Grona gniewu (ang. The Grapes of Wrath) – amerykańska powieść realistyczna, której autorem jest John Steinbeck. Wydana została 14 kwietnia 1939. Autor zdobył dzięki niej coroczną National Book Award, Nagrodę Pulitzera; przyczyniła się ona do przyznania mu Nagrody Nobla. Między innymi tej właśnie powieści zawdzięcza Steinbeck swoją pozycję w kanonie literatury XX wieku.
Akcja toczy się w czasach wielkiego kryzysu. Rodzina najemnych farmerów zostaje wysiedlona ze swojego domu w Oklahomie za przyczyną wielkiej suszy, trudności ekonomicznych oraz zmian w przemyśle rolniczym. Podobnie jak wielu im podobnych wyruszają do Kalifornii. Tam planują szukać pracy, ziemi, godności i przyszłości.
Grona gniewu były szóstą powieścią Steinbecka. Prace nad utworem trwały od 31 maja do 26 października 1938.
Fabuła Tom Joad wraca z więzienia do swojego rodzinnego domu na zwolnieniu warunkowym po czterech latach. Po drodze spotyka Jima Casy’ego, byłego pastora, przyjaciela rodziny. Gdy razem docierają na farmę, okazuje się, że jest opuszczona. Spotykają kolegę Toma z dzieciństwa, który wyjaśnia im, że ziemie zostały zajęte przez banki, a jego rodzina mieszka u wujka Johna. Gdy następnego ranka odnajdują Joadów, ci pakują swój dobytek na ciężarówkę, żeby wyruszyć w podróż do Kalifornii, gdzie obiecywana jest praca i dobry zarobek. Nie mogąc spłacić długów, stawiają wszystko na jedną kartę i inwestują w podróż. Tom wiedząc, że opuszczenie Oklahomy narusza postanowienia zwolnienia warunkowego, podejmuje ryzyko. Do rodziny przyłącza się również Jim Casy.
Podążając Drogą 66 napotykają prowizoryczne obozy, w których dowiadują się od ludzi, którzy podobnie jak oni skusili się na wyjazd do Kalifornii, że ich nadzieje i wizje dobrobytu mogą nie zostać spełnione. Dziadek oraz babcia Joad umierają, nie mogąc znieść trudów podróży; dziadek zostaje pogrzebany w jednym z obozów, babcia umiera blisko granicy stanu. Najstarszy syn Joadów, Noah, oraz Connie, mąż ciężarnej Rose of Sharon, oddzielają się od rodziny. Reszta prowadzona przez Ma Joad wędruje dalej, wiedząc, że w Oklahomie nic dobrego ich nie czeka.
Na miejscu spotykają się z wyzyskiem robotników na głodowych stawkach, doznają wielu rozczarowań, gdyż rynek pracy jest przepełniony, a miejscowi mieszkańcy dręczą i prowokują przybyszy. Rodzina Joadów pracuje, zbierając brzoskwinie. Niektórzy pracownicy próbują tworzyć związki zawodowe, dochodzi do strajków. Jim Casy zostaje aresztowany za atak na policjanta. Później zostaje zabity na oczach Toma, który w zemście zabija mordercę i staje się zbiegiem. Rodzina opuszcza sad. Tom, wiedząc, że swoją obecnością naraża też rodzinę, żegna się i również ich opuszcza, obiecując, że gdziekolwiek by nie był, będzie walczył z tyranią i niesprawiedliwością.
Dziecko Rose of Sharon rodzi się martwe, jednak mama Joad nie pozwala rodzinie pogrążyć się w żałobie i ciągle podtrzymuje ich na duchu. Gdy nadchodzą deszcze, prowizoryczne mieszkanie Joadów zostaje zalane i rodzina przenosi się na wyższe tereny.
Geneza Steinbeck niedługo po wydaniu W niepewnym boju, pierwszej powieści traktującej o losach wędrownych robotników w czasach kryzysu, odbył podróż po obozach budowanych przez tychże ludzi w dolinach Salinas i San Joaquin. Nazywane były one Hoovervilles od nazwiska prezydenta Herberta Hoovera, który rzekomo pozwolił stoczyć się narodowi w kryzys. Pisarz pracował tam przy zbiorach, zapisując swoje obserwacje na temat warunków życia pracowników. Opublikował je w artykułach wysłanych do „San Francisco News”, pod tytułem „The Harvest Gypsies”. Część materiału z artykułów trafiła do Gron gniewu. Steinbeck zainteresowany był tematem ucisku robotników rolnych jeszcze na długo przed swoją podróżą wraz z migrantami z Oklahomy do Kalifornii. W jednym z listów do swoich znajomych napisał:
Na podstawie analizy jego dzieł można stwierdzić, że Steinbeck nie był pisarzem-intelektualistą, jego sukces nie opiera się na karierze naukowej, lecz na bezpośrednich obserwacjach. Jego temperament twórczy reaguje najsilniej pod presją zaangażowania uczuciowego, które jest ostatecznym wykładnikiem wartości każdego dzieła. Dlatego też pasja Gron gniewu była tak płodna, w porównaniu do Księżyc zaszedł (1942), powieści o okupacji hitlerowskiej w Norwegii, która okazała się być jałową.
Pierwsze wydanie Grona gniewu wydano po raz pierwszy 14 kwietnia 1939 nakładem Viking Press. Pierwszy nakład szacuje się pomiędzy a egzemplarzy. Pierwotna cena wynosiła 2,75 dolara, książka liczyła 619 stron. Na unikatowej obwolucie pierwszego wydania widniał napis First Edition (tłum. pierwsze wydanie).
Wydanie sygnalne było identyczne z pierwszym wydaniem handlowym z wyjątkiem faktu, że dołączono do niego reprodukcję obrazu autorstwa malarza Stjernstroma. Reprodukcja, przedstawiająca Johna Steinbecka, wydrukowana została na ciężkim, lśniącym papierze o wymiarach 20,32×12,7 cm. To samo zdjęcie zostało wykorzystane również jako frontyspis publikacji Lewisa Gannetta John Steinbeck: Personal and Biographical Notes wydanej w ozdobnym futerale przez Viking Press.
Do 1941 powieść sprzedana została w około milionie egzemplarzy.
W 2007 roku, podczas aukcji w San Francisco i Los Angeles, za pierwsze wydanie Gron gniewu zapłacono dolarów, najwyższą cenę zapłaconą kiedykolwiek za powieść Steinbecka wystawianą na aukcji. Książka pochodziła ze zbioru zmarłej w 1992 siostry pisarza, Elizabeth Steinbeck Ainsworth. Uzyskane pieniądze przeznaczono na renowację kalifornijskiej siedziby Steinbecka w Pacific Grove.
Polskie wydanie Pierwsze polskie wydanie Gron gniewu ukazało się w 1956 roku, w przekładzie Alfreda Liebfelda, nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego.
Poza Państwowym Instytutem Wydawniczym, Grona gniewu zostały wydane przez Wydawnictwo Dolnośląskie, Axel Springer Polska, Porozumienie Wydawców oraz Prószyński Media.
W 2011 roku powieść została wydana przez wydawnictwo Qes Agency w formie audiobooka (czytający: Mieczysław Morański).
Tło historyczne Realia opisywane w powieści to czasy wielkiego kryzysu, zwanego również wielką depresją, największego kryzysu gospodarczego w XX wieku. Przyjmuje się, że ujawnił się on w Stanach Zjednoczonych, rozpoczynając się około 4 września 1929 roku, a ogólnoświatowym tematem stał się między 24 a 29 października, kiedy to na nowojorskiej giełdzie Wall Street gwałtownie spadały ceny akcji. Zdarzenie to często nazywane jest wielkim krachem na Wall Street. Spowodowało to liczne bankructwa i niewypłacalność dłużników, które z kolei doprowadziły do ogromnego rozprzestrzenienia bezrobocia. W Stanach Zjednoczonych sięgnęło 25% siły roboczej, produkcja przemysłowa spadła w niektórych krajach o 50%. Bardzo mocno odczuło kryzys rolnictwo. Wartość produkcji rolnej spadła o 60%. Zadłużeni rolnicy często byli wysiedlani nie mogąc spłacić długów.
Sytuację ekonomiczną w Stanach Zjednoczonych pogorszyła również klęska ekologiczna. W latach 30. zapanowała wielka susza, która z kolei przyczyniła się do wielkich burz piaskowych, występujących w latach 1934–1936, niszczących zbiory, domostwa, przyczyniając się do licznych zachorowań na pylicę. Dotknęły one blisko km² powierzchni, najsilniej w stanach Teksas i Oklahoma. Okres ten nazywany jest Dust Bowl.
Bohaterowie W dążeniu do maksymalizacji realizmu w swoich powieściach, Steinbeck tworzy postacie rzeczywiste, prawdziwe przez to, że są określone przez środowisko, do którego należą i z którym się identyfikują. Prymitywne i prostolinijne, żywotne, bo cała ich energia emanuje na zewnątrz, skoncentrowana na walce o byt, zamiast spalać się na roztrząsaniu doświadczeń i dylematów wewnętrznych.
Tom Joad – główny bohater powieści; nazwany po ojcu; pomimo młodego wieku w pewnym momencie obejmuje przywództwo w rodzinie; Mama Joad – praktyczna, sympatyczna kobieta; główny filar rodziny; Tata Tom Joad – ciężko pracujący pracownik rolny i człowiek rodzinny, oddaje przywództwo w rodzinie swojej żonie; Wuj John Joad – starszy brat Toma seniora; obwinia się za śmierć żony, jako że zignorował u niej objawy zapalenia wyrostka robaczkowego. Przepełniony żalem podatny jest na alkohol i rozpustę; Jim Casy – były pastor; wielokrotnie dopuszczał się cudzołóstwa; stracił wiarę, twierdząc, że religia nie daje ani pocieszenia, ani rozwiązań w trudnościach, których doświadcza człowiek; Al Joad – interesują go jedynie dziewczyny i samochody; początkowo bierze przykład ze starszego brata, Toma, ale powoli znajduje własną drogę; Rose of Sharon Joad-Rivers (Rosasharn) – nastoletnia marzycielka, która dojrzewa wraz z rozwojem powieści, by stać się w końcu dorosłą kobietą; rodzi martwe dziecko, prawdopodobnie przez niedożywienie; Connie Rivers – mąż Rose of Sharon; młody i naiwny, przytłoczony obowiązkami małżeńskimi i nadchodzącym ojcostwem opuszcza ją wkrótce po przybyciu do Kalifornii; Noah Joad – najstarszy syn, pierwszy, który opuszcza rodzinę, postanawia zostać w pobliżu rzeki Kolorado i żyć z połowu ryb; Dziadek Joad – William James Joad; wyraża największą chęć pozostania w Oklahomie, rodzina odurza, go by wyruszył z nimi, jednak już pierwszego dnia umiera. Casy twierdzi, że przyczyną jest zawał, lecz mówi też, że po prostu zostaje na swojej ziemi; Babcia Joad – religijna kobieta, żona Williama Joada; prawdopodobnie traci chęć życia po śmierci męża; umiera gdy rodzina przekracza pustynię w Nowym Meksyku i Arizonie; Ruthie Joad – najmłodsza, dwunastoletnia córka; Winfield Joad – najmłodszy, dziesięcioletni syn, bardzo związany z Ruthie; Jim Rawley – zarządca obozu w Weedpatch, darzy Joadów sympatią; Muley Graves – sąsiad Joadów; proszony o przyłączenie się do wędrówki odmawia; Ivy i Sairy Wilson – towarzysze niedoli z Kansas; podróżują z Joadami aż do granicy Kalifornii; Pan Wainwright – ojciec Aggie, mąż Pani Wainwirght; martwi się dorastaniem swojej szesnastoletniej córki; Pani Wainwright – matka Aggie, żona Pana Wainwright; pomaga przy porodzie Rosasharn, wraz z Mamą Joad Aggie Wainwright – Agnes Wainwright; córka państwa Wainwright; pilnuje Ruthie i Winfielda, kiedy Rosasharn pracuje; zamierza poślubić Ala; Floyd Knowles – zachęca Toma i Jima do dołączenia do organizacji pracowników; podburza policję, w efekcie Casy zostaje aresztowany; Joe/Mike – zastępca szeryfa, pobity przez Jima Casy’ego; niektórzy zwracają się do niego Mike; George – strażnik w sadzie brzoskwiniowym; zabija Jima Casy’ego, później ginie z ręki Toma; Al – kucharz, który poleca Mae, by sprzedała biednej rodzinie piętnastocentowy bochenek chleba za dziesięć centów; Mae – kelnerka, która na polecenie Ala sprzedaje taniej chleb biedakom, następnie sprzedaje im za jednego centa dwa cukierki dla dzieci, choć kosztowały one pięć centów za sztukę; dostaje duży napiwek od kierowców ciężarówek, którzy w tym czasie jedzą lunch w restauracji; Duży Bill – kierowca ciężarówki; wraz z kolegą zostawiają Mae duży napiwek.
Struktura powieści W Gronach gniewu nie zostały użyte nowatorskie techniki, wręcz przeciwnie, autor używa podróży, jako motywu głównego, podobnie jak w Odysei Homera, czy Don Kichocie Cervantesa. Wędrówka użyta jest jako naturalny pretekst do ukazania dokumentalnych wartości powieści, do przedstawienia sytuacji określonej grupy społecznej w rozległym terytorium.