i Wietrzychem) z Budziszewa. W 1391 przegrał proces z opatką z opactwa w Owińsku o 30 grzywien. W 1399 przegrał proces z Natalią z Popowa o 40 grzywien wiana na dziedzinie Konary. W latach 1408-1409 toczył spór sądowy z Wojsławem z Potrzonowa dowodząc, że jezioro Radusz jest w posiadaniu jego i jego ojca od 33 lat, a Wojsław używał tego jeziora za ich zgodą. W 1420 Zygmunt z Budziszewka dowodził, że po śmierci jego ojca Teodoryka Mikołaj Żydowski nie upominał się o 100 grzywien.
W 1421 wspomniany został Andrzej z Budziszewa, a w latach 1429-1463 pisarz ziemski poznański Adam z Budziszewa herbu Grzymała. W 1432 posiadał on wsie Budziszewo i Gorzuchowo. W1446 sprzedał Mikołajowi ze Starężynka łąkę koło Starężyna, Starężynka i Kobyłek w powiecie kcyńskim za 15 grzywien. W 1463 sprzedał z prawem odkupu Janowi Gorzuchowskiemu dwa łany sołeckie w Gorzuchowie za 110 grzywien oraz czynsz roczny 8 grzywien z Gorzuchowa za 103 grzywien.
W latach 1467-1482 notowana w źródłach historycznych była Małgorzata, wdowa po Adamie Budziszewskim, siostra Andrzeja Górskiego z Góry koło Bnina. W 1467 kupiła od swojego brata Andrzeja połowę wsi Tulec i połowę Łagiewnik za 500 grzywien. W 1472 od Jana Rogalińskiego z zastrzeżeniem prawa odkupu kupiła dwa łany sołeckie, jeden łan opuszczony zwany „Włodarski”, połowę jeziora koło wsi Budziszewo oraz całe jezioro Skrzynka w Gaci za 36 grzywien. W 1473 od brata Andrzeja Górskiego kupiła z zastrzeżeniem odkupu daninę zwaną sep z Opactwa cystersów w Wągrowcu dla starostw w Wałczu i Drahimiu. W 1474 od swojego syna Pawła Budziszewskiego kupiła Gorzuchowo za 100 grzywien. W 1482 zapisała szpitalowi św. Barbary w Chwaliszewie koło Poznania (obecnie to Chwaliszewo) 6 grzywien czynszu rocznego za 70 grzywien na Łopuchowie.
Wobec znacznego rozwoju rodu Budziszewskich w 1528 Barbara Budziszewska wdowa po właścicielu we wsi Piotrze Budziszewskim, wówczas żona Jana Obodzeńskiego, wraz z synami Wincentym, Maciejem, Stanisławem i Janem dokonali podziału Budziszewa i Gorzuchowa dzięki czemu zachował się XVI wieczny opis wsi i okolicy. Barbara miała dotąd oprawę na części Budziszewa w postaci 7 łanów osiadłych, 4 ogrodów osiadłych, dwóch ogrodów opuszczonych, połowę karczmy i 1/4 folwarku oraz na części Gorzuchowa dwa łany osiadłe, jeden łan folwarczny, ogród i 1/4 jeziora Radusz z 3,5 toniami. W momencie spisania dokumentu otrzymała ponadto połowę pozostałych części Budziszewa w postaci 8 łanów osiadłych, 5 półłanków osiadłych, 3 karczmy, 2 ogrody osiadłe, ogród opuszczony oraz rybaka, a z Gorzuchowa: 3,5 łana osiadłego, jeden łan opuszczony, ogród osiadły, ogród opuszczony i połowę z pozostałych 3/4 jeziora Radusz. Jej synowie otrzymali natomiast drugą połowę pozostałych po odjęciu oprawy części Budziszewa w postaci 9 łanów osiadłych, łana opuszczonego, 4 półłanków osiadłych, 4 ogrody osiadłe, 3 karczmy oraz z Gorzuchowa: dwa łany osiadłe, jeden półłanek osiadły, jeden łan folwarczny, opustoszały, ogród osiadły, ogród opustoszały oraz pozostałą część jez. Radusz. Akt podziału wymienia imiennie także wszystkich poddanych.
W historycznych księgach podatkowych zachowały się także zapisy dotyczące wsi, pochodzące z XV i XVI wieku. W 1423 (według zachowanej kopii z lat 1488-1492) w Budziszewie było 27 łanów, w tym liczne opustoszałe. W 1508 miał miejsce pobór z 23 łanów. W 1509 pobór odbył się z 18 łanów. W 1510 wieś Budziszewo było własnością Piotra Budziszewskiego i liczyła 27 łanów osiadłych powierzchni oraz 2 łany opustoszałe i nieuprawne. Jeden łan należał do plebana. We wsi był także folwark, a w okolicy „duże jezioro, bory i lasy dostateczne”. W 1521 we wsi odnotowano 28 łanów. W 1526 było 27 łanów. Wizytator wymienił sąsiednie wsie Bądlino i Słanowo i dodał ogólną uwagę, że w łanach tych liczne były nieuprawne. W 1535 pobrano zaległy pobór z Budziszewa od jednego łana opuszczonego i karczmy opuszczonej. W 1563 miał miejsce pobór z 8,5 łana i 3 karczm. W 1577 pobór zapłacili ze swoich części Wincenty i Stanisław Budziszewscy. W 1580 Wincenty Budziszewski zapłacił pobór od 4,5 łana, od 4 zagrodników, a Stanisław Budziszewski zapłacił od 2,5 łana osiadłego, 3 zagrodników oraz od warzenia gorzałki.
W wieku XVIII dobra budziszewskie przejęli Tomiccy, zaś od 1770 r. Łubieńscy z wielkopolskiego rodu Pomianów, którzy je posiadali przez następne sto lat. Wskutek I rozbioru Polski w 1772, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała ziemia chełmińska znalazła się w zaborze pruskim.
Od 1827 roku mieszkał w Budziszewku Józef Łubieński z żoną Konstancją z Bojanowskich, wsławioną głośnym romansem z Adamem Mickiewiczem. Według niektórych krytyków literackich, a zwłaszcza miejscowej tradycji, piękna pani Konstancja miała być pierwowzorem Telimeny z Pana Tadeusza. Adam Mickiewicz gościł w Budziszewku od 24 września 1831 r. zaproszony przez Łubieńskich. Wystąpił w roli ojca chrzestnego córeczki właścicieli Budziszewka, wówczas kilkuletniej dziewczynki.
Po Łubieńskich właścicielami Budziszewka byli potomkowie uszlachconego bankiera z Berlina – von Treskow. W 1880 r. majątek obejmował: Budziszewo, Gorzuchowo, Kolędzin i Kostuszyn. Posiadał wówczas 377 mieszkańców (350 katolików, 27 ewangelików). Olędry budziszewskie zamieszkiwało 177 osób (140 ewangelików, 37 katolików). W 1923 r. właścicielem majątku był W. Degner. Rok później rozparcelowano grunty pomiędzy kolonistów niemieckich. W okresie międzywojennym część gospodarstw przeszła w posiadanie Polaków.
8 września 1939 r. bojówkarze hitlerowscy zamordowali na polu pięciu Polaków m.in. sołtysa Antoniego Klingera.
W okresie powojennym większość niemieckich mieszkańców powróciła do Rzeszy sprzedając swoje gospodarstwa. Nabywcami tych gospodarstw były rodziny polskie.
Szkoła polska w Budziszewku mieściła się w latach 1945–1968 w pałacu. Tam urządzono także mieszkania dla nauczycieli i Klub Rolnika. W 1968 r. w pobliżu pałacu wybudowano nową szkołę, której 5 czerwca 1974 r. nadano imię Adama Mickiewicza, a 30 maja 1980 r. uroczyście wręczono sztandar. Od 5 czerwca 1983 r. w szkole mieści się Izba Pamięci Adama Mickiewicza.
Pierwsza wzmianka o kościele św. Jakuba pochodzi z 1423 r., choć został wzniesiony przez Budziszewskich już w XIV w. W 1440 r. plebanem był Hanko, a rok później Piotr. Przy kościele założono szkołę parafialną, wymienianą w źródłach od 1515 r. Kościół posiadający od 1693 r. swoich plebanów, ok. 1645 r. został z niewiadomej przyczyny przekazany pod zarząd plebanów w Skokach, bez odpowiedniego dekretu władz kościelnych na ich połączenie. Stan taki utrzymał się aż do 1958 r., kiedy to ponownie utworzono parafię św. Jakuba w Budziszewku. Najstarszy kościół drewniany przetrwał aż do połowy XVIII w. Był już wtedy w bardzo złym stanie technicznym (zerwana część dachu, uszkodzona ściana) i dlatego przestano w nim odprawiać nabożeństwa. W roku 1755 ówczesny dziedzic Budziszewka – Władysław Tomicki, miecznik poznański, wystawił nowy kościół drewniany tego samego wezwania, który został także afiliowany do parafii w Skokach. Przetrwał on do naszych czasów. Staraniem Stanisława Łubieńskiego kościół w 1871 r. został odnowiony. Siedem lat później odebrał świątynię katolikom dziedzic von Treskow i przeznaczył do nabożeństw w obrządku ewangelickim. Na mocy wyroku sądowego kościół przywrócono katolikom, a w 1905 r. na nowo poświęcono.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa pilskiego.
Zabytki 20px|zabytek Kościół pw. św. Jakuba – został usytuowany na niewielkim wzniesieniu w zachodniej części wsi, w pobliżu skrzyżowania dróg. Pierwotnie drewniany o konstrukcji zrębowej, od 1960 r., po przebudowie, częściowo konstrukcji żelaznej. Orientowany jednonawowy z transeptem i nieco węższym prezbiterium zamkniętym trójbocznie. Od północy i południa zostały ulokowane małe zakrystie. Przy nawie od zachodu znajduje się wieża z kruchtą w przyziemiu. Wejście do kościoła usytuowane jest na osi fasady. Dachy dwuspadowe pokryte są blachą miedzianą. Ośmioboczna wieżyczka z sygnaturką jest zwieńczona baniastym hełmem. Do cenniejszych elementów wyposażenia należą: ołtarz główny, barokowy po połowie XVIII w. z rzeźbami św. Wawrzyńca i św. Stanisława oraz obrazami Matki Boskiej z Dzieciątkiem i św. Jakubem w zwieńczeniu, ołtarz boczny – prawy, rokokowy z trzeciej ćwierci XVIII w. z Chrystusem ukrzyżowanym, obok rzeźby NMP i św. Marii Magdaleny, ołtarz boczny – lewy, rokokowy, podobnie datowany, z obrazem św. Katarzyny, figurami św. Katarzyny i nieznanej zakonnicy, w zwieńczeniu obraz św. Antoniego z Dzieciątkiem przy transepcie obraz św. Józefa, chrzcielnica alabastrowa, zwieńczona nakryciem w kształcie korony z krzyżem (XVIII w.) Ponadto: dwa konfesjonały z trzeciej ćwierci XVIII w., organy z 1905 r.,
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne