Polskie okręty hydrograficzne

Polskie okręty hydrograficzne – w polskiej Marynarce Wojennej od jej powstania po czasy współczesne służbę pełniło siedem okrętów hydrograficznych oraz 27 kutrów i motorówek hydrograficznych różnych typów. Pierwszym polskim okrętem hydrograficznym, jak i pierwszą jednostką pływającą Marynarki Wojennej był ORP „Pomorzanin” – dawny niemiecki, statek pasażerski. Okręt wprowadzono do służby 1 maja 1920 roku, zaś wycofano go, 2 lata później – 25 lutego 1922 roku.

Historia hydrografii Marynarki Wojennej

Z dniem 19 lutego 1920 roku utworzono pierwszą instytucję pełniącą służbę hydrograficzną – Urząd Hydrograficzny. Pierwszym kierownikiem Urzędu został kpt. mar. Józef Unrug. Podstawowymi zadaniami Urzędu był nadzór nad bezpieczeństwem żeglugi na polskich wodach morskich, dostarczanie map i pomocy nawigacyjnych, prowadzenie pomiarów na morzu i wybrzeżu, niezbędnych dla sporządzania map morskich i instrukcji nawigacyjnych, dostarczanie Marynarce Wojennej niezbędnych danych hydrologicznych i hydrograficznych do celów operacyjnych oraz szkolenie personelu.

Hydrografia była jednym z pierwszych elementów tworzącej się Marynarki Wojennej. Pierwszą jednostką Polskiej Marynarki Wojennej, był ORP „Pomorzanin”, zakupiony w grudniu 1919 roku w Hamburgu i wcielony do służby w dniu 10 lutego 1920 roku. W służbie polskiej „Pomorzanin” był okrętem hydrograficznym. Rozporządzeniem Rady Ministrów z 1 grudnia 1921 roku dokonano rozdziału zadań i kompetencji pomiędzy ministrem Spraw Wojskowych a ministrem Przemysłu i Handlu. Zgodnie z rozporządzeniem resort cywilny przejął m.in. zadania związane z oznakowaniem nawigacyjnym. Służbę Hydrograficzną Marynarki Wojennej przemianowano wkrótce na Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej (BHMW), którego szefem został kpt. mar. Tadeusz Bramiński. Okres II wojny światowej przerwał działalność Biura Hydrograficznego Marynarki Wojennej.

Po zakończeniu drugiej wojny światowej, w lipcu 1945 roku, rozpoczęto proces odtwarzania służby hydrograficznej. Na mocy rozkazu z lipca 1945 roku zostało powołane Dowództwo Marynarki Wojennej i Sztab Główny Marynarki Wojennej, w którego to składzie znalazł się także Oddział Hydrograficzny. W maju 1947 roku, w związku z ogólną reorganizacją sił zbrojnych, podjęto decyzje o zmianie w istniejącej organizacji służby hydrograficznej MW. W miejsce Oddziału Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej utworzono Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej (BHMW). Jako odrębna jednostka Marynarki Wojennej, BHMW otrzymało także numer JW 5393. W strukturze nowo powstałego BHMW znalazły się m.in.: Wydział Kartograficzny, Wydział Pomiarowy, Sekcja Wydawnicza, Sekcja Instrumentów i Referat Zaopatrzenia, zamieniony niedługo potem Wydział Zaopatrzenia. Siedziba BHMW początkowo znajdowała się w budynku przy ulicy Waszyngtona 42 w Gdyni, zaś od grudnia 1948 roku została przeniesiona na Oksywie. Na początku grudnia 1950 roku BHMW włączono ponownie do struktur organizacyjnych Sztabu Głównego Marynarki Wojennej, zyskując przy tym nową nazwę – Szefostwo Hydrografii Sztabu Głównego Marynarki Wojennej. W 1957 roku zamieniona została nazwa na Szefostwo Hydrografii Marynarki Wojennej.

Zadania okrętu hydrograficznego wykonywał, przydzielony najpierw tymczasowo, a od 1948 roku na stałe, ORP „Żuraw”, jeden z przedwojennych trałowców typu Jaskółka, które przetrwały wojnę i powróciły do Polski. Nazwa okrętu została w 1951 roku zmieniona na ORP „Kompas”. Okręt ten pełnił służbę hydrograficzną do 1971 roku. Kolejnym okrętem hydrograficznym był ORP „Bałtyk”, na którym banderę podniesiono w 1954 roku. Pod koniec lat pięćdziesiątych dokonywano kolejnych zmian organizacyjnych BHMW i całej służby hydrograficznej, dopasowując te struktury do zmieniających się zadań i wymagań. Zgodnie z zarządzeniem Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z 4 maja 1959 roku, w Porcie Wojennym Gdynia utworzono Oddział Zabezpieczenia Hydrograficznego Marynarki Wojennej. W kolejnych latach jednostka zyskała nowy sprzęt pomiarowy i jednostki pływające. W grudniu 1967 w jej skład weszły także okręty hydrograficzne OORP „Kompas” i „Bałtyk”, w 1971 roku wcielono nowy okręt hydrograficzny – ORP „Kopernik”, który pełnił służbę do 2005 roku, zaś w 1982 roku podniesiono banderę na dwóch okrętach hydrograficznych: ORP „Heweliusz” i ORP „Arctowski”, pełniące służbę do dziś.

W 1987 roku Oddział Zabezpieczenia Hydrograficznego Marynarki Wojennej przekształcono w dywizjon Zabezpieczenia Hydrograficznego Marynarki Wojennej, w którego skład weszły wszystkie hydrograficzne jednostki pływające oraz brzegowe grupy pomiarowe i sekcje systemów radionawigacyjnych. W latach późniejszych, jako elementy Służby Hydrograficznej Marynarki Wojennej pojawiły się: Oddział Kartograficzny Dowództwa Marynarki Wojennej, a także Wydział Hydrograficzny 8. Flotylli Obrony Wybrzeża w Świnoujściu. W lipcu 1995 roku zreorganizował struktury jednostki. Utworzono Biuro Hydrograficzne Marynarki Wojennej, wydzielone ze struktur Sztabu MW, podporządkowane dowódcy Centrum Operacji Morskich. Obecnie BHMW podporządkowane jest Dowódcy Generalnemu Rodzajów Sił Zbrojnych.

Okręty hydrograficzne thumb|ORP „Pomorzanin” (I) – pierwszy polski okręt hydrograficzny thumb|ORP „Pomorzanin” (II) thumb|ORP „Kopernik” na początku swojej służby w PMW thumb|ORP „Arctowski” wraz z bliźniaczym ORP „Heweliusz” Pierwszym polskim okrętem hydrograficznym, a zarazem pierwszą jednostką pływającą noszącą banderę Marynarki Wojennej był ORP „Pomorzanin”. Zbudowany został w 1893 roku w Niemczech jako mały, płaskodenny parowiec pasażersko–towarowy, nosił nazwę „Deutschland”. Miał pojemność 186 BRT i mógł zabierać 200 pasażerów. W kwietniu 1914 został sprzedany armatorowi do Stralsundu, na BałtykJ. Miciński.... W latach 1918–1919 znajdował się w Rostocku, gdzie kupiła go następnie spółka Behnke & Sieg z Hamburga, zmieniając nazwę na „Wotan”. W grudniu 1919 roku okręt został zakupiony w HamburguW rozkazie Ministra Spraw Wojskowych z dnia 18 lutego 1920 r. w sprawie nadania nazwy „Pomorzanin” statkowi „Wotan” podano, że jednostka zakupiona została w Gdańsku. przez Polskę (formalnie nabywcą okrętu był kpt. mar. Józef Unrug, gdyż Niemcy nie chcieli sprzedawać statku bezpośrednio rządowi polskiemu). Z dniem 10 lutego jednostka otrzymała nazwę „Pomorzanin” i wcielona została do Marynarki WojennejDziennik Rozkazów M.S.Wojsk. Nr 6 z 02.03.1920 r.. 1 maja 1920, po remoncie i przebudowie na okręt hydrograficzny, po raz pierwszy podniesiona została bandera wojenna. Dowódcą okrętu został por. mar. Jerzy Rychłowski. 25 lutego 1922 okręt wycofano ze służbyJ. Piwowoński, s. 240..

Drugim, polskim okrętem hydrograficznym była ORP „Mewa”, będąca początkowo trałowcem redowym typu FM, dawny niemiecki FM 31. Zwodowany został w stoczni Lübecker Maschinenbau-Gesselschaf w Lubece w 1919 roku. Trałowiec wcielono do służby w MW 1 marca 1921 roku. W maju 1929 roku „Mewa” została wycofana do rezerwy, po czym skierowana do remontu w Gdyni. W toku remontu, 28 lutego 1931 roku podczas sztormu, stojąc w Basenie Południowym portu gdyńskiego, okręt został staranowany przez dźwig pływający, który zerwał się z cum. Na skutek uszkodzeń, okręt zatonął. 23 marca 1931 został wydobyty i wycofany ze służby jako trałowiec, po czym wyremontowany i przebudowany na okręt hydrograficzny. Do służby wszedł ponownie 10 czerwca 1932 roku z zaokrętowanym Oddziałam Pomiarowo-Hydrograficznym. Zarządzeniem opublikowanym 17 września 1934 roku zmieniono nazwę na ORP „Pomorzanin”. Okręt został zbombardowany i zatopiony 14 września 1939 przez niemieckie lotnictwo w Jastarni.

Po wojnie do roli okrętu hydrograficznego oddelegowano trałowiec ORP „Żuraw”, zbudowany w Warsztatach Portowych Marynarki Wojennej w Gdyni, jako okręt drugiej serii trałowców typu Jaskółka. Zwodowano go 22 sierpnia 1938 roku. W czasie wojny okręt przejęty został przez Kriegsmarine i wcielony do tamtejszej floty pod nazwą „Oxhöft”. Służył tam początkowo jako trałowiec, później jako okręt pomiarowy (Vermessungsboot)J. Pertek, Wielkie dni małej floty, Poznań 1990, s. 582.. Po wojnie okręt powrócił po polską banderę. 12 marca 1946 „Żuraw” powrócił do Gdyni, gdzie został wcielony do Flotylli Trałowców, tworząc 1 Dywizjon. 29 listopada 1946 został skierowany do ŚwinoujściaM. Soroka, Polskie okręty... Od grudnia 1946 wielokrotnie był delegowany do pomiarów hydrograficznych. 14 maja 1947 „Żuraw” został na stałe przekazany do OHMWSt. Kierzkowski, Okręt hydrograficzny „Kompas”.. Pod koniec 1947 okręt przebudowano do roli jednostki hydrograficznej, po czym 15 sierpnia 1948 oficjalnie przeklasyfikowany na okręt hydrograficzny, otrzymując numer burtowy: „HG-11”. Był pierwszym okrętem hydrograficznym polskiej marynarki po II wojnie światowej. 1 sierpnia 1951 część załogi sterroryzowała dowództwo i uprowadziła okręt do Ystad w Szwecji, gdzie po tym wydarzeniu władze uznały nazwę „Żuraw” za zhańbioną i okręt przemianowano na OH „Kompas”. Z końcem roku 1971 został wycofany ze służby, po czym przekształcony na barkę koszarową BK-4. W 1977 został przeznaczony na złomowanie. 16 lipca 1981 podczas holowania na Hel dawny „Kompas” zaczął tonąć. Osiadł na dnie, częściowo wystający nad wodę wrak, podniesiono w kwietniu 2005 i zezłomowano.

W latach pięćdziesiątych XX wieku wprowadzono do służby kolejny okręt hydrograficzny, noszący nazwę ORP „Bałtyk”. Jednostka ta została zaprojektowana w Polsce i zbudowana w Stoczni Gdańskiej, na bazie trawlera rybackiego projektu B-10 (budowanego pod numerem B-10/56). Do służby wszedł 7 listopada 1954, uzupełniając mniejszego OH „Kompas”. W 1969 roku, w związku z zamiarem zastąpienia go w służbie przez nowy okręt hydrograficzny, „Bałtyk” został przebudowany na okręt rozpoznawczy. Finalnie wycofany ze służby został 6 grudnia 1982.

20 lutego 1971 roku do służby wprowadzono nową jednostkę – ORP „Kopernik”. Był to zbudowany w Polsce, w Stoczni Północnej okręt hydrograficzny projektu 861 (w kodzie NATO: Moma). 14 stycznia 1972 r. ORP „Kopernik” wyszedł w pierwszy swój dziesięciodniowy, rejs badawczy. Od września 1974 roku w Stoczni Remontowej Nauta rozpoczęto przebudowę „Kopernika” do wykonywania nowych zadań związanych z badaniami geofizycznymi. W latach1975–1986 okręt systematycznie prowadził poszukiwania złóż ropy i gazu w polskiej wyłącznej strefie ekonomicznej oraz szelfie niemieckim przy wschodnich wybrzeżach. Prowadził również prace sondażowe, pomiary głębokości i określał rodzaje dna, poszukiwał wraków oraz przeszkód zalegających na dnie w naszych morskich wodach. Okręt ten pod koniec 1979 roku rozpoczął wyprawę badawczą na Antarktydę. Pod koniec służby planowano przebudować jednostkę na okręt-bazę dla polskich okrętów podwodnych typu 207, jednak zrezygnowano z tego zamiaru z powodu dużego zużycia i wysokich kosztów przedsięwzięcia. 20 maja 2005 roku okręt wycofano ze służby, gdzie przeholowano go na Westerplatte w basenie Morskiego Oddziału Straży Granicznej. Obecnie okręt służby jako ośrodek szkoleniowy dla jednostek specjalnych.

Bezpośrednimi następcami „Kopernika” zostały dwa okręty projektu 874 (w kodzie NATO: typ Modified Finnik) – ORP „Heweliusz” oraz ORP „Arctowski”. Okręty te został zaprojektowany w Polsce i zbudowany w Stoczni Północnej w Gdańsku jako bliźniacze z serii. Pierwszą jednostkę zwodowany 11 września 1981 roku, zaś drugą 20 listopada tego samego roku. Obie jednostki wprowadzono do służby 27 listopada 1982 roku. Od tej pory wypełniają zarówno zadania hydrograficzne dla Marynarki Wojennej, jak i zadania naukowe dla instytucji państwowych. Obecnie są to jedyne pełnomorskie okręty hydrograficzne służące w Polskiej Marynarce Wojennej. Okręty hydrograficzne tego typu przeznaczone są do prowadzenia prac sondażowych oraz prac hydrograficznych, meteorologicznych i oceanograficznych. Jednostki wyposażone są m.in. w system zbierania i analizy danych hydrograficznych, echosondę jedno- i wielowiązkową, sonar holowany oraz magnetometr.