Kafarnaum (hebr. כְּפַר נַחוּם, Kefar Nachum; arab. كفر ناحوم, Kafr Nahum; pol. Wioska Nahuma) – dawne miasto z czasów Hasmoneuszy (II–I wiek p.n.e.), położone nad Jeziorem Tyberiadzkim na północy Izraela. Miejscowość kilkakrotnie pojawia się na kartach Nowego Testamentu, i jest związana z osobą Jezusa Chrystusa. W 1894 roku ruiny wykupili franciszkanie, którzy rozpoczęli prace wykopaliskowe, a następnie renowację zabytków.
Najważniejsza, zachodnia część stanowiska archeologicznego (obecnie odkryta jest zaledwie 1/3 obszaru dawnego miasta) jest własnością Kustodii Ziemi Świętej, która w jej sąsiedztwie posiada klasztor Franciszkanów w Kafarnaum. Okoliczne pola należą do łacińskiego patriarchatu Jerozolimy, a w północnej części położony jest prawosławny Monaster Dwunastu Apostołów. Natomiast w północno-wschodniej części utworzono Park Narodowy Kafarnaum.
Położenie Pozostałości osady Kafarnaum są położone na wysokości od 206 do 209 metrów p.p.m. na północno-zachodnim wybrzeżu Jeziora Tyberiadzkiego, w depresji Doliny Jordanu na północy Izraela. Kafarnaum oddalone jest o około 5 km od ujścia Jordanu do jeziora, oraz o 15 km od Tyberiady. Na północny wschód od parku archeologicznego do jeziora uchodzi strumień Korazim. Okoliczny teren stromo wznosi się w kierunku północno-zachodnim.
Historia
Badania archeologiczne wskazują, że okolica Kafarnaum była sporadycznie zamieszkiwana już w epoce kamienia i we wczesnym okresie epoki brązu (ok. III tys. p.n.e.). Najstarsze odkryte fragmenty murów są datowane na XII wiek p.n.e. W okresie starożytnego państwa Izraela ślady tej wczesnej osady zanikły, co wskazuje na przerwę w zamieszkiwaniu. Nazwa Kafarnaum nigdy nie jest wymieniana w Starym Testamencie. Żydowska wioska Kafarnaum została założona w czasach Hasmoneuszy w II wieku p.n.e. Po śmierci Heroda Wielkiego Kafarnaum przypadło Herodowi Antypasowi. Była to niewielka wioska rybacka, pozbawiona muru obronnego. Zabudowania ciągnęły się wzdłuż brzegu Jeziora Tyberiadzkiego (z północnego wschodu na południowy zachód). W odległości około 200 metrów na północ od miejscowości znajdował się cmentarz, co było zgodne z wymogami Judaizmu (lokalizacja poza terenem zamieszkanym miasta). Okoliczne tereny były wykorzystywane do celów rolniczych na co wskazują odkryte liczne tłocznie oliwy i pozostałości zbóż. Ważnym źródłem dochodów mieszkańców było także rybołówstwo – w części zachodniej osady odkryto pozostałości przystani rybackiej. Historia rozwoju tutejszych ziem była związana z ważnym strategicznie szlakiem handlowym Via Maris, który łączył Afrykę Północną z krajami Lewantu na północy. Szlak ten łączył Galileę z Damaszkiem, i przebiegał około 200 m na północ od miasta. W Kafarnaum ulokowany był urząd celny (celnikiem był Mateusz) oraz niewielki garnizon rzymski. Kafarnaum było niewielką osadą, która zajmowała teren na przestrzeni około 500 m linii brzegowej jeziora. Pod panowaniem rzymskim miejscowość szybko rozrosła się do rozmiarów miasta, które rozciągnęło się na długości 3 km wzdłuż brzegów jeziora, w kierunku Tabgi. Żydowski historyk Józef Flawiusz, mówiąc o Tabdze w swym dziele zatytułowanym Wojna Żydowska (III, 10, 8) nazywa ją „Źródłami Kafarnaum”. W samym Kafarnaum przebywał lecząc ranę po upadku z konia, o czym wspomina w Życiu Józefa Flawiusza (72). W pobliżu rzymskiego mauzoleum odkryto kamień milowy z czasów Hadriana z napisem: Imperator Cezar Trajan Hadrian August, syn Trajana, wnuk boskiego Nerwy. Stanowi potwierdzenie, że dużą rolę w rozwoju miasta odgrywał tutejszy szlak handlowy wiodący z Galilei do Damaszku.
thumb|left|Uzdrowienie trędowatego w Kafarnaum – obraz Jamesa Tissot
Okres rzymski W I wieku n.e. Kafarnaum liczyło około 1000 lub 1500 mieszkańców. Na podstawie odkrytych podczas wykopalisk artefaktów można stwierdzić, że miejscowa ludność utrzymywała się głównie z rolnictwa, rybołówstwa i rzemiosła. Wśród znalezionych elementów narzędzi wymienić można różne rodzaje żaren do mielenia ziarna, instalacje do tłoczenia oliwy, produkcji wina oraz proste urządzenia szlifierskie. Istotną rolę w rozwoju Kafarnaum odgrywało położenie przy szlaku handlowym Via Maris, którym starożytne karawany przemierzały trasę między Egiptem a Damaszkiem. W odległości około 500 m na północny wschód od centrum miejscowości archeolodzy odkryli rzymski kamień milowy z łacińskim napisem Imp(erator)/Caesar Divi/ [Traia]ni Par(thici)/F(ilius) [Divi Nervae N]ep(os) Trai[anus/Ha]drianus Aug(ustus). Położenie miejscowości w pasie granicznym, przy trakcie handlowym wiązało się z poborem należności celnych, który musiał być nadzorowany przez mały garnizon żołnierzy, pod zwierzchnictwem setnika. Brak historycznych wzmianek mówiących, aby Kafarnaum było zaangażowane w wojnę żydowsko-rzymską (66–73) i powstanie Bar-Kochby (132-135). Być może dlatego miasto zostało oszczędzone przez rzymskich żołnierzy. W 70 roku, Żydzi wypędzeni z Judei masowo osiedlali się w Galilei, w tym także w Kafarnaum. thumb| Pozostałości rzymskiego kamienia milowego odkrytego kilkaset metrów na północ od Kafarnaum w kierunku Damaszku