thumb|znak å na klawiaturze komputera Å, å (a z kółkiem) – litera alfabetów duńsko-norweskiego i szwedzkiego; z języków nieskandynawskich używają jej także język waloński, północnofryzyjski, istrorumuński, języki lapońskie i czamorro. W językach skandynawskich kółka nad å nie uważa się za znak diakrytyczny, a literę postrzega się jako ligaturę złożoną z a i o.

Występowanie w językach Występuje w językach skandynawskich. Jest pochodzenia szwedzkiego, w językach duńskim i norweskim pojawiła się w XX wieku. Nie występuje w języku islandzkim; odpowiedni dźwięk oddawany jest przez literę á. W języku fińskim używana jest tylko w nielicznych słowach pochodzących z języków skandynawskich oraz w nazwach i nazwiskach szwedofińskich; z tego drugiego powodu obecna jest w alfabecie.

Litery używa się w języku walońskim, a w zasadzie w jego wschodniej odmianie. Została wprowadzona na początku XX wieku, a intencją było graficzne oddanie dźwięku przypominającego duńskie /o/.

W języku czamorro została przyjęta podczas unifikacji pisowni języka w roku 1983. Pojawiła się stosunkowo późno i, postrzegana jako element przywleczony, była przedmiotem kontrowersji.

W języku północnofryzyjskim występuje wyłącznie w dialekcie mooring.

Licznie pojawia się w prawie wszystkich językach lapońskich, kulturowo związanych z północną Skandynawią. Nie występuje jedynie w języku kildin, zapisywanym cyrylicą.

Nazwa litery W języku polskim litera nosi nazwę „a z kółkiem”. Po szwedzku nosi nazwę „o” i wymawiana jest jako długie /o:/. Norwegowie i Duńczycy nazywają ją bolle-å. Po fińsku literę nazywa się ruotsalainen o, czyli „szwedzkie o”. Angielskim określeniem jest „a” with a ring/halo.

Kolejność w alfabecie i częstotliwość left|thumb|Szwedzki komplet scrabble W języku duńskim i obu wersjach języka norweskiego jest dwudziestą dziewiątą i zarazem ostatnią literą alfabetu. W języku duńskim znajduje się na 21. miejscu pod względem występowania (0,77%), a w języku norweskim – na 22. miejscu (0,70%). W obu językach w grze scrabble są dwie litery w komplecie warte 4 punkty każda. W języku szwedzkim jest 27. literą alfabetu i znajduje się pomiędzy z a ä. Znajduje się na 21. miejscu pod względem występowania (1,37%). W alfabecie fińskim występuje na 29. miejscu po z. Bardzo rzadko występuje w tablicach częstotliwości i nie jest uwzględniona w lokalnej odmianie scrabble. W języku czamorro jest trzecią literą, między a i b; pierwszą literą jest zwarcie krtaniowe ʻ. W zintegrowanym alfabecie fryzyjskim litera nie pojawia się, nie ma jej również w komplecie kamieni scrabble. W języku północnolapońskim występuje na 31. miejscu alfabetu, między ø i ä, w języku inari pojawia się na przedostatnim miejscu jako litera fakultatywna, w języku lule na 23. miejscu jako litera główna, w języku skolt na 35. miejscu (na 37 liter) a w południowolapońskim jest 24., ostatnią literą alfabetu.

Wymowa thumb|Wymowa długiego wariantu w szwedzkim wyrazie åse thumb|Wymowa krótkiego wariantu w szwedzkim wyrazie låtsas W języku szwedzkim reprezentuje w krótkiej wersji samogłoskę półotwartą tylną zaokrągloną , a w wersji długiej oznacza samogłoskę półprzymkniętą tylną zaokrągloną . W języku duńskim reprezentuje tylne zaokrąglone samogłoski i (w wersji krótkiej, długiej lub ze stødem) (uwaga: w cytowanej publikacji stosowany jest alfabet fonetyczny Dania, a w niniejszym artykule międzynarodowy alfabet fonetyczny), a w norweskim . W języku czamorro wymawiana jest jako długie /o:/.

W języku szwedzkim jako samogłoska tylna wpływa na wymowę występującej przed nią spółgłoski /k/ i /g/, których wymowa różni się w zależności od natury następującej po nich samogłoski. /k/ i /g/ po samogłoskach tylnych, zatem i å wymawiane są zawsze twardo, zgodnie z wartością reprezentującej je litery. Zależność pokazuje diagram:

thumb|center

Znaczenie thumb|Rzeczka Liver Å w Danii thumb|Miejscowość Å na Lofotach

W językach skandynawskich występuje zarówno jako litera, jak i odrębny wyraz. Po szwedzku, norwesku i duńsku å to strumyk, rzeczka lub potok. W języku norweskim jest też znacznikiem cechy bezokolicznika w czasowniku: å snakke odpowiada szwedzkiemu att tala, duńskiemu at snakke i angielskiemu to speak. We wczesnym języku szwedzkim oznaczało słowo på (na). Jest nazwą geograficzną dwunastu miejsc w Szwecji, pięciu miejsc w Norwegii i jednego w Danii. W nazwach występuje również jako przyrostek (równoznaczny z -eå) i oznacza rzekę Skogså, Luleå, Umeå. Jest międzynarodowym oznaczeniem jednostki długości angstrem i pochodzi od nazwiska Andersa Jonasa Ångströma.

Historia thumb|left|Znak oporu przeciw obowiązkowemu nauczaniu języka szwedzkiego w Finlandii Litera å po raz pierwszy pojawiła się w szwedzkim języku pisanym w roku 1526 w katechizmie Olausa Petriego oraz w przekładzie Nowego Testamentu i była ligaturą liter a i o. W języku duńskim pojawia się od XVIII w. Jako pierwszy oficjalnie zaproponował użycie tej litery Jens Høysgaard, lecz jako pierwszy zaczął jej używać Rasmus Rask w 1820. W 1869 norweska Rada Ortografii Rettskrivningsmøtet zaproponowała użycie tej litery we wszystkich językach skandynawskich w miejsce aa i od tamtej pory stosował ją m.in. Henrik Ibsen. Do alfabetu norweskiego litera została wprowadzona na mocy reformy ortografii w r. 1918, a do duńskiego w 1948 – w obu przypadkach zastępując aa. Duńska reforma ortograficzna miała na celu zdystansowanie pisowni od niemieckiej, toteż wprowadzenie å było tylko jedną ze zmian, oprócz np. wprowadzenia pisowni rzeczowników małą literą.

W języku duńskim w latach pięćdziesiątych powstał problem umieszczenia litery w alfabecie. Miano do wyboru rozwiązanie szwedzkie, norweskie lub też umieszczenie litery jako pierwszej w alfabecie, za czym optowała duńska filolog Lis Jacobsen. W roku 1954 napisała artykuł Å bliver nu det første bogstav i alfabetet (å będzie pierwszą literą alfabetu). Obrońcy ostatniego miejsca litery argumentowali potrzebą jednorodności w językach nordyckich. Ostatecznie 9 lutego 1955 zdecydowano, iż å będzie ostatnią literą alfabetu.

Duńskie nazwy geograficzne mogły być zapisywane zarówno w starej jak i nowej wersji, a podmioty mające wpływ na własne nazwy mogły wybrać pisownię między historyczną i współczesną; często zależy to od lokalnej tradycji. Z tej przyczyny nazwę miasta Aalborg zapisywano również jako Ålborg. Jednakże Rada Języka Duńskiego zaleca pisownię przez a z kółkiem. Odrębnym przypadkiem jest miasto Aarhus, gdzie rada miejska przeprowadziła głosowanie i ostatecznie opowiedziała się za zapisywaniem nazwy przez podwójne a, motywując to kontekstem międzynarodowym.

Litera w komputerze Występuje na klawiaturach skandynawskich, w pozostałych musi być wprowadzona albo z tablicy znaków, albo przy pomocy kodu.

nazwawielka literamała literaangstremUnicodeU+00C5U+00E5U+212BISO 8859-1197 (C5 heks.)229 (E5 heks.) –Mac OS818C –HTMLÅåÅ

Użycia żartobliwe

Litera å ze względu na jej nieco egzotyczny charakter jest czasem używana w żartobliwym kontekście. W 1971 na tylnej stronie okładki płyty In Search of Space zespołu Hawkwind umieszczono napis: TECHNICIÄNS ÖF SPÅCE SHIP EÅRTH THIS IS YÖÜR CÄPTÅIN SPEÄKING YÖÜR ØÅPTÅIN IS DEA̋D. Istnieje zespół heavymetalowy o nazwie DÅÅTH. Zespół baseballowy Los Angeles Angels of Anaheim używa czasem nazwy Ånåheim. Jednym ze szwedzkich dowcipów primaaprilisowych był artykuł na poczytnym portalu obwieszczający fikcyjną decyzję o zlikwidowaniu litery å w alfabecie, jak również liter ä i ö.

Przypisy

Kategoria:Diakrytyzowane litery A Kategoria:Ligatury alfabetów łacińskich