mały|Dolny Śląsk i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych Dolny Śląsk (, , ) – część historycznej krainy Śląska, położona w południowo-zachodniej Polsce nad środkową Odrą oraz w północnej części Czech. Powierzchnia wynosi ponad 20 tys. km²Bogusław Wołoszański Skarby III Rzeszy, odc. 1.
Położenie geograficzne Dolny Śląsk jest regionem położonym w południowo-zachodniej części Polski. Graniczy z Wielkopolską i Ziemią lubuską na północy, Śląskiem Opolskim od wschodu. Południowa granica regionu jest granicą z Czechami, a zachodnia z Niemcami. Odległość ze stolicy regionu Wrocławia do Warszawy wynosi 301 km, do Pragi 217 km, do Berlina 295 km, do Bratysławy i Wiednia ok. 330 km.
Granice mały|lewo| Według tradycji historycznej fragment Dolnego Śląska (południowa część księstwa nyskiego) znajduje się w Czechach. Teren ten pozostał po wojnach śląskich w granicach Korony Czeskiej, będącej częścią Monarchii Habsburgów. W Polsce obecnie Dolny Śląsk wchodzi w skład województw dolnośląskiego, lubuskiego i opolskiego (niewielkie skrawki również w województwie wielkopolskim).
Kraina ta związana jest ze słowiańskim plemieniem Ślężan, początkowo zgrupowanym w okolicach góry Ślęży (koło Wrocławia), od których (prawdopodobnie) wywodzi się nazwa Śląsk, nie ma ona związku z germańskim plemieniem Silingów, którzy być może zamieszkiwali Dolny Śląsk (lub jego okolice) do ok. II wieku n.e.
Południową granicę polskiego Dolnego Śląska wyznaczają wododziałowe grzbiety Sudetów na pograniczu polsko-czeskim, zachodnią granicę od 1945 stanowi Nysa Łużycka, północną pradolina Baryczy i południowe rubieże Wielkopolski (Poznańskiego i Kaliskiego). Granicę wschodnią stanowiła kiedyś leśna przesieka,
Część dawnej pruskiej prowincji Śląsk (Provinz Schlesien), która leży obecnie na terytorium Niemiec (części obecnego powiatu Görlitz, do 1 stycznia 2008 roku dolnośląski powiat górnołużycki) często zalicza się również do Dolnego Śląska, pomimo iż historycznie należał do Łużyc. Obszar ten włączono w czasie reformy administracyjnej Prus w 1815 do śląskiej jednostki administracyjnej. Wyjątkiem jest wieś Pechern, która od XIII wieku przynależała do ziemi żagańskiej.
Niezależnie od historycznych granic tej krainy, obecnie pojęcie Dolny Śląsk bywa utożsamiane z województwem dolnośląskim zarówno potocznie, jak i w opracowaniach naukowych, np. socjologicznych czy technologicznych, co z jednej strony oznacza włączanie fragmentów Łużyc, czy Ziemi Kłodzkiej, a z drugiej wyłączanie fragmentów historycznego Dolnego Śląska leżących w innych jednostkach administracyjnych.
Historia
mały|Herb wykorzystywany przez książąt żagańskich w połowie XV w.
mały|Herb historyczny według Hugo Ströhla z XIX w.
Plejstocen (epoka lodowa) W późnym plejstocenie na terenie Dolnego Śląska (na obecnym terenie Wrocławia) występował neandertalczyk. U schyłku epoki lodowej na dzisiejszej Nizinie Śląskiej, zarastającej z wolna początkowo szpilkowym, a później mieszanym lasem – pojawił się pierwszy człowiek rozumny.
Paleolit W późnym paleolicie występowały już pierwsze plemiona koczownicze, zamieszkujące pieczary i prymitywne szałasy, utrzymujące się ze zbieractwa, łowiectwa i rybołówstwa, a broń i narzędzia wykonujące z kamienia i drewna.
Mezolit W mezolicie (7000–4000 lat p.n.e.) z południa napływały koczownicze ludy kultury tardenuaskiej. Najstarsze szczątki ludzkie tych ludów, datowane na ok. 4000 lat p.n.e. odkryto w grobie szkieletowym w Tyńcu nad Ślęzą.
Neolit W neolicie (4000–1700 p.n.e.) rozpoczął się proces przechodzenia na osiadły tryb życia. Powstały pierwsze osady o charakterze wiejskim, zapoczątkowano hodowlę zwierząt i prymitywną uprawę roli. W tym też okresie datują się początki górnictwa, garncarstwa, tkactwa i gładzenia narzędzi krzemiennych. W okolicach Ślęży powstały kamieniołomy serpentynitu, z którego wyrabiano znane na Śląsku toporki, a w pobliżu Jordanowa Śląskiego wydobywano nefryt na rozmaite narzędzia gładzone. Plemiona, należące do kręgu kultury wstęgowej (nazwa od sposobu zdobienia ceramiki) zróżnicowały się stopniowo na ludy kultury ceramiki wstęgowej rytej, kultury ceramiki wstęgowej kłutej, kultury jordanowskiej (bogate stanowisko znalezione w pobliżu tej miejscowości) i kultury ceramiki promienistej. Na Śląsk docierały też wpływy ośrodków ościennych: prawdopodobnie z Jutlandii – kultura pucharów lejkowatych, ze środkowych Niemiec – kultura amfor kulistych i inne. W późnym neolicie wykształciła się kultura ceramiki sznurowej, której regionalna odmiana nazwana została kulturą marszowicką (od miejscowości Marszowice).
Epoka brązu W pierwszym okresie brązu (1700–1500 p.n.e.) ewolucja istniejących kultur doprowadziła do wykształcenia się kultury unietyckiej, z której w drugim okresie brązu (1500–1200 p.n.e.) wyrosła kultura przedłużycka, a wraz z nią na Śląsk dotarły wpływy kultury trzcinieckiej. W następnych okresach, od około 750 lat przed naszą erą wykształciła się kultura łużycka, obejmująca prawie całą Europę Środkową. W obecnym stanie wiedzy nie da się jednoznacznie stwierdzić przynależności etnicznej ludów kultury łużyckiej.
Epoka żelaza mały|Posążek kultowy (Niedźwiedź) na szczycie Ślęży W okresie halsztackim epoki żelaza (750–400 p.n.e.) Śląsk nadal zamieszkiwały plemiona rolnicze kultury łużyckiej, która osiągnęła znaczny rozwój i silnie oddziaływała na pozostałe organizacje plemienne. Wówczas Ślęża stała się obiektem kultu religijnego, prawdopodobnie Słońca i innych sił przyrody. Około 500 roku przed naszą erą na Śląsk najechały znad Morza Czarnego wojownicze plemiona Scytów.
W okresie lateńskim (400 r. p.n.e. do początków n.e.) od południa, przez Przełęcz Międzyleską na Śląsk przedostały się plemiona celtyckie, reprezentujące wyższy poziom organizacji i techniki produkcji (koło garncarskie, żarno rotacyjne, radło z żelaznymi lemieszami), które szybko zasymilowały się z licznymi plemionami kultury łużyckiej, a Ślęża stała się głównym ośrodkiem celtyckiego kultu Słońca. W roku 98 Publiusz Korneliusz Tacyt w swoim dziele Germania opisał m.in. plemiona żyjące ówcześnie na Dolnym Śląsku.
W połowie IV wieku rozpoczął się okres wielkiej wędrówki ludów, której uległy także plemiona Silingów zorganizowanych w związek lugijski. Na ich miejsce od VI wieku zaczęły napływać plemiona zachodniosłowiańskie. mały|Najstarsze zapisane zdanie w języku polskim w Księdze henrykowskiej W drugiej połowie IV wieku dotarły wpływy rzymskie, a także nadczarnomorskich Gotów. Później, aż do połowy VI wieku trwał okres regresu gospodarczego i wyludnienia. Następnie, aż do około 950 roku trwał okres rozdrobnienia plemiennego. Wreszcie, na przełomie tysiąclecia trwał okres wczesnopiastowski, w którym powstały liczne warownie ziemne (grodziska), scentralizowana została władza wojskowa i administracyjna, obejmująca rozproszone ośrodki plemienne. Źródła historyczne takie jak na przykład Geograf Bawarski (ok. 845) potwierdzają istnienie na terenie Śląska stanowisk: Ślężan, Opolan, Dziadoszan. Plemiona te zostały złączone organizacją państwową Piastów w jedną całość, a na pierwszy plan na Śląsku wysunęło się plemię Ślężan z grodem Wrocławiem. mały|Mapa Dolnego Śląska według Jonasa Scultetusa z 1645
Kalendarium 985 – włączenie terenów Dolnego Śląska do państwa Piastów. 1000 – utworzenie biskupstwa wrocławskiego. 1038– 1050 – Śląsk znajduje się pod władzą księstwa Czech. 1138 – Śląsk zostaje przyznany Władysławowi II Wygnańcowi jako dzielnica dziedziczna. 1172 – od Księstwa Śląskiego odłączone zostają ziemie opolska i raciborska. 1201 – księciem śląskim zostaje Henryk I Brodaty, który podporządkowuje sobie większość polskich ziem. 1241, 9 kwietnia – w bitwie pod Legnicą ginie Henryk II Pobożny, co skutkuje rozdrobnieniem dzielnicy śląskiej na coraz mniejsze księstwa piastowskie. 1348, 7 kwietnia – cesarz Karol IV Luksemburski formalnie inkorporuje Śląsk w granice Rzeszy NiemieckiejJerzy Wyrozumski, Kazimierz Wielki, Wrocław 2004, s. 126, 1469 – 1490 – Dolny Śląsk znajduje się pod władzą króla Macieja Korwina. 1526 – Śląsk przechodzi pod władzę Habsburgów. 1618 – 1648 – wojna trzydziestoletnia, podczas której walki toczą się również na Dolnym Śląsku. 1675 – umiera Jerzy Wilhelm, książę legnicko-brzeski ze śląskiej linii Piastów, będący ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Piastów. 1740 – Król pruski Fryderyk II Wielki zbrojnie zajmuje większość ziem Śląska (I wojna śląska). 1741, 10 czerwca – Zwycięstwo Prus nad Austrią w bitwie pod Małujowicami i zajęcie Śląska przez Prusy. 1742, 11 czerwca – Podpisanie pokoju we Wrocławiu na mocy którego Fryderyk II opanował prawie cały Śląsk Dolny (oprócz części biskupiego księstwa nyskiego – ziemi frywałdowskiej) i większość Górnego (poza księstwami cieszyńskim, opawskim, karniowskim, dla których utworzony zostaje wikariat generalny cieszyński diecezji wrocławskiej), Morawy Polskie (dla których utworzony zostaje w archidiecezji ołomunieckiej wikariat generalny, nazwany początkowo kietrzańskim, a następnie branickim) a także ziemię kłodzką, dla której powołano wikariat generalny kłodzki. 1751 – podział Śląska Austriackiego (ze stolicą w Opawie) na obwody karniowski (cz. Krnovský kraj, niem. Jägerndorfer Kreis), opawski (cz. Opavský kraj, niem. Troppauer Kreis) i cieszyński (cz. Těšínský kraj, niem. Teschner Kreis). Austriacka część Księstwa Nyskiego podlega pod górnośląski Karniów, a po likwidacji obwodu w 1783 roku, pod Opawę. 1821 – bulla De salute animarum – diecezja wrocławska zostaje wyłączona z metropolii gnieźnieńskiej i otrzymuje prawo egzempcji. 1844 – wybucha powstanie tkaczy śląskich, które zostaje krwawo stłumione przez pruską armię. 1850 – podział Śląska Austriackiego na 7 powiatów politycznych, ziemia nyska podlega pod Frywałd. 1918, 28 października – powstała Czechosłowacja 1918, październik – po powstaniu Czechosłowacji powstała m.in. na zachodzie Śląska Austriackiego (Śląsk Sudecki, niem. Sudetenschlesien) prowincja Kraj Sudetów (niem. Sudetenland, cz. Sudetsko) ze stolicą w Opawie (niem. Troppau). 1918, grudzień – likwidacja przez Czechosłowację prowincji Kraj Sudetów. 1918 – Czechosłowacja wysuwała roszczenia m.in. do Kłodzka. 1919 – na mocy traktatu wersalskiego skrawki Dolnego Śląska (m.in. Rychtal) zostały włączone do PolskiM. Patelski, Zapomniany epizod z dziejów walk o Śląsk. Sprawa przyłączenia powiatu namysłowskiego i sycowskiego do Polski 1919–1921,[ w:] Rok 1921 na Kresach Wschodnich i Zachodnich. Historia i pamięć, pod red. Macieja Fica i Joanny Lusek, Muzeum Górnośląskie w Bytomiu: Bytom 2021, ISBN 978-83-65786-74-6. 1928 – czechosłowacka Kraina Śląska (cz. země Slezská) została połączona z Kraina Morawską (cz. země Moravská) w Krainę Morawskośląską (cz. Země Moravskoslezská) ze stolicą w Brnie. 1930 – bulla Pastoralis officii nostri – diecezja wrocławska zostaje podniesiona do rangi archidiecezji w ramach nowo utworzonej metropolii wschodnioniemieckiej (Ostdeutsche Kirchenprovinz). 1938, 2 października – czeski Śląsk Cieszyński zostaje zajęty przez wojska niemieckie (wkraczające na Śląsk Opawski, przyłączony następnie do (Kraju Sudetów)) i polskie (wkraczające na Zaolzie, przyłączone następnie do województwa śląskiego). 1938, 25 października – na Zaolziu powstały powiaty: cieszyński zachodni oraz frysztacki. 1938, 30 października – m.in. na Śląsku Sudeckim powstała rejencja opawska (niem. Regierungsbezirk Troppau, cz. vládní okres Opava) w ramach Okręgu Rzeszy Kraj Sudetów (niem. Reichsgau Sudetenland, cz. Říšská župa Sudety). 1938 – 9 listopada – w niemieckiej części Śląska dochodzi do pogromu zwanego Nocą kryształową, w wyniku którego spalono wiele żydowskich synagog, zdemolowano sklepy i pobito wielu Żydów. 1945 – Dolny Śląsk w granicach Polski, Czechosłowacji i Niemiec Wschodnich (wieś Pechern).