thumb|Bilet normalny tramwajowy z 1973 roku (MPK Grudziądz) thumb|Konstal 805Na na trójkącie manewrowym (1990 rok) mały|Zajezdnia tramwajowa w Grudziądzu (2024 rok) mały|Düwag GT8 na pętli Rządz (2023 rok) mały|Konstal 805Na-MM na Rynku Głównym (2023) thumb|Konstal 805Na-MM na ul. Wybickiego (2017 rok) Tramwaje w Grudziądzu – system komunikacji tramwajowej działający w Grudziądzu.
Tramwaje zostały uruchomione w 1896 roku, początkowo jako konne, a następnie elektryczne. Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce, posiadającym samodzielną sieć tramwajową, niebędącą częścią systemu tramwajowego większego miasta i jedną z pięciu sieci tramwajowych o rozstawie szyn 1000 mm funkcjonujących w Polsce. Tramwaje poruszają po sieci składającej się z torowisk o długości 9 km. Łączna długość toru pojedynczego wynosi 18 km.
Historia Tramwaje konne (1896) Bezpośrednim impulsem uruchomienia pierwszej sieci tramwajowej w Grudziądzu była mająca się odbyć doroczna (od 1885 r.) West-preussische Gewerbe-Ausstellung (Wystawa Rzemiosła Prus Zachodnich). Ze wstępnego rozeznania wynikało, że planowana na początek lipca 1896 r. kolejna wystawa może liczyć na duże zainteresowanie, któremu nie podołają komunikacyjnie funkcjonujące w mieście dorożki, by dowieźć zwiedzających z dworca kolejowego do terenów wystawowych (odległość ok. 3 km).
W związku z tym 22 stycznia 1896 odbyło się w hotelu „Pod Złotym Lwem” (przy Oberetornerstr.; ob. al. 23 stycznia) spotkanie grupy grudziądzkich przedsiębiorców podczas którego powstał Komitet Budowy Linii TramwajowejTramwaje w Polsce. Wyd. „Księży Młyn”, Łódź 2013, s. 88–92 (rozdz. „Grudziądz”, w oprac. Marcina Klassy)., o czym poinformował miejscowy dziennik Der Gesellige (nr 18 z 1896 r.).
9 marca 1896 dwie miejscowe firmy: «Carl Behn & Co» oraz «Anker & Kampmann» utworzyły spółkę «Straßenbahn Graudenz, Carl Behn & Co.», z którą 27 marca władze miasta podpisały umowę na budowę i eksploatację linii tramwaju konnego o długości 3,05 km i szerokości toru 1000 mm, na trasie (według aktualnych (2015) nazw ulic): Dworcowa – Focha – al. 23 Stycznia – Klasztorna – Szkolna – Szewska – Rynek – Długa – Starorynkowa – Stara – Wybickiego – Legionów – ogród „Tivoli”, gdzie odbywała się wystawa. Linia miała być obsługiwana 6 konnymi wozami tramwajowymi. Uroczystość uruchomienia linii miała miejsce 13 czerwca 1896, na dzień przed otwarciem wystawy.
Tramwaje elektryczne (1897–1919) W 1897 spółkę tramwajów grudziądzkich kupiła, będąca właścicielem elektrowni, firma «Nordische Elektrizitäts-Gesellschaft in Danzig», celem której była elektryfikacja tramwaju konnego. Powstała nowa spółka «Nordische Elektrizitäts-Gesellschaft in Danzig» oraz przystąpiono do prac, które rozpoczęto od przebudowy elektrowni. Jednocześnie przedłużono pierwotną trasę tramwaju konnego o 0,7 km w ul. Legionów do Tarpna. Do dziś linia ta stanowi trasę „jedynki”, która z racji przebiegu przez stare miasto, w większości jednotorowymi odcinkami pomiędzy mijankami, uważana jest za jedną z najbardziej malowniczych. Urzędowe otwarcie linii tramwaju elektrycznego miało miejsce w dniu 12 maja 1899, w rzeczywistości tramwaje elektryczne pojawiły się na trasie dzień wcześniej. Trasa była obsługiwana 6 wagonami silnikowymi, natomiast wozy tramwaju konnego przebudowano na wagony doczepne. W 1900 władze miejskie odkupiły elektrownię i linię tramwajową. Utworzono spółkę «Städtische Elektrizitätswerk und Straßenbahn Graudenz», a na wszystkich wagonach tramwajowych umieszczono napisy „Strassenbahn Stadt Graudenz”. W 1911 wybudowano i uruchomiono drugą linię tramwajową o długości 1,6 km. Jej trasa biegła od Rynku Zbożowego (obecna al. 23 Stycznia) ulicami Toruńską i Chełmińską do skrzyżowania z ulicą Bydgoską. Dwa lata później przedłużono ją o 0,5 km do skrzyżowania z ul. Wiejską. Wybuch I wojny światowej spowodował tygodniowe ograniczenia w kursowaniu linii nr 1 oraz linii nr 2 (zawieszono jej kursowanie), jak również przystosowanie dwóch wagonów do przewozu rannych oraz dwóch lor do transportu sprzętu wojskowego.
II Rzeczpospolita (1920–1939) 23 stycznia 1920 Grudziądz na mocy traktatu wersalskiego został oficjalnie przejęty przez polską administrację. Dotyczyło to także tramwajów, nowe przedsiębiorstwo nosiło nazwę «Miejskie Tramwaje, Elektrownia i Wodociągi». W pierwszych latach po wojnie zakład tramwajowy nie posiadał samodzielności finansowej i prawnej, dopiero w 1925 otrzymał samodzielność, pozostając w strukturze «Miejskich Zakładów». W 1929 przedłużono o 0,35 km torowisko w ul. Chełmińskiej do nowo otwartej strzelnicy. Na rok przed wybuchem II wojny światowej, linia ta została przedłużona o 2,2 km do ul. Południowej, osiągając długość 4,65 km, natomiast długość obu linii wynosiła 8,4 km. Dzięki tej rozbudowie Grudziądz uzyskał połączenie z popularnym kąpieliskiem nad jeziorem Rudnickim Wielkim (odcinek od strzelnicy do kąpieliska był używany tylko w sezonie letnim).
II wojna światowa 1939–1945 Okres II wojny światowej tramwaje eksploatowane przez firmę «Verkehrsbetrieb» przetrwały bez większych zmian. 23 stycznia 1945, w związku ze zbliżającym się frontem, przerwano kursowanie tramwajów.
PRL (1945–1989) W czasie oblężenia i walk miasto zostało poważnie zniszczone. Ucierpiały również tramwaje: nie było prądu, sieć trakcyjna została zerwana, torowiska zagruzowane, a tabor uszkodzony. Po wykonaniu niezbędnych prac (naprawy taboru i trakcji, odgruzowanie torowiska) 20 listopada 1945 przywrócono kursowanie „jedynki”, a 3 miesiące później – 16 lutego 1946 przywrócono ruch na linii nr 2. Wówczas zakład tramwajowy wchodził w skład «Zakładów Miejskich», natomiast od 1951 w skład «Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej». W 1954 utworzono «Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Grudziądzu» eksploatujące tramwaje i autobusy. W tym czasie cały tabor przemalowano na zunifikowane w całej Polsce barwy kremowo-czerwone oraz umieszczono napis „MPK Grudziądz” wraz z herbem miasta. 21 lipca 1978 ukończono budowę w czynie społecznym jednotorowego traktu do Mniszka. Nowy odcinek miał długość 1,9 km, a przy budowie pomagali społecznie m.in. pracownicy «Pomorskiej Odlewni i Emalierni» z zakładu nr 2 w Mniszku oraz «Fabryki Maszyn Rolniczych „Unia”». Po roku eksploatacji, odcinek wyłączono z ruchu. Powodem było to, iż tor położony był bezpośrednio na nieutwardzonym gruncie, co powodowało wykolejenia pojazdów. Jesienią 1980 do Grudziądza zaczęły trafiać nowe wagony typu 805Na, dlatego od 1979 zaczęto m.in. przebudowę jednotorowych odcinków w centrum miasta na dwutorowe. W związku z wprowadzeniem do eksploatacji nowego taboru wybudowano pętlę przy ul. Południowej i na Tarpnie, trójkąt manewrowy na skrzyżowaniu ulic Dworcowej z Królewską oraz tory odstawcze za zajezdnią. Ostatnie modernizacje torowiska nastąpiły w 1993. Z nocy 8 na 9 grudnia 1988 roku, swój ostatni kurs zakończyły nocne linie tramwajowe 1N i 2N. Następnej nocy na trasę ruszyły autobusy po nieco zmienionych trasach.
Od 1990 Najtragiczniejszym zdarzeniem w ponad stuletniej historii grudziądzkich tramwajów był pożar zajezdni do którego doszło 5 września 1993, około godziny 5 nad ranem. Jego powodem najprawdopodobniej było zwarcie instalacji elektrycznej. W wyniku pożaru spaleniu uległo 11 wozów, czyli ponad ⅓ posiadanego taboru oraz wagon techniczny. Tramwaje na kilkanaście dni zniknęły z ulic miasta. Jeszcze w 1993 podjęto decyzję o odbudowie obiektu i zakupie nowego taboru. Pozwoliło to na zupełną odnowę infrastruktury zajezdni. Ponadto miasto wzbogaciło się o 6 nowych wagonów 805Nb, które rok wcześniej jeździły w Warszawie jako 105Nb, lecz z powodu ich dużej awaryjności zostały zwrócone do producenta. Uroczyste otwarcie odbudowanej zajezdni nastąpiło 4 sierpnia 1994. Do 1996 grudziądzka sieć tramwajowa nie była rozwijana, nie licząc budowy w 1951 torowiska na ul. Włodka, rozebranego pod koniec lat sześćdziesiątych oraz budowy w 1978 przedłużenia linii nr 2 od ul. Południowej do Mniszka (kursowanie tramwajów na tym odcinku zawieszono już po roku). Wszelkie prace ograniczano do niezbędnych remontów oraz modernizacji. Dopiero 7 grudnia 1996 oddano do eksploatacji jednotorowe przedłużenie o długości 1,8 km od pętli „Południowa” do nowo wybudowanej pętli na osiedlu Rządz. Około 22 sierpnia 1997 przekazano drugi tor na tym odcinku. 1 grudnia 2005 zawieszono kursowanie linii nr 1, tłumacząc to względami finansowymi. Po półrocznej przerwie, 1 czerwca 2006 „jedynka” powróciła na ulice Grudziądza. W kwietniu 2011 z rozkładu jedynki zniknęły wszystkie kursy w weekendy, natomiast od 13 sierpnia 2011 linia nr 1 została zawieszona całkowicie będąc uruchamiana tylko w przypadkach kiedy niemożliwy jest przejazd w stronę Rządza. Grudziądzką sieć tramwajową dotknęła najpoważniejsza awaria od czasu pożaru z roku 1993. 26 lipca 2011 roku awarii uległy urządzenia znajdujące się w podstacji trakcyjnej na ulicy Południowej. Nieznani sprawcy uszkodzili izolację dachu budynku, zaś obfite opady deszczu, które nawiedziły Grudziądz, wdarły się do środka pomieszczenia, powodując potężne zwarcie urządzeń elektrycznych. Wskutek tej awarii przez 5 dni linia nr 2 nie kursowała, uruchomiono komunikację zastępczą na trasie Rządz – al. 23 Stycznia, oraz zwiększono kursowanie linii nr 1 na trasie Tarpno – Dworzec PKP.
Modernizacje sieci tramwajowej Pierwsza modernizacja (2009–2015) thumb|Torowisko na ul. Legionów po modernizacji (2017 rok) thumb|Torowisko na Rynku Głównym po modernizacji (2017 rok) thumb|Torowisko na ul. Klasztornej po modernizacji (2017 rok) thumb|Torowisko na ul. Starej po modernizacji (2017 rok) thumb|Torowisko na ul. Szkolnej po modernizacji (2017 rok) Od początku istnienia sieci tramwajowej w Grudziądzu nie było takiej inwestycji, której celem było przebudowanie ⅓ torowiska wraz z całą infrastrukturą w ciągu kilku lat. Modernizacja sieci tramwajowej w 50% zostanie zrefundowana ze środków unijnych i jest obok Trasy Średnicowej jedną z największych inwestycji miasta oraz pierwszą ingerencją w układ torowiska od 1997 roku kiedy dobudowano drugą nitkę toru do przedłużonego torowiska na Rządzu (oddanego w 1996).
Wszystko rozpoczęło się na początku roku 2009 ogłoszeniem przetargu na „Opracowanie kompleksowej dokumentacji projektowej na modernizację sieci tramwajowej w Grudziądzu”. Oferty otwarto 17 kwietnia, a w przetargu stanęły dwa konsorcja. Ten przetarg wygrało konsorcjum firm «Vialis Polska Sp. z o.o.», «Vialis Public Transport B.V.», «CTD» – «Civil Transport Designers» oraz «STATOR Piotr Wesołowski».
Pierwszą częścią modernizacji sieci tramwajowej była modernizacja taboru, która miała za zadanie zmodernizować sześć wagonów 805Na (4 jako wagony sterujące z kabiną motorniczego oraz 2 jako doczepy czynne). Przetarg ogłoszono pod koniec 2009 roku, zaś otwarcie ofert na 19 lutego 2010. W przetargu stanęło 5 oferentów: «H. Cegielski – Fabryka Pojazdów Szynowych» z Poznania, «MODERTRANS Poznań», «MPK Łódź», «Remonty i Modernizacja Tramwajów Protram Wrocław Sp. z o.o.» oraz konsorcjum «ZNTK Mińsk Mazowiecki» i «Bydgoska PESA», która wygrała ten przetarg za cenę prawie 6,5 mln zł.