Oddział partyzancki „Henryk” – dowodzony przez Henryka Furmańczyka „lotniczy” oddział partyzancki Armii Krajowej utworzony w kwietniu 1944 r. na terenie Okręgu Łódź Armii Krajowej.

Historia oddziału Działalność oddziału od kwietnia do sierpnia 1944 r. W końcu 1943 r. do Piotrkowa Trybunalskiego przybył, zbiegły z aresztu Gestapo, były zastępcą dowódcy grupy wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w Obwodzie AK Częstochowa ppor. pilot Henryk Furmańczyk, ps. „Henryk”. Dowództwo Okręgu AK Łódź wyznaczyło mu nowe zadanie – wraz z plut. Tadeuszem Płazą, ps. „Ignac” mieli szkolić miejscowe grupy dywersyjno-bojowe w zakresie obrony przeciwlotniczej i radiolokacyjnej. Pierwszą szkoloną grupą (marzec 1944) był oddział partyzancki Armii Krajowej „Błysk”.

W kwietniu 1944 roku Henryk Furmańczyk otrzymał od inspektoratu piotrkowskiego AK polecenie utworzenia partyzanckiego oddziału do przejmowania zrzutów lotniczych. Ochotników do nowego oddziału pozyskiwał z grup częstochowskiego Kedywu oraz z okolic Piotrkowa Trybunalskiego i Opoczna. Za datę utworzenia oddziału lotniczego „Henryka” przyjmuje się dzień 26 kwietnia 1944 r. Początkowo oddział liczył około 40 żołnierzy i stacjonował w okolicach wsi Górki Niemojowskie. Dowódcą został podporucznik Henryk Furmańczyk, a zastępcą jego brat Wacław, ps. „Wacław”. Do zadań oddziału należało szkolenie innych grup partyzantów w zakresie przejmowania zrzutów lotniczych, obrony przeciwlotniczej i opanowywania lotnisk w przyszłym powszechnym powstaniu.

Oddział „Henryka” często przebywał w lasach w okolicach Białaczowa. Miejscowa ludność w przeważającej części była w stosunku do partyzantów nastawiona życzliwie. Pomagano im między innymi w reperacji obuwia, praniu bielizny i umundurowania oraz opatrywaniu ran. Udzielano im schronienia w domach. Młodzi ludzie z pobliskich miejscowości wstępowali również w szeregi oddziału na ochotnika. Przy zwiększającej się liczbie partyzantów w oddziale zaczynało brakować bielizny, butów i mundurów. W celu pozyskania brakującej odzieży wiosną 1944 r. partyzanci z oddziału „Henryka” zorganizowali i przeprowadzili z powodzeniem brawurową wyprawę na magazyn służby budowlanej (Baudienst) w Opocznie.

W czerwcu 1944 r. żołnierze z oddziału „Henryka” zorganizowali pogrzeb partyzantów z oddziału AK „Błysk”, którzy zostali zabici przez Niemców w potyczce w Łubach Sobieńskich. Pozostali przy życiu członkowie zlikwidowanego oddziału „Błysk” zostali wcieleni do oddziału „Henryka”.

25 czerwca 1944 r. partyzanci z połączonych oddziałów „Henryk” i „Wicher” urządzili w okolicach nieistniejącej już wsi Stefanów w lasach przysuskich zasadzkę na niemieckich żandarmów. Niemcy w tej potyczce stracili 4 żołnierzy, natomiast z oddziału „Henryka” poległ partyzant „Ciepły” – Henryk Maćkowski.

W dniu 31 lipca 1944 r. zorganizowano akcję na stacji kolejowej w Petrykozach. Zatrzymano niemiecki pociąg urlopowy. W toku walki, jaka się wywiązała, zginęło 6 żołnierzy wroga, a 8 zostało rannych. Po stronie partyzantów zginął jeden żołnierz (podchorąży Bronisław Rudzki, ps. „Prawdzic”), a dwóch zostało rannych. W wyniku akcji zdobyto broń, amunicję, granaty i oprzyrządowanie. Z kolei w potyczce z żandarmami niemieckimi w gajówce Kowalów zginęło dwóch partyzantów: kapral podchorąży „Czachowski” i plutonowy „Próchno”.

Działalność oddziału od sierpnia do listopada 1944 r. w ramach 25 pułku piechoty Armii Krajowej W drugiej połowie lipca 1944 r. w związku ze zbliżaniem się wojsk sowieckich do linii Wisły inspektor piotrkowski, major Stanisław Pawłowski „Powała”, zarządził koncentrację wszystkich podległych mu oddziałów partyzanckich w lasach w okolicy wsi Barkowice Mokre. W ten sposób zmobilizowano około 550 żołnierzy, z których powstał I batalion 25 pułku piechoty Armii Krajowej. Początek koncentracji został wyznaczony na dzień 20 lipca 1944. Oddział „Henryk” dołączył dopiero 9 sierpnia jako jeden z ostatnich, kiedy batalion był w lasach niedaleko miejscowości Małe Końskie (według innych źródeł oddział dołączył dopiero 12 sierpnia we wsi Widuch). Liczył wtedy około 70 uzbrojonych i umundurowanych żołnierzy. Początkowo oddział „lotniczy” Henryka Furmańczyka wchodził w skład III plutonu, 1. kompanii, I batalionu 25 pp AK. Pod koniec sierpnia 1944 pułk został przeorganizowany i w miejsce batalionu utworzono 5 kompanii. Żołnierze „Henryka” weszli w skład 3. kompanii, której dowódcą został sam Henryk Furmańczyk.

Działając w strukturach 25 pułku piechoty AK trzecia kompania brała udział w wielu akcjach i potyczkach z niemieckimi żandarmami i żołnierzami.

W dniu 6 września 1944 r. partyzanci brali udział w boju z Niemcami w lasach przysuskich. W wyniku tej akcji nieprzyjaciel stracił 18 żołnierzy. Po stronie polskiej nie zginął żaden z partyzantów. 26 września 1944 r. w ramach operacji „Waldkater” siły niemieckie w liczbie około 1200 żołnierzy i żandarmów zaatakowały w lasach przysuskich połączone siły 25 i 72 pułku piechoty Armii Krajowej. W wyniku wielogodzinnej walki operacja „Waldkater” zakończyła się fiaskiem. Niemcy stracili 140 zabitych oraz około 230 rannych. Po polskiej stronie zginęło 10 partyzantów, 20 było rannych, a sześciu zaginęło. W nocy z 27 na 28 września 1944 r. w odwecie za operację „Waldkater” partyzanci z 25 pp oraz 72 pp AK (w sumie około 600 żołnierzy) przeprowadzili akcję mającą na celu zniszczenie posterunku żandarmerii w Przysusze. Po kilkugodzinnej walce partyzantom nie udało się osiągnąć głównego celu akcji. Bunkier przy posterunku żandarmerii pozostał niezdobyty. Po stronie niemieckiej zginęło około 60 żandarmów. Po stronie polskiej zginęło 2 partyzantów, a 7 zostało rannych. Zdobyto żywność i broń. Podkomendni „Henryka” nie brali aktywnego udziału w walce, ponieważ 3. kompania osłaniała punkt dowodzenia majora „Leśniaka” i stanowiła odwody całej akcji . W dniach 6–7 października 1944 r. żołnierze „Henryka” mający odebrać zrzut broni i umundurowania w lasach przysuskich zostali zaatakowani przez przeważające siły nieprzyjaciela. Z powodu dużej przewagi wroga partyzanci nie podjęli walki i wycofali się bez strat, dołączając do pozostałych kompanii pułku w okolicach wsi Widuch. 23 października 1944 r. Niemcy otoczyli 25 pułk piechoty Armii Krajowej w okolicach wsi Myślibórz, Tomaszów i Ruszenice. Z powodu dużej przewagi wroga partyzanci wycofali się do wsi Górki Niemojowskie. 27 października 1944 r. w okolicach wsi Biały Ług partyzanci z 25 pp AK odparli atak około 2500 żołnierzy niemieckich z SS i Wehrmachtu. W wielogodzinnym boju Niemcy stracili ok. 140 żołnierzy (40 zabitych i 100 utopionych w bagnie). Po stronie polskiej zginęło 8 partyzantów. 4 listopada 1944 r. około 800 żołnierzy 25 pp AK przełamało pierścień obławy niemieckiej w lasach przysuskich w okolicy leśniczówki Huta. W całodniowym boju poległo około 20 partyzantów w tym zastępca dowódcy puł­ku – major Bronisław Lewkowicz ps. „Kurs”. Około 30 żołnierzy zostało rannych. Straty niemieckie w walce koło leśniczówki Huta oszacowano na około 100 poległych żołnierzy. 5 listopada 1944 r. odpoczywający we wsi Boków partyzanci zostali zaskoczeni przez przeważające liczebnie oddziały niemieckie. 25 pp AK wycofała się w kierunku południowo-zachodnim. Straty własne wyniosły 10 zabitych i 50 rannych. Przez kilka następnych dni żołnierze uciekali przed ścigającymi ich oddziałami niemieckimi. Między wsiami Brody i Wincentów na skutek zamieszania około 250 żołnierzy zgubiło się lub rozproszyło w lasach koneckich. Część z tych osób poległa, wielu odniosło rany, pewna grupa trafiła do niewoli i do więzień. Była to wielka klęska pułku poniesiona bez żadnej walki, ponieważ nieprzyjaciel nie znajdował się w bezpośrednim kontakcie z partyzantami. 9 listopada kolumna doszła do Górek Niemojowskich, gdzie mogła wreszcie spokojnie odpocząć. Na dzień 9 listopada stan pułku wynosił około 300 osób. Działalność oddziału od listopada 1944 r. do stycznia 1945 r. 9 listopada 1944 r. podjęto decyzję o rozformowaniu 25 pułku piechoty AK. Od tej chwili walki z okupantem miały być ponownie prowadzone przez mniejsze grupy partyzanckie. Oddział „Henryka” pozostał na obszarze powiatu opoczyńskiego, gdzie w ciągu listopada i grudnia staczał potyczki na Ziemi Opoczyńskiej, Koneckiej i w lasach przysuskich. Na przykład 26 grudnia został otoczony przez nieprzyjaciela pod wsią Stara Wolica, ale żołnierzom udało się wyrwać z okrążenia. 10 stycznia 1945 r. w okolicach Mniszkowa „Henrykowcy” natknęli się na sowiecki oddział spadochronowy Gromowa. Przez pewien czas żołnierze obu armii przebywali w sąsiedztwie i informowali się wzajemnie o ruchach niemieckich oddziałów.

Oddział Lotniczy „Henryka” brał również aktywny udział w walkach o wyzwolenie Opoczna. W dniu 18 stycznia 1945 r. przedarł się przez front, a następnego dnia wspólnie z oddziałami sowieckimi stoczył bój z jednostkami niemieckimi. Do niewoli wzięto około 300 niemieckich jeńców. Z kolei 20 stycznia 1945 r. udaremnił przebicie się żołnierzy niemieckich przez Opoczno. Po zajęciu ziemi opoczyńskiej przez wojska sowieckie oddział „Henryka” został rozwiązany.

Skład oddziału Funkcję dowódcy oddziału przez cały okres jego istnienia pełnił podporucznik, a potem kapitan pilot Henryk Furmańczyk, ps. „Henryk”. Na zastępcę dowódcy wyznaczył swojego brata Wacława Furmańczyka, ps. „Wacław”. W czasie, gdy oddział walczył w ramach 25 pp AK, Henryk Furmańczyk pełnił kolejno funkcje dowódcy III plutonu 1. kompanii, IV plutonu 3. kompanii, a na koniec dowódcy 3. kompanii I batalionu. W różnych okresach w szeregach oddziału walczyło od kilkudziesięciu do ponad stu żołnierzy. Początkowo było ich około 40. W sierpniu 1944 r. do oddziału należało około 70 partyzantów. Poniżej podano niepełny skład oddziału: +PseudonimImię i nazwiskoFunkcja/informacjaAndrzejAndrzej KierznowskiAzjaTadeusz StejskałłBarabaszNNBaśkaNNBiałyHenryk Mieszkowskist. wachmistrzBłyskTadeusz StanisławskiBorMarian Danieckiplut.BratekStanisław KnapikBrodziczAleksander Gurskippor.BrunoZdzisław KrawczyńskiCiepłyHenryk Maćkowskizginął 25 VI 1944CzachowskiNNkpr. podch., zginął w gajówce KowalówDrucikNNDzidekZdzisław RychwalikDzięciołNNDzikiZygmunt SkoczylasDziki IIMirosław Lewandowskikpr.Dziki IIINNEmilNNkpr.GrekHenryk KozłowskiGrubyWiesław LipińskiGrudkaJan PodgrodzkiGrzmotRyszard SkrzypusińskiIgnacTadeusz Płazaplut.IgorHenryk KwiatkowskiJurek, NegusRyszard BiałeckiJastrząbStanisław ŚlifirskiJędrekAndrzej DrobikJodłaNNKilofMarcin Robert LutyńskiKogucikNNKorczakStanisław PałubaKowadłoMarian KalińskiKowal, KoralJózef SzczegielniakKozakWładysław ZaleskiKrólewiakAleksander KrólikowskiKujawiakWiesław GronowskiKukułkaAdam MagasKulaJerzy BorowiczKursStanisław Lewkowiczmjr lotnikKrzyśAugustyn ZawadaLeniekStanisław LesiakLeserNNLeszekJan LesiakMarianMarian TkaczMarianMarian Baranowiczppor.MiłoszJerzy PałubaMścicielMarian TomczykOrkanZbigniew Bogusławskikpr. podch.OsetNNplut.OskarStanisław JanikOstrogaStanisław Jasińskist. wachmistrzPłomieńNNkpr. podch.PobógCzesław GurskiPrawdzicBronisław Rudzkizginął 31 VII 1944PróchnoNNplut., zginął w gajówce KowalówPszeniczkaJerzy LipińskiRakMieczysław CuglewskiRobakMieczysław LiszajRysiekRyszard MałekRybaJadwiga OssomańskaSemenAndrzej KorbachSerdelNN (prawdopodobnie Mijal)SępSylwester Owczareksierż.SkałaWacław ŚpiewakSokółBronisław KrzysztofikSowaTadeusz MłyńczykSoplicaNNwachmistrzStykNNst. wachmistrzSumWacław MichałowskiSzarotaNNSzczęsnyStanisław Kindermankpr. podch./ppor.SzczupakNNSzerszeńZbigniew Singerpodchor.SzyszkaJan MorawskiTadekTadeusz HankiewiczTojoTadeusz WagienkoTomek IIGerhard Masierekkpr.TurNNTygrysNNTygrysekStanisław JakóbczykTurekArtur BrodzkiTykaJerzy BukowskiTrzaskaJuliusz RychterWacławWacław Furmańczykppor.WalekBohdan BorowskiWicherekMarian KubiakWierzbaBolesław Oślisłokkpr.WilkNNWirZygmunt Stelmachsierż.WłodekWłodzimierz Sabekppor.WodzikNNkpr.WojtekWojciech KaczyńskiWróbelMarian JustynaWrzosJózef ZenkoWujcioJan Kocembaoraz jego syn Stanisław, ps. „Mały”ZemstaZygmunt ŁukasikZniczKazimierz ZajdelŻeniaEugeniusz GołowinŻurawKazimierz Zajdel