Brzechów – wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, w gminie Daleszyce. Ma status sołectwa.
Wieś leży w dolinie pomiędzy Górą Koski i Góry Sikorzą, przy drodze z Daleszyc do Górna, nad bezimiennym dopływem rzeczki Stokowej, w szerokim zakolu Lubrzanki.
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa kieleckiego.
Przez wieś przechodzi niebieski szlak turystyczny z Chęcin do Łagowa.
Części miejscowości +Integralne części wsi BrzechówSIMCNazwa Rodzaj0236346 Nowiny Przysiółek
Toponimia Nie są znane dokładne informacje na temat pochodzenia nazwy wsi, ale może ona pochodzić od brzechwy (drewniana część strzały) lub Czasownika brzechać (dzisiejsze szczekać)
Historia Historia najdawniejsza Najstarsze oznaki życia na terenie dzisiejszego Brzechowa to znajdowane w piaskowcach kambryjskich (charakterystycznych dla całego regionu Gór Świętokrzyskich) skamieniałości drobnych organizmów, takich jak trylobity. Po raz pierwszy organizmy i towarzyszące im ślady fauny udokumentował geolog Jan Czarnocki w 1927 roku. Nazwał on wówczas znalezionego meduzoida mianem Brzechowia brzechowiensis, które zostało zaadaptowane - wobec tego gatunku stosuje się również tożsamą nazwę Velumbrella czarnockii.
Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z przekazu Jana Długosza (zapisane ok. 1470-1480 r.), który pisał o wsi zagospodarowanej leżącej w parafii w Daleszycach, a będącej uposażeniem kanonii zwanej brzechowska przy kieleckiej kolegiacie. Budynek dawnej kanonii stał niedaleko Pałacu Biskupów Krakowskich w Kielcach, przy współczesnej ul. Sienkiewicza. Drewniany dworek został wybudowany na miejsce poprzedniego, który spłonął w pożarze Kielc w 1800 roku. Wcześniej mieszkali w nim kanonicy, a potem osoby prywatne. Budynek został rozebrany ok. 1965 roku.
W czasach Długosza prebendą brzechowską zarządzał Jan z Waśniowa. Istniało tu wtedy sołectwo z 2 łanami. Było także 6 łanów kmiecych, brak było folwarku, karczmy i ogrodów. Kmiecie płacili po ½ grzywny, zwolnieni byli z odbywania pańszczyzny i nie dawali danin. W 1529 r. kanonicy kieleccy pobierali dziesięcinę snopową z całej wsi. Pierwszym znanym właścicielem kanonii brzechowskiej był w 1529 r. Jan z Kielc.
W 1510 r. odnotowano we wsi jedynie 4 łany, zaś w 1540 r., gdy kanonikiem był Tomasz Rożnowski h. Nowina (pochodzący z rodu Świnka Rożnowskich), areał zajęty pod uprawę obejmował 1 łan kmiecy, dwa półłanki, 4 ćwierćłanki. Poddani chłopi dawali – pierwszy ½ grzywny i 16 korców owsa, 4 siedzący na ćwierćłankach łącznie 1 ½ grzywny, a wartość wsi oszacowano na 50 grzywien. Po Rożnowskim przez krótki czas właścicielem kanonii brzechowskiej pozostawał Stanisław Hozjusz, a następnie Stanisław Słomkowski h. Abdank.
Prawdopodobnie w XVI wieku na terenie wsi powstał folwark. Folwark poddawany był przez kanoników w dzierżawę. W roku 1540 Brzechów przynależał do parafii katedralnej w Kielcach, później zaś ponownie wszedł w skład daleszyckiej parafii. W 1573 roku Brzechów obejmował pięć łanów kmiecich i jeden sołtysiA. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 3, Małopolska, Warszawa 1886, s. 277..
Rozkwit wsi (XVI i XVII wiek) Na przełomie XVI i XVII w. mieszczanie kieleccy zaangażowani byli w akcji poszukiwania kopalin pod Kielcami, m.in. rudy żelaza. – W 1617 r. kanonik kielecki i proboszcz bodzentyński, Adam Mosiążek zezwolił Janowi Szyszkowskiemu na wydobywanie miedzi i innych metali we wsi Brzechów. Najprawdopodobniej pod koniec XVI wieku wieś zaczęła być poddawana w dzierżawę przez kanoników kieleckich.
Pierwsze wzmianki o istniejącym młynie we wsi pochodzą z najstarszych ksiąg metrykalnych parafii Daleszyce. Ulokowany był on w okolicach rzeki Warkocz, przy granicy Niestachowa. W 1602 roku odnotowano powiem akt chrztu Anny, córki Stanisława Kryczki i Katarzyny z Cedzyńskich, pochodzących de molendino Brzechow. W okresie późniejszym młyn nosił nazwę Kryczka, co potwierdzają inne zachowane akty. W następnych latach Kryczka przekształciła się w osadę młyńską, stanowiącą przysiółek wsi Brzechów, o czym świadczą zachowane w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach dokumenty. W 1663 r. odnotowano Marcina Śliwskiego jako dzierżawcę Brzechowa.
XVIII i XIX wiek W końcu XVIII w. we wsi należącej do kanonii znajdowały się dwa drewniane budynki dworskie folwarku kanoników kieleckich, było 38 chat chłopskich. Spis ludności z 1787 podawał 220 katolików i 7 żydów, zatem razem we wsi mieszkało 227 osób. Młyn Kryczka zamieszkiwało 6 osób.
Na początku XVIII wieku dzierżawcami była rodzina Głowackich. W 1729 roku Karczowskich, a w 1770 odnotowany jako dzierżawca zostaje Jan Gwalbert Muszyński. W latach 1782-1784 possesorami wsi byli Nartowscy, natomiast od 1784 do 1790 Goździkowscy. Następnie od co najmniej 1793 wieś przeszła pod zarząd rodziny Tarasiewiczów, nie wiadomo jednak na jak długo, bowiem w tym samym roku odnotowani zostają jako dzierżawcy również Paweł Świerczewski wraz z żoną Joanną z Gidlewskich. W okresie, gdy wieś dzierżawili Świerczewscy, dworek zamieszkiwany był również przez rodzinę szlachetnego Antoniego Masiewicza, prawdopodobnie ekonoma we wsi.
W 1804 roku w Brzechowie urodził się Teofil Zmorski, syn Jana i Anny z Zawadzkich. Był to późniejszy uczestnik powstania listopadowego, podporucznik. Odznaczony został francuskim orderem Grand'croix 4 klasyZgodnie z dokumentem "Lista imienna osób, które wyemigrowały z Królestwa lub wydalone zostały za granicę i którym powrót do kraju został wzbroniony, konfiskata majątku zaś nakazana" https://polona.pl/item/konfiskaty-na-ziemiach-polskich-pod-zaborem-rosyjskim-po-powstaniach-roku-1831-i-1863,ODQ5MTA3Mzk/327/#item także "Lista osób z amnestii niekorzystajacych z dnia 15.10.1832", https://polona.pl/item/dziennik-urzedowy-wojewodztwa-mazowieckiego-1832-nr-56-15-pazdziernika-dod,NzU1ODI2NTc/24/#item.
Około 1811 roku Salezy Kosiński, kanonik kolegiaty brzechowskiej, wydzierżawił wieś rodzinie Rawa-Gawrońskich. W 1812 Wincenty Ludwik Gawroński zostaje wzmiankowany jako chrzestny Franciszka, syna Wojciecha Chrząszcza. W dworku zamieszkiwała również jego matka Rozalia z Wolskich, wdowa po Michale oraz siostry Helena i Salomea. W 1814 roku bierze ślub z Ochocką, córką dzierżawców Cisowa. W 1817 Brzechów na mocy umowy przechodzi pod zarząd siostry Wincentego, Heleny Leśniowskiej, a Wincenty obejmuje majątek Grabków w parafii Świętomarz. W 1819 był już possesorem Rzepina, a w 1825 - Bąkowa. Gawroński aż do swej śmierci pozostawał radcą powiatu kieleckiego.
Helena Leśniowska z Gawrońskich, zgodnie z informacją zawartą w akcie ślubu jej córki, Izabelii, rozwiodła się z mężem Adamem Tomaszem Leśniowskim 10 czerwca 1814 roku. Adam Leśniowski był zarządcą majątku Pińczów. W separacji pozostawali od co najmniej 1811 roku, ponieważ wtedy jest po raz pierwszy wzmiankowana jako wielmożna mieszkanka dworku w Brzechowie. Helena Leśniowska urodziła się około 1780 roku w Sobkowie. W 1817 roku ekonomem był Maciej Woyna. W 1823 r. urząd ten objął Józef Ungier. W 1825 roku Leśniowska wydaje za mąż dwie małoletnie córki: Józefę i Izabellę. Trzecia córka Aniela wychodzi za Masiewicza w 1838 roku w Koprzywnicy. mały|Portret Antoniego Walczyńskiego pędzla Józefa Brodowskiego, 1833 rok (Klasztor oo. Kapucynów w Krakowie) W 1825 r. kanonia przeszła pod zarząd kanonika Antoniego Walczyńskiego. Krótko po objęciu funkcji, wydzierżawił Brzechów swemu szwagrowi Karolowi Stępińskiemu. Stępiński pozostawał dzierżawcą do swej śmierci w 1842 roku. W tym samym roku kanonikiem kanonii brzechowskiej pozostawał Tomasz Świątkowski.
Według mapy Galicji Zachodniej na początku XIX w. układ przestrzenny wsi został częściowo zmieniony – pola uprawne znajdowały się od strony miasta Daleszyce, zbiegające się w środku wsi lokalne drogi poprowadzone wzdłuż strumieni w środku wsi zbiegały się tworząc trójkątny, niezabudowany plac, z trzech stron otoczony szczytową zabudową. W części południowo-wschodniej, poza zabudową wsi, w miejscu obecnej szkoły i kaplicy, ulokowany był zespół dworski. Budynek dworski zwrócony był frontem ku drodze do Daleszyc, na jego osi symetrycznie zakomponowano ogród, a po jego bokach stały oficyny, za drogą zaś, od strony zachodniej znajdował się niewielki staw.
Zabudowa wsi w części zachodniej była ulokowana wzdłuż dwóch dróg, łączących się poza wsią w lokalną drogę w stronę młyna na rzece Warkocz, zapewne w miejscu wspomnianego młyna Kryczka. W 1827 r. było tu 37 domów i 231 mieszkańców.
Dokumenty kanonii brzechowskiej, przechowywane w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach, zawierają opis wsi z 1842 roku. Zachowując oryginalną pisownię:Działo się to we wsi Brzechowa dnia 4 lipca 1842 roku
Opisanie Granic całego teritorium Wsi Brzechowa
Wieś Brzechów wraz z przyległym Młynkiem Kryczka zwanym, leży od wschodu z Wsią Gurnem czyli lasem gurzynskiem, i ciągnie się koło pól Mieyskich Daleszyckich jedynie miedzami ograniczane, daley z polem plebanii Daleszyckiey Dębczyną zwanem, po goscieniec Kielecki – daley także miedzą Wydrysz zwaną około pól mieyskich Daleszyckich do drożyny gruszownicą zwaney – daley wykrąca się granica ku południowi tąż drożyną do gruszownicy prowadzącą niemniey pastwiskami Chmielnice zwanemi do Jęziora mieyskiego Kozubów zwanego – z tą granica wykrąca się pod zachód lenią prostopadłą lassem i ciągnie się do Drogi od Daleszyc ku Niestachem prowadzącey lassem Sikorze zwanem przez łąkę zarosłą Nocniową zwaną od dawna do Wsi Brzechowa należącą, daley lassem od rudnych dołów, a od rudnych dołów także pod zachód około gruntów Niestachowskich do Rzeki płynącej od Zawady przez Kryczke za Niestachów Wieś, i tu na zachów granica ustaje – i wykrąca się ku pułnocy – gdzie ciągle ogranicza taż rzeka ze Stawkiem na Kryczce znowu wprost ku północy około teyże rzeki gdzie z drugiej strony leżą Grunta i Łąki Niestachowskie a daley Radlińskie aż do łąk i grontów do Zawady należących – tu znowu wykrąca się granica na Wschód, i prowadzi Miedzą przez drożynę do Zawady prowadzącą gdzie Kamionka z niewielu Kamieni usypana – daley na górkę miedzą i okolo Krzaków do Brzechowa, i pola do Zawady należącego wciąż ku wschodowi do drożyny zwaney – a daley około uwróców już pola Gurzeńskiego – i przez Krzaki dębiną zwane pod gurą do Ścieżki Gurzyńskiey – a tą Ścieżką do Mostku Kamiennego, a od Mostku Kamiennego do Stawku [nieczytelne] na Wschód łąk dworskich – zkąd początkowy Opisanego ograniczenia powyższy wymieniony zaczęłem [nieczytelne] całych opisach granicznych żadnych innych znakow niemasz, któreby wskazywały granice – oprócz wydług wymienionego opisu – a jako rzetelne okazanie Granic przy nas zostało – nieumiejąc pisac znakami Krzya. - dało w Brzechowie dnia dwudziestego czerwca 1842 roku
xxx Franciszek Szumski Sołtys
xxx Stanisław Sikora Radny
xxx Woyciech Stąpor Włościan lat 70 mający
xxx Paweł Stąpor jak wyżej
xxx Kazmierz Zasadowski jak wyżej
podpisujący nieumiejących pisać WasilewskiWspomniani w dokumencie sołtys i radny, to Franciszek Szumski (ur. 1789, zm. 1857), syn Walentego i Marianny z d. Maruszak i Stanisław Sikora "Góral" vel Bochnacki (ur. 06.05.1816 w Cisowie, zm. 29.11.1885 w Brzechowie), nieślubny syn Katarzyny Sikory i Tomasza Bochnackiego (którego ród podchodził z Gronia k. Białki Tatrzańskiej). Niepiśmiennych podpisał Paweł Wasilewski, wówczas urzędnik, a w późniejszych latach wójt Daleszyc. mały|Brzechów na mapie z 1859 roku.. mały|Fragment dokumentu oddawczego wsi Brzechów z 1842 roku z wypisanymi nazwiskami gospodarzy. Niepiśmiennych podpisał Paweł Wasilewski. Widoczny również podpis świadka: Teofila Karwińskiego.