Bojany – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie ostrowskim, w gminie Brok.
Prywatna wieś duchowna położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie kamienieckim ziemi nurskiej województwa mazowieckiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego.
Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii św. Andrzeja Apostoła w Broku.
Historia Okres staropolski Bojany powstały na obszarze Puszczy Białej, która do końca istnienia I Rzeczypospolitej stanowiła własność biskupów płockich. Wieś należała do brokowskiego zespołu dóbr biskupich i do parafii w Broku. W dokumencie Konrada Mazowieckiego, formalnie datowanym na 1203 rok, lecz powstałym faktycznie w XIII wieku, wymieniono szereg osad Puszczy Białej, jednak bez Bojan. Najstarsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z rejestru poborowego z 1574 roku.
W XVII wieku Bojany były niewielką osadą związaną przede wszystkim z obsługą gospodarki leśnej i transportowej dóbr biskupich. Lustracja dóbr biskupich z 1650 roku wykazała 11 domów zamieszkanych przez wójtów-woźniców. Zarządcy dóbr starali się ograniczać dalszy rozwój osady ze względu na powodowane przez karczunek zmniejszanie powierzchni Puszczy Białej.
Zniszczenia wojenne i kryzys gospodarczy drugiej połowy XVII wieku doprowadziły do wyludnienia wielu osad puszczańskich. W wizytacji biskupiej z 1763 roku odnotowano w Bojanach 26 mieszkańców. Lustracja z 1773 roku wymieniała natomiast dwie zagrody i trzech gospodarzy. Trzy półwłóczki były obsadzone, a trzy pozostawały puste; miejscowi gospodarze posiadali łącznie sześć wołów.
Po III rozbiorze Polski w 1795 roku tereny na północ od Bugu, w tym okolice Broku i Bojan, znalazły się pod panowaniem Prus. W 1796 roku administracja pruska przejęła dobra kościelne biskupów płockich w Puszczy Białej, przekształcając je w dobra państwowe. W XIX wieku Bojany występowały już w źródłach jako wieś rządowa.
XIX wiek W 1827 roku w Bojanach znajdowało się 16 domów, w których mieszkało 112 osób. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego określał Bojany jako wieś rządową w powiecie ostrołęckim, gminie Poręby i parafii BrokSłownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, s. 294, hasło „Bojany”..
Położenie wsi pozostawało peryferyjne względem najważniejszych XIX-wiecznych szlaków komunikacyjnych. Wybudowany w latach 1820–1829 trakt kowieński przebiegał około 8 km na północ od Bojan, natomiast uruchomiona w 1862 roku Kolej Warszawsko-Petersburska omijała miejscowość od południa. Według Benona Dymka przyczyniało się to do utrzymania silniejszych związków gospodarczych wsi z pobliskim Brokiem niż z rozwijającymi się ośrodkami położonymi przy głównych szlakach komunikacyjnych.
W Archiwum Państwowym w Warszawie Oddziale w Pułtusku zachowała się obszerna dokumentacja dotycząca regulacji stosunków gruntowych w Bojanach po uwłaszczeniu chłopów. Jednostka zatytułowana O urządzaniu chłopów byłej państwowej wsi Bojany wchodzącej w skład byłej ekonomii Brok, gm. Poręba obejmuje akta z lat 1865–1908Archiwum Państwowe w Warszawie Oddział w Pułtusku, zespół „Komisarz do Spraw Włościańskich Powiatu Ostrowskiego, Guberni Łomżyńskiej”, sygn. 79/403/0/-/85, O urządzaniu chłopów byłej państwowej wsi Bojany wchodzącej w skład byłej ekonomii Brok, gm. Poręba, 1865–1908, opis jednostki, dostęp 2026-09-25..
Okolice Bojan były związane z działaniami powstania styczniowego. Puszcza Biała stanowiła teren koncentracji i przemarszów oddziałów powstańczych. Według miejscowej tradycji przy kapliczce stojącej przy drodze do Bojan znajdowało się miejsce zbiórki powstańców i kucia kos, natomiast w samych Bojanach funkcjonował punkt werbunkowy ochotników do oddziałów powstańczych.
XX wiek Według spisu powszechnego z 1921 roku w Bojanach znajdowały się 24 budynki mieszkalne. Wieś liczyła 175 mieszkańców, w tym 79 mężczyzn i 96 kobiet. Wszyscy mieszkańcy zostali wykazani jako Polacy wyznania rzymskokatolickiego.
Podczas okupacji niemieckiej położenie Bojan na skraju dużego kompleksu leśnego sprzyjało działalności konspiracyjnej. Według Dymka wieś była zapleczem miejscowych struktur Armii Krajowej, a część mieszkańców uczestniczyła w działalności konspiracyjnej oraz przechowywała broń i amunicję. W 1943 roku niemieckie formacje policyjne i wojskowe przeprowadzały w rejonie Bojan, Udrzyna i Poręby działania przeciwko partyzantom oraz ukrywającym się w lasach osobom.
Szczególnie tragiczne skutki dla mieszkańców Bojan miała pacyfikacja Lipniaka-Majoratu 2 września 1944 roku. W związku ze zbliżaniem się frontu schronili się tam m.in. mieszkańcy Bojan i innych pobliskich miejscowości. Żołnierze niemieccy zamordowali tego dnia 448 osób cywilnych pochodzących z Lipniaka-Majoratu, Bojan, Pecyny Nowej, Wiśniewa, Stoczka, Udrzyna, Nagoszewki, Długosiodła i Brańszczyka. Ofiarami były przede wszystkim kobiety, dzieci i osoby starsze.
Straty Bojan w czasie całej okupacji były większe niż liczba mieszkańców wsi zamordowanych podczas samej pacyfikacji Lipniaka-Majoratu. Według ustaleń Benona Dymka w wyniku niemieckiej okupacji zginęły łącznie 44 osoby z Bojan, z czego 22 stanowiły dzieci, także niemowlęta. Oznaczało to śmierć ponad 23% ówczesnych mieszkańców miejscowości.
Pod koniec sierpnia 1944 roku Bojany znalazły się w strefie bezpośrednich walk niemiecko-sowieckich nad Bugiem. Po zajęciu miejscowości przez Armię Czerwoną pod lasem w Bojanach urządzono rozległy polowy szpital wojskowy. W miejscowości znajdował się również polowy cmentarz żołnierzy sowieckich; po wojnie szczątki poległych zostały ekshumowane i przeniesione na cmentarze wojenne.
II wojna światowa przyspieszyła proces wyludniania miejscowości. W marcu 1943 roku Bojany liczyły 184 mieszkańców, w lutym 1946 roku – 139, w 1950 roku – 113, w 1960 roku – 124, w 1970 roku – 109, a w 1978 roku – 104. W 2008 roku w miejscowości było zameldowanych na stałe 85 osób.
27 września 2009 roku w Bojanach odsłonięto kamienny obelisk upamiętniający mieszkańców miejscowości zamordowanych przez Niemców podczas II wojny światowej.
Bibliografia
Przypisy Raport o stanie gminy Brok w 2023. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2023 s. 7 Strona gminy, sołectwa
GUS. Wyszukiwarka TERYT Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części () Opis parafii na stronie diecezji
Linki zewnętrzne
Kategoria:Brok (gmina) Kategoria:Wsie duchowne I Rzeczypospolitej (województwo mazowieckie)