Muzeum Historii Katowic – samorządowa instytucja kultury z siedzibą w Katowicach, do której zadań należy dbanie o dokumentację przeszłości Katowic oraz upowszechnianie wartości historycznych, artystycznych i estetycznych miasta jako części dziedzictwa górnośląskiego i polskiego oraz europejskiego.
Posiada kilka działów, w tym: Historii, Sztuki, Etnologii Miasta, Fotografii czy Teatralno-Filmowy, a do 2021 roku funkcjonował dodatkowo Dział Grafiki im. Pawła Stellera. Głównym budynkiem muzeum jest kamienica mieszczańska przy ulicy ks. J. Szafranka 9, Dział Etnologii Miasta funkcjonuje przy ulicy Rymarskiej 4 na terenie osiedla patronackiego Nikiszowiec, Dział Teatralno-Filmowy przy ulicy M. Kopernika 11 w katowickim Śródmieściu, a będący pod opieką muzeum kościół pw. św. Michała Archanioła w parku im. Tadeusza Kościuszki.
Do najcenniejszych zbiorów Muzeum Historii Katowic należą: 26 portretów Asymetrycznej Damy Stanisława Ignacego Witkiewicza, kolekcje fotografii Józefa Dańdy i Anny Chojnackiej, grafiki i akwarele Pawła Stellera, szkice i portrety Konrada Swinarskiego, porcelana „Giesche” i huty „Franciszka” czy kolekcje obrazów twórców nieprofesjonalnych, m.in. Ewalda Gawlika i Pawła Wróbla.
Historia Powstanie i działalność MHK lewo|mały|Dom inż. Jana Squedera – budynek, w którym w 1972 roku powstała Izba Muzealna, będąca początkiem późniejszego Muzeum Historii Katowic lewo|mały|Władysław Zieliński, współautor wystawy stałej Droga Katowic do Polski Ludowej w otwartym 21 lipca 1976 roku Społecznym Muzeum Historii Katowic
Początki Muzeum Historii Katowic są związane z Sekcją Muzealną przy Katowickim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym. Idea gromadzenia pamiątek narodziła się na początku lat 70. XX wieku, na długo przed reaktywacją Muzeum Śląskiego w Katowicach i miała charakter społeczny. Większość eksponatów pochodziła od mieszkańców miasta, a w kompletowaniu zbiorów uczestniczyli harcerze. Izba Muzealna została zorganizowana w 1972 roku, w jednym z pomieszczeń budynku przy ulicy Dworcowej 13a. Została ona otwarta 17 lipca tego samego roku.
Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Katowicach rozpoczął starania o stworzenie muzeum z prawdziwego zdarzenia. Po uzyskaniu akceptacji politycznej, 6 marca 1975 roku urząd przeznaczył pod muzeum lokal po konsulacie czechosłowackim, na drugim piętrze budynku przy ulicy ks. J. Szafranka 9. Okazał się on wówczas zbyt duży, dlatego decyzję cofnięto i placówka otrzymała lokal piętro niżej, które bardzo szybko przystosowano do funkcji wystawienniczych.
Społeczne Muzeum Historii Katowic zostało otwarte 21 lipca 1976 roku. W lokalu usytuowano wystawę Droga Katowic do Polski Ludowej według scenariusza historyków Jana Przewłockiego i Władysława Zielińskiego, salę wystaw zmiennych oraz biuro muzeum. Na wystawie zaprezentowano wszystkie eksponaty, które zostały zgromadzone przez twórców Izby Muzealnej, w tym zdjęcia i dokumenty, stroje górnośląskie, ręczną maszynę drukarską z przełomu XIX i XX wieku czy wypożyczoną z Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu rzeźbę Bolesława Śmiałego autorstwa Stanisława Szukalskiego. Społeczne Muzeum Historii Katowic nie miało wówczas statutu ani budżetu oraz nie zatrudniało pracowników.
W lutym 1978 roku Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oddelegowało Macieja Wojciechowskiego, by wspólnie z Wydziałem Kultury Urzędu Miejskiego w Katowicach i Katowickiem Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym opracować projekt założenia programowo-organizacyjnego Muzeum Historycznego w Katowicach. Powstał też projekt statutu.
9 stycznia 1979 roku Wydział Lokalowy Urzędu Miejskiego w Katowicach podjął decyzję o przydzieleniu Muzeum Historii Katowic pomieszczeń przy ulicy ks. J. Szafranka 9 – w kamienicy mieszczańskiej z 1910 roku. Rozpoczęto szereg prac adaptacyjnych, a także zaczęto stopniowo wykwaterowywać dotychczasowych lokatorów. Zainicjowano także działania na rzecz pozyskania zbiorów dla muzeum. W 1979 roku na mocy testamentu Eugenii Wyszomirskiej-Kuźnickiej przekazano placówce muzealnej jej portrety malowane przez Witkacego, a 27 stycznia 1981 roku Katowickie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne uroczyście podarowało swój majątek i zbiory.
Muzeum Historii Katowic jako oddział Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu rozpoczęło działalność w 1981 roku – jego statut zaczął obowiązywać od 1 marca. W wyniku konkursu na stanowisko kierownika Muzeum Historii Katowic została powołana Jadwiga Murzyn, która dotychczas pełniła stanowisko inspektora ds. czytelnictwa dzieci i młodzieży w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej w Katowicach. Placówką zaczęła kierować 1 kwietnia 1981 roku.
Muzeum początkowo składało się z następujących działów: historii miasta Katowice, historii hutnictwa żelaza i metali kolorowych, sztuki współczesnej i naukowo-oświatowego, a także archiwum, biblioteki, zespołu pracowni plastyczno-technicznych oraz stanowiska ds. administracyjno-gospodarczych. Pierwszą decyzją merytoryczną było usunięcie dużego fotogramu Edwarda Gierka ze stałej wystawy Droga Katowic do Polski Ludowej oraz rozpoczęcie przygotowań do ekspozycji z okazji 60. rocznicy wybuchu III powstania śląskiego.
mały|Posąg Witkacego przed wejściem do Muzeum Historii Katowic autorstwa Tomasza Wenklara (2008)
Jeszcze przed powstaniem oddziału, zatrudniono w Muzeum Górnośląskim i oddelegowano do Katowic trzech pracowników merytorycznych: historyków sztuki Macieja Wojciechowskiego i Marię Krysiak oraz historyka Antoniego Steuera. Pracowników administracji, obsługi i biblioteki przejęto po Katowickim Towarzystwie Społeczno-Kulturalnym.
Już pod koniec 1981 roku podjęto decyzję o konieczności usamodzielnienia się oddziału. Na mocy zarządzenia nr 3/83 prezydenta miasta Katowice z dnia 26 stycznia 1983 roku placówka stała się samodzielną instytucją pod nazwą Muzeum Historii Katowic (bądź 1 stycznia tego samego roku). Wiosną 1985 roku ukończono prace remontowo-adaptacyjne siedziby muzeum.
Placówka ta, zachowując pozory instytucji mającej ograniczony zakres merytoryczny, z czasem zapoczątkowała poważniejsze działania promuzealne. Zaczęto gromadzić wszystko to, co wiązało się z przeszłością Katowic, a także organizowano wystawy i publikacje, prowadzono działalność naukowo-badawczą oraz wydawano własne publikacje. W latach 1981–2008 zrealizowano łącznie 260 wystaw z dziedziny historii miasta, sztuki, etnografii i fotografii, a także wydano 125 publikacji i 7 serii pocztówek.
1 stycznia 1992 roku zaczęła działać w muzeum Komisja Zakupu Muzealiów, która pozwoliła na gromadzenie zbiorów zgodnie z tematyką placówki. Wcześniej w województwie katowickim istniała jedna dla wszystkich muzeów Wojewódzka Komisja Zakupu Muzealiów, która narzucała profil kolekcjonowania zbiorów.
19 maja 2007 roku przed wejściem do siedziby muzeum odsłonięto naturalnej wielkości figurę przedstawiającą Stanisława Ignacego Witkiewicza projektu Tomasza Wenklara. 27 kwietnia 2012 roku zainaugurował działalność Dział Grafiki wraz z pracownią poświęconą twórczości grafika Pawła Stellera, funkcjonujący do 2021 roku.
We wrześniu 2015 roku zakończono pierwszy etap prac nad modernizacją wystawy stałej dotyczącej historii Katowic, którą przygotowała katowicka firma Adventure – projektowała ona wcześniej ekspozycję poświęconą historii Górnego Śląska dla Muzeum Śląskiego w Katowicach. Inauguracja wystawy poświęconej dziejom Katowic miała miejsce 11 września, a dokładnie trzy lata później, w 2018 roku odbyło się uroczyste otwarcie drugiej części wystawy.
1 maja 2020 roku Muzeum Historii Katowic udostępniło 4 tys. muzealiów w formie elektronicznej. W czerwcu 2026 roku do Muzeum Historii Katowic trafiła kolekcja 38 obrazów autorstwa Witkacego, które kupiło miasta Katowice za kwotę 8 mln złotych z prywatnej kolekcji Zofii i Iwa Białynickich-Birulów.
Budynek Działu Etnologii Miasta MHK mały|Budynek dawnego magla i pralni w trakcie renowacji w czerwcu 2010 roku
Dział Etnologii Miasta Muzeum Historii Katowic siedzibę ma w budynku pralni i magla na osiedlu patronackim Nikiszowiec. Gmach ten pierwotną funkcję pełnił do lat 80. XX wieku, a od 1996 roku działała tam Galeria „Magiel”, w której można było zobaczyć m.in. pamiątki związane z tą częścią Katowic. Odbywały się tam przez kilka lat wystawy malarstwa, fotografii, rzeźby, a także warsztaty artystyczne dla dzieci czy spotkania z podróżnikami.
We wrześniu 2003 roku galeria stała się oddziałem Muzeum Historii Katowic, a dwa lata później Urząd Miasta Katowice wykupił od kopalni „Wieczorek” budynek pralni i magla, po czym przekazał go na filię Muzeum Historii Katowic. W 2009 roku obiekt przewidziano do remontu i adaptacji na cele muzealne w ramach projektu „Serce Nikiszowca. Rewitalizacja budynku Muzeum Historii Katowic”, na który pozyskano środki unijne. Po zakończeniu prac remontowych oraz wyposażeniu przeniesiono tam zbiory Działu Etnologii Miasta z budynku głównego przy ulicy ks. J. Szafranka 9.
Gmach po remoncie został otwarty 8 kwietnia 2011 roku, a ostatnią stałą wystawę, W pralni i maglu na Nikiszowcu, zainaugurowano 25 lutego 2013 roku.
Budynek Działu Teatralno-Filmowego MHK W 2010 roku Urząd Miasta Katowice przekazał Muzeum Historii Katowic mieszkanie wraz z wyposażeniem przy ulicy M. Kopernika 11 na filię – Dział Teatralno-Filmowy. W mieszkaniu tym przez ponad 30 lat żyło i pracowało twórczo małżeństwo artystów. Byli to: kostiumolożka filmu i teatru Barbara Ptak oraz śpiewak Stanisław Ptak, jeden z prekursorów aktorstwa musicalowego w Polsce.
19 listopada 2011 roku uroczyście otwarto ekspozycję stałą: Muzeum Barbary i Stanisława Ptaków, zaś 10 stycznia 2013 roku udostępniono zwiedzającym Galerię pod 11 – przestrzeń na wystawy czasowe o zróżnicowanej tematyce.
Zespół kościoła pw. św. Michała Archanioła mały|Kościół św. Michała Archanioła (2026)
Jednym z najcenniejszych zabytków w Katowicach jest drewniany kościół pw. św. Michała Archanioła znajdujący się w parku T. Kościuszki, na terenie dzielnicy Brynów część wschodnia-Osiedle Zgrzebnioka. Sprowadzony z Syryni, pochodzący prawdopodobnie z 1510 roku kościół pełni nadal funkcje sakralne, pozostając jednocześnie pod opieką muzeum.
Zespół składa się z centralnie położonego kościoła, wolnostojącej dzwonnicy i otaczającego całość ogrodzenia. Zachowały się pierwotne polichromie, a ponadto: kamienna gotycka kropielnica, XVI-wieczna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz barokowa ambona.
W 1938 roku kościół stał się własnością miasta Katowice. W maju 1997 roku prezydent Katowic podjął decyzję o zorganizowaniu w kościele punktu muzealnego – filii Muzeum Historii Katowic.
29 kwietnia 2009 roku odsłonięto znajdujące się na dziedzińcu kościoła lapidarium symbolizujące cmentarz, gdzie zgromadzono obiekty kamienne o dużej wartości historycznej. Artefakty tam eksponowane gromadzono przez kilka lat.
Dyrektorzy Jadwiga Lipońska-Sajdak (1981–2013) Jacek Siebel (od 2013)
Wystawy stałe w budynku głównym Z dziejów Katowic mały|Fragment wystawy stałej Z dziejów Katowic, otwartej 11 września 2015 roku
Wystawa przedstawia dynamiczne dzieje Katowic na tle historii regionu, począwszy od najdawniejszych dziejów po czasy współczesne, omawiane wspólnie z tematyką przeszłości różnych dzielnic miasta, które stanowiły pierwotnie oddzielne osady. Oferuje ona trzy poziomy narracji, różniące się stopniem szczegółowości i formą przekazu informacji, dostosowane do różnych odbiorców. Jest ona dostępna w językach polskim i angielskim.
Ma charakter interaktywny, a narratorem pierwszej części, zajmującej cztery sale ekspozycyjne o powierzchni 125 m² jest Dariusz Basiński. Druga część ekspozycji, prezentująca historię miasta od nadania praw miejskich w 1865 roku, przedstawiona jest na kolejnych sześciu salach. Całej wystawie towarzyszy około 500 eksponatów oraz pocztówek, archiwalnych zdjęć i filmów.
W kamienicy mieszczańskiej. Codzienność i odświętność