mały|Klasztor Cystersów w Oliwie (1765) Opactwo Cystersów w Oliwie – dawne zgromadzenie zakonne cystersów w Oliwie (obecnie dzielnicy Gdańska), najstarsza placówka klasztorna na Pomorzu Gdańskim istniejąca nieprzerwanie od 1188 do 1831 roku, a w latach 1466–1772 trwale opowiadająca się po stronie Rzeczypospolitej w jej nieustannych sporach z Gdańskiem. Zabudowania klasztorne wielokrotnie ulegały zniszczeniom dokonywanym przez pogańskich Prusów, Brandenburczyków, Krzyżaków, husytów, Szwedów, Rosjan i samych gdańszczan. W schyłkowy okres istnienia opactwo weszło wraz z I rozbiorem Polski w roku 1772 w skład królestwa Prus. Na skutek pruskiej polityki kasacyjnej w 1831 roku zakon cysterski został zlikwidowany.
Fundacja klasztoru Od połowy XII wieku powstawały na ziemiach polskich (szczególnie w Wielkopolsce, na Pomorzu i zachodniej Małopolsce oraz na Śląsku) liczne klasztory cystersów: Łekno (1153), Lubiąż (1163), Kołbacz (1173), Ląd (1173), Sulejów (1176), Wąchock (1179), Koprzywnica (1185), Mogiła (1222) Henryków (1227), i inne, a nieco później nieliczne konwenty cysterek:Trzebnica (1203), Ołobok (1211) i Owińska (1250)Monasticon Cisterciense Poloniae, red. A.M. Wyrwa, J. Strzelczyk, K. Kaczmarek. Poznań 1999, t. 1-2, .
Skład konwentów był w ogromnej większości cudzoziemski. Cystersi małopolscy wywodzili się z Morimond w Burgundii (obecnie w Szampanii) i do późnego średniowiecza przeważali tu Francuzi i Włosi. W konwentach w pozostałych dzielnicach najwięcej było Niemców – do wielkopolskich Łekna, Lądu, czy Obry (1240) (filii podkolońskiego opactwa cystersów w Altenbergu) przyjmowani byli wyłącznie mieszczanie kolońscy. Natomiast w Kołbaczu i kolejnych filiach tego opactwa dominowali Duńczycy.
Bez zakonów – zarówno w rozumieniu władz świeckich, jak i kościelnych – proces cywilizowania i chrystianizacji ziem polskich z pewnością przebiegałby znacznie wolniej. Mnisi przynosili bowiem z sobą szeroko pojętą wiedzę w zakresie piśmiennictwa, budownictwa, uprawy roli, wielorakich rzemiosł, a przede wszystkim zarządzania. Ich działalność legła u podstaw struktury państw piastowskich okresu rozbicia dzielnicowego.
Pomysł sprowadzenia cystersów na Pomorze Gdańskie zarejestrowana w kronikach klasztoru oliwskiego legenda przypisuje gdańskiemu księciu SobiesławowiFranciszek Mamuszka, Oliwa: Okruchy dziejów, s.107.. W rzeczywistości fundatorem był syn Sobiesława Sambor I gdański, który w roku 1186 sprowadził ich z Kołbacza: „Schamborius princeps Pomeranorum Cisterciensis ordinis collocavit in loco, qui Oliva” (Książę pomorski Sambor osadził zakon cystersów w miejscu zwanym Oliwa)Pommerellisches Urkunddenbuch nr 6.. Grupie zakonników przewodził Duńczyk Bernard Dithard, który został pierwszym opatem. Klasztor w Kołbaczu był filią duńskiego Esrum, więc przybyli do Oliwy mnisi zapewne w większości pochodzili z DaniiF. Mamuszka, Oliwa: Okruchy dziejów, s.108..
thumb|left|Dom Bramny (Zarazy), dawna główna brama klasztoru thumb|Boczna brama klasztornaRejestr zabytków nieruchomych woj. pomorskie 18 marca 1188 roku nastąpiło w Gdańsku uroczyste podpisanie aktu fundacyjnegoK. Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, s.267.. Klasztor otrzymał cenne przywileje umożliwiające uzyskiwanie dochodów z rybołówstwa i z młynów na Potoku Oliwskim. Otrzymał też kilka wsi, a wśród nich tę, którą zakonnicy nazwali: „Olyva, ubi coenobium constructum est” (Oliwa, gdzie wspólnota jest budowana). Wśród językoznawców od dawna toczy się spór odnośnie do pochodzenia tej nazwy, przy czym większość uznaje, że źródłosłowu należy szukać w słowiańskiej nazwie rzecznej Oława, mylnie skojarzonej przez nieznających dawnego języka kaszubskiego zakonników z oliwką, a w konsekwencji z Górą OliwnąM.A. Szypowscy, Oliwa, s.6..
Pierwotny konwent liczył zaledwie dwunastu zakonników. Dlatego też ograniczyli się oni jedynie do wzniesienia romańskiego oratoriumCzęściowo zachowane do dzisiaj w murach prezbiterium. oraz drewnianych zabudowań mieszkalnych. Dopiero w pierwszej połowie XIII wieku oratorium zaadaptowano na prezbiterium, dobudowano po obu jego stronach wydłużone kaplice, charakterystyczne dla cysterskiego kościoła w Fontenay, na którego planach wzorowało się wiele cysterskich świątyń. Zbudowano wówczas transept i zasadniczy korpus kościoła o długości czterech przęseł dzisiejszej nawy głównej, a także pierwsze murowane zabudowania klasztorneM.A. Szypowscy, Oliwa, s.53.. Około roku 1300 powstał też kościółek św. Jakuba przeznaczony – jako parafialny – dla miejscowej ludnościM.A. Szypowscy, Oliwa s.58..
Pod panowaniem książąt pomorskich Około 1195 roku mnisi z oliwskiego konwentu zostali usunięci, a na ich miejsce przysłano z Kołbacza następnych; przypuszczalnie chodziło o kwestie dyscyplinarne. Niemniej jednak opactwo rozkwitało, a hojne nadania książąt spowodowały, że pod koniec XIII wieku do klasztoru oliwskiego należało 50 wsi, stacja rybacka na dziś praktycznie nieistniejącym Jeziorze Zaspa wraz z flotyllą 40 łodzi, a także wyłączność na korzystanie z potoku Strzyża i posiadanie na nim młynówA. Zbierski, Gdańsk w okresie panowania królów polskich i książąt pomorskich, s.123., nie licząc dziesięciny z ceł i karczem gdańskich: decimam etiam de omnibus tabernis.
thumb|left|Dawny spichlerz klasztorny – obecnie siedziba Muzeum Etnograficznego thumb|Rzeź mnichów przez Prusów pod Gdańskiem w roku 1226 W 1226 roku klasztor został złupiony i spalony przez pogańskich Prusów, a zakonnicy wymordowani na oczach mieszkańców. Z Kołbacza wkrótce przybyli nowi zakonnicy i zajęli się odbudową, ale w 1236 roku Prusowie zjawili się ponownie paląc zabudowania, zabijając sześciu mnichów i trzydziestu czterech ludzi służebnych. Pierwszy z tych napadów spowodował, że cystersi oliwscy zostali, przez papieża Honoriusza III, zwolnieni z dziesięciny. Opactwo doświadczyło też kilku „rejz” krzyżackich; rycerze zakonni w roku 1246 spalili klasztor, a w latach 1247 i 1252 złupiliK. Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, s.274.. Były to odwetowe uderzenia na ziemie Świętopełka, którego Krzyżacy podejrzewali o podburzanie Prusów do powstania.
W 1294 roku zmarł kolejny opiekun opactwa książę Mściwoj II, który w roku 1274 zabronił postronnym wyrębu w lasach należących do klasztoru oliwskiegoA. Zbierski, Gdańsk w okresie panowania królów polskich i książąt pomorskich, s.134.. Pochowano go w kościele klasztornym podobnie jak i innych pomorskich władców.
Na pogrzeb Mściwoja przybył do Oliwy Przemysł II – wielkopolski książę, który na mocy wcześniejszej umowy dziedziczył władzę na PomorzuK. Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, s.309.. Zjednoczenie obydwu dzielnic otworzyło mu drogę do koronacji. Nie panował jednak długo; został zamordowany w 1296 roku. Przez następne kilkanaście lat Pomorze przechodziło z rąk do rąk. Najpierw jego władcą stał się książę Władysław Łokietek, ale w roku 1300 królem Polski został panujący w Czechach Wacław II. W 1305 roku jego następcą został Wacław III, ale nim zdążył pewnie osiąść na tronie, zginął w zamachu w 1306 roku. Wówczas Pomorze przejął ponownie zbierający polskie ziemie Władysław Łokietek, jednak wkrótce je utracił. W roku 1308 pobliski Gdańsk został zajęty przez Brandenburczyków, którzy dokonali licznych zniszczeń w opactwie, co w roku 1310 zrekompensował margrabia Waldemar, wymieniany później wśród dobroczyńców opactwa.
W czasach krzyżackich thumb|Margrabia brandenburski Waldemar i wielki mistrz Winrich von Kniprode jako fundatorzy i dobrodzieje Oliwy Po rzezi gdańskiej w 1308 roku Oliwa, wraz z całym Pomorzem, dostała się pod panowanie krzyżackie. Opat Rüdiger musiał uznać status quo. Pomimo tego oraz zatwierdzenia w roku 1312 stanu posiadania opactwa przez wielkiego mistrza Karola Bessarta z Trewiru, początkowo dochodziło do licznych zatargów na tle majątkowym i terytorialnym między klasztorem cystersów a Zakonem. Dlatego, na prośbę oliwskiego opata, papież Jan XXII potwierdził w roku 1320 stan posiadania klasztoru. Również biskupi Warmii i Pomezanii potwierdzili w roku 1323 niepodzielność majątku opactwa.
Opaci oliwscy uznawali zwierzchnictwo Krzyżaków. Brali nawet ich stronę podczas sporów z Polską przed obliczem papieża. Co nie przeszkodziło im, w 1325 roku, mimo wyraźnego zakazu Krzyżaków, wpłacić świętopietrza na ręce biskupów polskich. Ostatecznie zatargi Oliwy z Krzyżakami wygasły w 1342 roku, kiedy wielki mistrz Ludolf König von Wattzau uznał wszystkie roszczenia cystersów.
25 marca 1350 roku ogień doszczętnie strawił kościół i klasztorWładysław Grabski 300 miast wróciło do Polski IW PAX, 1960, s. 314.; pożar najprawdopodobniej wybuchł podczas czyszczenia kuchennego komina. Kościół odbudowano w ciągu pięciu lat, przy czym nadano mu styl gotycki. Przedłużono prezbiterium w kierunku wschodnim, a w miejsce zlikwidowanych kaplic wybudowano ambit i łączącą się z nim opacką kaplicę św. Krzyża. Nawę główną przedłużono o cztery przęsła, przez co świątynia osiągnęła obecne rozmiary. W klasztorze powstały wówczas refektarz wielki oraz lawatoriumM.A. Szypowscy, Oliwa, ss.20-21.. Pieniądze na odbudowę pochodziły, między innymi, z kasy wielkiego mistrza Heinricha Dusemera.
Na początku XV wieku nastąpiło wyraźne rozprzężenie dyscypliny, co związane było po części z sytuacją materialną klasztoru. Krzyżacy bowiem, w latach 1401–1403, obłożyli dobra klasztorne wysokimi podatkami w związku z narastającym konfliktem z królem Władysławem Jagiełłą. Doszły do tego epidemie w latach 1416 i 1427, a potem najazd sprzymierzonych z Polską husyckich sierotek. Husyci pod wodzą Jana Čapka z Sán w 1433 roku dokonali poważnych zniszczeń w opactwie i jego dobrach, m.in. spalili Sopot, ale nie zdobyli Gdańska, gdzie schronili się zakonnicy z OliwyF. Mamuszka, Oliwa: Okruchy dziejów, s.18..
W roku 1454 wybuchła wojna trzynastoletnia. Król Kazimierz Jagiellończyk na prośbę miast pruskich ogłosił inkorporację Prus. Wizytując miasta Pomorza odwiedził w 1457 roku OliwęF. Mamuszka, Okruchy dziejów, s.100.. Opactwo popierało Związek Pruski, wspierając finansowo i opowiadając się po stronie króla. Krzyżacy próbowali odzyskać utracone terytoria, dlatego wojska królewskie broniące Gdańska zajęły opactwo oliwskie. 600 żołnierzy Gotarda z Radlina otoczyło Oliwę wieńcem fortyfikacji.
Ostatecznie po roku 1466, w wyniku pokoju toruńskiego, Pomorze Gdańskie przeszło w polskie ręce jako Prusy Królewskie.
W dobie reformacji thumb|Z lewej Stary Pałac, z XV wieku W drugiej połowie XV wieku klasztory w Oliwie i Pelplinie usiłowano przyłączyć do polskich prowincji zakonnych, ale w 1487 roku kapituła generalna zakonu cystersów w Citeaux w Burgundii wydała edykt o przynależności obu konwentów do prowincji bałtyckiej. Oliwa była wizytowana przez opatów z Kołbacza, co prawdopodobnie przyczyniło się do usunięcia opata Piotra Smitzingiusa.
W latach 1474–1488 opat Mikołaj Muskendorf przeprowadził prace remontowe i budowlane w opactwie i w dobrach klasztornych. W roku 1516 klasztor oliwski udzielił gościny Albrechtowi von Hohenzollern-Ansbach, co zwykło się poczytywać za akt wrogi wobec Korony, bowiem podczas wojny 1519–1521 przez Oliwę przechodziły oddziały zaciężne z BrandenburgiiH. Samsonowicz, Gdańsk a poczynania morskie Zygmunta Augusta, s.279.. Zakonnicy tłumaczyli się, że Albrecht był wielkim mistrzem Zakonu, a opactwo udzielało mu noclegu jako dostojnikowi Kościoła.