thumb|Członkowie Judenratu w Sosnowcu. W środkowym rzędzie, piąty od prawej, siedzi przewodniczący Mojżesz Merin Judenrat, czasami Ältestenrat (z niem. Rada Żydowska, lub Rada Starszych) – żydowskie rady, które w czasie II wojny światowej były powoływane przez nazistowskie władze niemieckie z zadaniem administrowania żydowskimi społecznościami oraz wdrażania wydawanych względem nich niemieckich zarządzeń i rozkazów.
Pierwsze Judenraty utworzono we wrześniu 1939 roku w okupowanej Polsce, aczkolwiek genezy tej instytucji należy się doszukiwać jeszcze w okresie przedwojennym. W kolejnych latach powstały także w innych państwach okupowanych i satelickich. Niemcy nadali im jedynie pozory niezależności, licząc na zakamuflowanie rzeczywistych celów swej polityki oraz wzbudzenie wewnętrznych antagonizmów wśród ludności żydowskiej. Niektórzy członkowie Judenratów zaangażowali się w działalność żydowskiego ruchu oporu, wielu innych dopuszczało się korupcji i kolaboracji. Zazwyczaj jednak Judenraty były zmuszone uprawiać politykę lawirowania, unikając antagonizowania Niemców, a jednocześnie usiłując – zazwyczaj jednak bezskutecznie – złagodzić lub opóźnić wykonanie ich najdotkliwszych zarządzeń, również tych ukierunkowanych na wyniszczenie ludności żydowskiej.
Działalność Judenratów pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych kart w historii Zagłady Żydów.
Historia Geneza W historiografii upowszechnił się pogląd, że impulsem do utworzenia Judenratów był rozkaz SS-Gruppenführera Reinharda Heydricha, a ściślej protokół z narady dowódców Einsatzgruppen i szefów najważniejszych departamentów Generalnego Urzędu Policji Bezpieczeństwa, która odbyła się pod jego przewodnictwem w Berlinie w dniu 21 września 1939 roku. W rzeczywistości termin Judenrat po raz pierwszy pojawił się w III Rzeszy w szkicu ustawy z kwietnia 1933 roku, mającej regulować życie wszystkich Żydów zamieszkałych w Niemczech. Dokument proponował prawną segregację Żydów i podporządkowanie ich osobnemu porządkowi prawnemu kierowanemu przez organizację o nazwie Zrzeszenie Żydów (Verband der Juden in Deutschland), na czele której stać miała wyłaniana w wyborach rada zwana Judenratem. Zgodnie ze szkicem, całość miała podlegać „gwardii ludowej” (volkswart) powołanej osobiście przez Adolfa Hitlera i przed nim odpowiadającej. Przy wyborze nazwy Judenrat, twórcy ustawy mogli inspirować się instytucjami o tej samej nazwie funkcjonującymi w Świętym Cesarstwie Rzymskim w epoce średniowiecza (m.in. w Norymberdze).
Projekt spotkał się ze sprzeciwem różnych niemieckich instytucji i został przejściowo zarzucony. W gronie oponentów znalazło się m.in. kierownictwo SS, które obawiało się, że proponowane w ustawie rozwiązania zniechęcą Żydów do emigracji z Niemiec. Niemniej to właśnie z kręgów SS wyszła po kilku latach podobna koncepcja. Od 1937 roku wydział żydowski Sicherheitsdienst, którego pracownikiem był m.in. Adolf Eichmann, postulował bowiem utworzenie centralnego i ściśle kontrolowanego „zwierzchnictwa”, za pośrednictwem którego byłyby wdrażane nazistowskie zarządzenia względem Żydów. Pierwszą tego typu instytucją był powołany po Anschlussie Austrii (1938) (Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Wien). Z punktu widzenia nazistów jego działalność okazała się sukcesem, gdyż w ciągu zaledwie sześciu miesięcy zdołano zmusić do emigracji około 50 tys. austriackich Żydów. W rezultacie model ten zaczął być kopiowany.
24 stycznia 1939 roku Hermann Göring zlecił Heydrichowi utworzenie centralnego urzędu emigracji żydowskiej dla całej Rzeszy (Reichszentrale für Jüdische Auswanderung). Dwa tygodnie później rozpoczął działalność podległy tej instytucji Związek Żydów Rzeszy w Niemczech (Reichsvereinigung der Juden in Deutschland). Podobne instytucje, jednakże o ograniczonym zasięgu terytorialnym, powołano wkrótce w okupowanej Pradze oraz w Wolnym Mieście Gdańsku. Tym samym jeszcze przed wybuchem wojny w nazistowskich Niemczech wykształciły się dwa modele „zwierzchnictw” żydowskich: ogólnokrajowy i lokalny.
Proces organizowania Judenratów thumb|Adam Czerniaków, prezes Judenratu w Warszawie thumb|Chaim Rumkowski, przełożony Starszeństwa Żydów w Łodzi thumb|Członkowie Judenratu w Kownie uważa, że koncepcja powołania „Żydowskich Rad Starszych” została opracowana przez ekspertów SD już na etapie przygotowań do niemieckiej inwazji na Polskę. Może o tym świadczyć m.in. fakt, że przed 21 września, tj. przed wydaniem wspomnianego rozkazu Heydricha, funkcjonariusze Einsatzgruppen zorganizowali żydowskie rady w Będzinie, Ciechanowie, Częstochowie, Grudziądzu, Katowicach, Kępnie, Konopiskach, Krakowie, Łodzi, Makowie Mazowieckim, Piotrkowie Trybunalskim, Przasnyszu, Raciążu, Sosnowcu i w wielu innych miejscowościach.
Rozkaz Heydricha określił kryteria, na podstawie których miały być organizowane Judenraty. Znalazły się w nim następujące wytyczne:
Rozkaz przewidywał ponadto, iż rady starszych w możliwie jak najkrótszym czasie przeprowadzą „na swym terenie” spis ludności żydowskiej.
28 listopada 1939 roku zarządzenie odnoszące się do zakładania Judenratów w Generalnym Gubernatorstwie wydał generalny gubernator Hans Frank. Zamierzał w ten sposób odzyskać władzę nad Żydami z rąk SS, a jednocześnie formalnie potwierdzić nadany Judenratom status instytucji publicznych. Zarządzenie przewidywało, że rady w miejscowościach, w których liczba żydowskiej ludności nie przekraczała 10 tys. osób, będą liczyć dwunastu członków, a w przypadku większych społeczności – dwudziestu czterech członków. Co do zasady członkowie Judenratu mieli być wybierani przez członków swojej społeczności. Następnie mieli wybierać spośród siebie przewodniczącego i wiceprzewodniczących. Wybór ten musiał jednak każdorazowo uzyskać akceptację niemieckiego starosty (Kreishauptmann) lub burmistrza (Stadthauptmann), co sprawiało, że wybieralność Judenratów była w praktyce fasadowa.
Na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy również przyjęto zasadę, iż rady żydowskie na obszarach wiejskich będą podlegać starostom (Landräte), a w miastach – burmistrzom (Bürgermeister). SS nie zamierzało jednak zrzekać się decydującego głosu w „kwestii żydowskiej”, stąd podejmowało zabiegi, by wydrzeć kontrolę nad Judenratami z rąk administracji cywilnej. Ostatecznie policja bezpieczeństwa otrzymała pełnię władzy w sprawach żydowskich wiosną 1942 roku, wraz z rozpoczęciem fizycznej eksterminacji Żydów.
Barbara Engelking podkreśla, że powołanie Judenratów odegrało początkowo rolę stabilizującą. Utworzenie żydowskich „zwierzchnictw”, do których władze niemieckie mogły się zwracać ze swoimi żądaniami, spowodowało bowiem ograniczenie praktyk z pierwszych tygodni okupacji, kiedy to niemieckie działania wymierzone w ludność żydowską charakteryzowały chaos i zupełna samowola. Rzadsze stały się m.in. uliczne łapanki. Jednocześnie Judenraty mogły przystąpić do organizowania życia wspólnot żydowskich, w tym przyjmowania i rozdysponowywania pomocy humanitarnej od instytucji zagranicznych i ogólnopolskich.
Zdaniem Raula Hilberga powołanie Judenratów było „najważniejszym krokiem poprzedzającym utworzenie gett”. Przeciwnego zdania jest Michman, który uważa, że proces tworzenia rad żydowskich w okupowanej Polsce i w innych państwach Europy nie był bezpośrednio powiązany z realizowaną przez Niemców gettoizacją ludności żydowskiej. W jego ocenie: „nawet jeżeli można znaleźć rady żydowskie w gettach, to w całej Europie prawie zawsze istniały one, zanim w tym samym miejscu powstało getto”, a ponadto występowały także „rady bez gett”.
Członkostwo i model funkcjonowania W skład Judenratów tworzonych w okupowanej Polsce powoływano przede wszystkim przedwojennych liderów społeczności żydowskiej, np. osoby, które pełniły funkcje w gminach żydowskich, radnych miejskich, działaczy organizacji religijnych lub filantropijnych. Podobną zasadę przyjęto w innych państwach, w tym w Niemczech. Zdarzało się, że kryterium decydującym o powołaniu w skład Judenratu była znajomość języka niemieckiego, stąd na przykład w centralnej i wschodniej Polsce wśród członków rad nierzadko można było znaleźć wysiedleńców lub uciekinierów z ziem wcielonych do Rzeszy. Zdarzało się, że Judenraty powoływano w atmosferze terroru, nie dając „kandydatom” najmniejszej możliwości rezygnacji z członkostwa.
Judenraty nie miały ujednoliconej struktury. W okupowanych państwach Europy Wschodniej były one zazwyczaj instytucjami o charakterze lokalnym, posiadającymi zwierzchność nad społecznością, która zamieszkiwała konkretną miejscowość, a później utworzone w niej getto. Tego typu Judenraty w większości wypadków pozostawały od siebie odizolowane. Istniały jednak struktury, których zasięg terytorialny obejmował społeczności żydowskie w skali całego regionu. W okupowanej Polsce taki charakter miały: Centrala Gmin Żydowskich na Wschodnim Górnym Śląsku, na której czele stał Mojżesz Merin oraz Naczelna Rada Starszych Ludności Żydowskiej Dystryktu Radomskiego, którą kierował Józef Diament. Istniały wreszcie Judenraty, których zasięg terytorialny obejmował obszary całych państw. Spośród nich wymienić można: (Belgia) Centrala Evreilor (Rumunia) Joodse Raad (Holandia) Reichsvereinigung der Juden in Deutschland (Niemcy) (Francja) (Słowacja) Zsidó Tanács (Węgry)
Zdaniem Michmana wybór modelu „zwierzchnictwa” był najczęściej pochodną układu sił pomiędzy rozmaitymi niemieckimi ośrodkami władzy. Tam, gdzie większymi wpływami cieszyły się SS i policja, wprowadzano zazwyczaj model lokalny. Z kolei w tych krajach okupowanych i satelickich, w których władze policyjne miały słabszą pozycję, wprowadzano model ogólnokrajowy.
Niemiecka administracja posiadała w zasadzie nieograniczoną władzę na Judenratami. Jak wskazuje , w zamyśle Niemców rady żydowskie miały być „użytecznym narzędziem kontroli i administracji, a także ucisku i pośredniej eksterminacji Żydów”. Pozory niezależności nadano im, aby zakamuflować ten cel, a zarazem wywołać wewnętrzne antagonizmy wśród ludności żydowskiej. Powołanie Judenratów pozwalało bowiem kanalizować w ich kierunku niezadowolenie ludności żydowskiej, wywołane chociażby trudnymi warunkami bytowymi. Fakt, iż na ich czele stawiano osoby, które przed wojną cieszyły się dużym autorytetem wśród ludności żydowskiej, można tłumaczyć dążeniem Niemców do zagwarantowania większej efektywności „zwierzchnictw”, a równocześnie zdyskredytowania żydowskiej elity w oczach rodaków.
Autorzy The Holocaust encyclopedia podkreślają, iż członków Judenratów nie należy jednak uznawać za żydowskich liderów z okresu II wojny światowej. Wskazują, że Niemcy nigdy nie przyznali „radom starszych” władzy, która pozwalałaby uznać ich członków za „przywódców” we właściwym znaczeniu tego słowa. W skład Judenratów często wchodziły przy tym osoby przypadkowe, wskazane przez Niemców wyłącznie ze względu na lojalność lub znajomość języka. Ponadto w okresie poprzedzającym wybuch wojny żydowskie społeczności charakteryzowała różnorodność i głębokie podziały na tle religijnym, klasowym i politycznym, stąd nawet tych członków Judenratów, którzy zaliczali się do przedwojennej elity, nie można uznawać za reprezentantów wszystkich Żydów. Wskazują jednocześnie, że w okresie II wojny światowej w żydowskich społecznościach wykształciły się ośrodki przywódcze niezależne od Judenratów, skupione na przykład wokół organizacji pomocowych, takich jak Żydowska Samopomoc Społeczna, lub konspiracyjnych organizacji młodzieżowych.
Zadania thumb|Członkowie Judenratu w Szydłowcu