Iperyty – grupa bojowych środków trujących o działaniu parzącym, których nazwa pochodzi od miejscowości Ypres w Belgii, gdzie w 1917 r. Niemcy użyli po raz pierwszy bojowo tego typu związek – był to sulfid bis(2-chloroetylu), , znany obecnie jako iperyt siarkowy lub skrótowo „iperyt”. Iperyty ogólnie zbudowane są z heteroatomu (np. siarki lub azotu) podstawionego grupami 2-chloroetylowymi.
Iperyty wywołują na skórze pęcherze i trudno gojące się rany, a także porażenie dróg oddechowych i płuc, mogące prowadzić do śmierci. Działanie oparów iperytu na oczy powoduje ślepotę, zwykle wyleczalną. Ciekły iperyt powoduje nieodwracalną utratę wzroku. W przypadku poparzeń dotyczących większej powierzchni ciała występuje także działanie ogólnotrujące.
Ochrona przed iperytem polega na stosowaniu masek przeciwgazowych oraz kombinezonów ochronnych, wykonanych ze specjalnej gumy lub tworzywa sztucznego, chroniących całe ciało.
Najlepszymi odkażalnikami są roztwory substancji chlorujących np. chloramin w rozpuszczalnikach organicznych. Skuteczność wodnych roztworów odkażalników jest mniejsza z powodu słabej rozpuszczalności iperytu w wodzie.
Rodzaje iperytów Właściwości wybranych iperytów: iperyt siarkowy – sulfid bis(2-chloroetylu), nazywany także gazem musztardowym lub skrótowo iperytem iperyty azotowe – chlorowcopochodne amin alifatycznych np. tris(2-chloroetylo)amina, iperyt tlenowy („T”) – eter 2,2′-bis(2-chloroetylotio)dietylowy, . Ciecz o działaniu toksycznym ponad trzy razy silniejszym od iperytu siarkowego iperyt bromowy – sulfid bis(2-bromoetylu), – bromowy analog iperytu siarkowego iperyt zimowy Zajkowa – mieszanina kilku iperytów o niższej temperaturze krzepnięcia niż iperyt siarkowy
+ Wybrane iperyty siarkowe Nazwa chemiczna Kod wojskowy Nazwa zwyczajowa Numer CAS Numer PubChem Struktura sulfid bis(2-chloroetylu) H/HD iperyt 10461 150px 1,2-bis(2-chloroetylotio)etan Q seskwiiperyt 19092 200px eter 2,2′-bis(2-chloroetylotio)dietylowy T iperyt tlenowy 45452 250px sulfid 2-chloroetylowo-chlorometylowy 125px bis(2-chloroetylotio)metan HK 195px bis-1,3-(2-chloroetylotio)propan 240px bis-1,4-(2-chloroetylotio)butan 245px bis-1,5-(2-chloroetylotio)pentan 245px eter bis(2-chloroetylotiometylowy) 230px
Przypadki użycia iperytu I wojna światowa – 1917 Niemcy przeciw Kanadyjczykom, Niemcy przeciw Francuzom w bitwie pod Ypres Wielka Brytania przeciw Armii Czerwonej w 1918 r. Wielka Brytania przeciw rebeliantom w Iraku w 1920 r. Hiszpania przeciw Maroku w latach 1923–1926 Związek Radziecki przeciw Chinom w 1930 r. Polska przeciw Niemcom oraz Niemcy przeciw Polsce (incydentalne przypadki podczas kampanii wrześniowej) w 1939Nie jest pewne, czy zaminowanie ładunkami z iperytem mostu w Jaśle przez Wojsko Polskie, wskutek czego poszkodowanych zostało 14 żołnierzy niemieckich było skutkiem zamierzonych działań, czy pomyłki; Niemcy natomiast zrzucili 3 września 1939 na przedmieścia Warszawy bomby z iperytem, co potwierdzili później (w 1942) i określając jako pomyłkę lub przypadek; miało miejsce też jeszcze kilka innych przypadków użycia amunicji z iperytem przez Niemcy przeciw Polsce, ale były to wydarzenia odosobnione, prawdopodobnie przypadki lub nieautoryzowane decyzje dowódców niskiego szczebla taktycznego (zob. Blister Agent: Sulfur Mustard (H, HD, HS) na www.cbwinfo.com). Włochy przeciw Etiopii w latach 1935–1940 Japonia przeciw Chinom w latach 1937–1945 Egipt przeciw Północnemu Jemenowi w latach 1963–1967 Irak przeciw Iranowi (1983–1988) oraz Kurdom w 1988
Uwagi
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Broń I wojny światowej Kategoria:Związki halogenoorganiczne