Radymno (; , Redem) – miasto w Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie jarosławskim, siedziba gminy wiejskiej Radymno. Dawna rezydencja biskupów przemyskich.
Prywatne miasto duchowne położone było na przełomie XVI i XVII wieku w ziemi przemyskiej województwa ruskiegoAtlas historyczny Rzeczypospolitej Polskiej wydany z zasiłkiem Akademii Umiejętności w Krakowie, [T. 1], Epoka przełomu z wieku XVI-ego na XVII-sty. Dział II-gi. „Ziemie Ruskie” Rzeczypospolitej, Dział opracowany przez Aleksandra Jabłonowskiego [...] Wchodziło w skład klucza radymnieńskiego biskupów przemyskichMaciej Dalecki: Akta dóbr biskupów przemyskich obrządku łacińskiego 1652–1883. Inwentarz archiwalny zespołu, w: Rocznik Historyczno-Archiwalny. T. XI, Przemyśl 1996, s. 102.. Od 23 grudnia 1920 – Ustawa z 3 grudnia 1920 o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy. do 18 sierpnia 1945 znajdowało się na terenie województwa lwowskiego – Dekret z 7 lipca 1945 o utworzeniu województwa rzeszowskiego.. W latach 1945–1975 wchodziło w skład województwa rzeszowskiego. Po zmianie podziału administracyjnego kraju w latach 1975–1998 miasto należało do województwa przemyskiego.
Miasto jest położone w Bramie Przemyskiej na lessowym płaskowyżu Pogórza Karpackiego przechodzącego w dolinę Sanu, rozlokowane na jego lewym brzegu nad Radą.
Według danych GUS z 1 stycznia 2024 r. miasto liczyło 4935 mieszkańców, będąc 31. najludniejszym miastem w województwie.
Dane Status – samodzielna gmina miejska w powiecie jarosławskim, województwie podkarpackim. Powierzchnia miasta – 1362 ha (13,6 km²). Kopaliny – gaz ziemny, gliny ceramiczne, kruszywa mineralne (żwir). Liczba bezrobotnych według Powiatowego Urzędu Pracy w Jarosławiu wynosi 505 osób (dane na 28 lutego 2015) Podmioty gospodarcze – 370. Na terenie miasta Radymno ma swoją siedzibę Gmina Radymno. Siedziba dwóch dekanatów rzymskokatolickich: Radymno I i Radymno II.
Struktura powierzchni Według danych z 2013: Radymno ma obszar 13,6 km², w tym: użytki rolne – 73,5%, użytki leśne – 3,2%, pozostałe grunty – 23,3%.
Miasto stanowi 1,32% powierzchni powiatu.
Demografia Dane wg GUS z 30 czerwca 2021
Wyszczególnienie Ogółem Kobiety Mężczyźni osób % osób % osób % Populacja 5 193 100 2 637 50,8 2 556 49,2 Gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 381 193 188
Podział administracyjny miasta Osiedle Nr 1 to ulice: Stefana Batorego, Józefa Bema, Cicha, Brunona Gruszki, Grunwaldzka, Tadeusza Kościuszki, Jana Kilińskiego, Zygmunta Krasińskiego, Hugona Kołłątaja, Legionów, Lwowska od nr 1 do Rady, 3 Maja, Adama Mickiewicza, Czesława Miłosza, Nadbrzeżna, Gabriela Narutowicza, Cypriana Kamila Norwida, Stefana Okrzei, Elizy Orzeszkowej, Polna, Piekarska, Józefa Piłsudskiego, Tadeusza Rejtana, Rynek, Słoneczna, Spisówka, Henryka Sienkiewicza, Strażacka, Juliusza Słowackiego, Jana III Sobieskiego, Fryderyka Szopena, Jana Zachariasiewicza, Zarzecze, Zamknięta, Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja, Władysława Reymonta, Stefana Żeromskiego. Osiedle nr 2 to ulice: Akacjowa, Błonie, Dolna, Jagodowa, Jana Pawła II, Jesienna, Kasztanowa, Kolejowa, Królowej Jadwigi, Letnia, Lwowska od ul. Dolnej do przejazdu kolejowo-drogowego, Młynarska, Pogodna (d. Hanki Sawickiej), Sportowa, Wietrzna, Wiosenna, Wiśniowa, Zimowa, Złota Góra. Osiedle nr 3 to ulice: Budowlanych, Lwowska od Rady do ul. Dolnej, Piaskowa, Plażowa, Rybacka, Sanowa, Zasanie, Zielona. Osiedle nr 4 to ulice: Kazimierza Wielkiego, Tysiąclecia, Stefana Kardynała Wyszyńskiego, osiedle Władysława Jagiełły.
Historia Średniowiecze Najstarsze ślady osadnictwa na terenie Radymna sięgają czasów neolitu. W 1958 nieopodal dzisiejszej cegielni odkryto pozostałości dużej osady z II–III w. n.e. Jan Długosz wspomina o istnieniu w czasach przedpiastowskich lechickiego plemienia Radymiczan, od których, być może, wywodzi się dzisiejsza nazwa miasta. Żyli oni nad Wisłą i Sanem w IV–VI w., po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem.
W latach 947–980 obszar Radymna należał do Polskiej dynastii Piastów, a od 981 do Rusi Kijowskiej.
W 1366 Bernard z Szynwałdu otrzymał od króla Kazimierza Wielkiego zezwolenie na założenie osady lokowanej na polach zwanych Radymnie wcześniej już zaludnionej. W 1377 książę Władysław Opolczyk nadał Mikołajowi Żelazna Głowa sołectwo we wsi Radymno z prawem pobierania czynszów od kramów. Królowa Maria – córka Ludwika Węgierskiego w 1384 podarowała Radymno biskupom przemyskim. W 1431 król Władysław Jagiełło nadał wsi Radymno prawa miejskie z przywilejem cotygodniowych jarmarków (we wtorki) i dorocznego jarmarku na św. Wawrzyńca (10 sierpnia), potwierdzonym w 1467 przez króla Kazimierza Jagiellończyka.
Ze względu na położenie przy rzece (San) oraz uczęszczanym szlaku handlowym już w XVI w. Radymno stanowiło ruchliwy ośrodek targowy i rzemieślniczy z licznymi cechami (m.in. cech rzeźniczy, sitniczy czy powroźniczy). Tutejsi powroźnicy zaopatrywali w liny flotę królewską Władysława IV.
Nowożytność thumb|Pocztówka z Radymna thumb|Nieistniejąca cerkiew greckokatolicka thumb|Rysunek srebrnej głowy byka Położenie geograficzne miasta przyczyniało się do częstych zniszczeń wojennych (w 1488 – Wołosi, a w latach 1502 i 1624 – Tatarzy). Drewniana zabudowa i duży przepływ ludności sprzyjały wybuchowi niszczących pożarów (w latach 1603, 1638 i 1647).
W 1529 w zamiejscowej siedzibie biskupa obradował synod diecezjalny.
W 1598 w Radymnie wydano dokument erekcyjny, na podstawie którego parafia sarzyńska zaczęła samodzielnie funkcjonować.
Mimo zbudowania w 1625 r. wałów i parkanów obronnych Radymno zostało zdobyte przez Szwedów w 1656 i przez Węgrów Rakoczego rok później. Zniszczenia były tak duże, że nawet nadanie przywileju na fundamencie dawnych praw przez biskupa przemyskiego Wacława Hieronima Sierakowskiego celem podniesienia z ruin nie spowodowało wyraźnego rozwoju miasta.
W 1646 metropolita kijowski Petro Mohyła wydał statut ustanawiający bractwo przy przedmiejskiej cerkwi Trójcy Świętej.
Pod koniec lipca 1683 obozowały pod Radymnem wojska hetmana Stanisława Jabłonowskiego idące na odsiecz Wiedniowi obleganemu przez Turków. Na 29 lipca został na radymniańskich błoniach zarządzony popis.
W połowie XVIII w. Radymno liczyło 1200 mieszkańców i 154 domy, 3 kościoły, szpital dla ubogich, szkołę parafialną i 2 cegielnie.
W XVIII w. istniała w Radymnie okazała rezydencja biskupów przemyskich.
W 1730 roku został wybudowany murowany kościół pod wezwaniem św. Wawrzyńca i św. Sebastiana oraz tego samego roku został poświęcony przez ks. Andrzeja Pruskiego. Świątynia została zbudowana z inicjatywy biskupa przemyskiego Aleksandra Antoniego Fredry.
W latach 1772–1918 (146 lat) miasto znajdowało się pod zaborem austriackim. Było już wówczas ważnym węzłem drogowym. W wydanym w 1786 r. dziełku pt. „Geografia (...) Galicyi i Lodomeryi” autorstwa hr. Ewarysta Andrzeja Kuropatnickiego podano, iż Radymno jest ...Kościołem wspaniałym i fabryką nici, włoków, koronek grubych sławne. Tu się schodzą drogi murowane: wiedeńska, węgierska i lwowska.
6 grudnia 1794 na terenie miasta został aresztowany przez Austriaków Hugo Kołłątaj, w chwili gdy zmierzał przez Galicję i Węgry do Wenecji.
11 września 1823 w Radymnie urodził się Jan Zachariasiewicz.
W czerwcu 1826 prawdopodobnie koło Radymna rybacy wyłowili z Sanu srebrną głowę byka, która miała trafić do „zbioru starożytności w Wiedniu”.
W Radymnie lata szkolne spędził malarz Leopold Löffler, gdzie od 1832 mieszkał jego stryj Filip, miejscowy poczmistrz.
W latach 1856–1866 Radymno było po raz pierwszy siedzibą powiatu.
W 1860 obok Radymna przeprowadzono linię kolejową. Kilka lat po tym wydarzeniu władze austriackie zmieniły herb miasta z infuły biskupiej na żaglowiec kołyszący się na falach.
Na przełomie lat 60. i 70. XIX w. Austriacy rozpatrywali możliwość budowy twierdzy – zamiast w Przemyślu czy w Jarosławiu – w Radymnie. Ze względu na mniej korzystne położenie w terenie zdecydowano się jedynie na ufortyfikowanie przyczółka mostowego nad SanemFranz Forstner: Twierdza Przemyśl. Warszawa 2000, s. 44–46 oraz 76..
Dopiero w XIX w. nastąpiło ożywienie gospodarcze. 11 czerwca 1868 w Radymnie ustanowiony został sąd grodzki. Po likwidacji powiatu utrzymywały się niektóre urzędy, np. powiat sądowy, obejmujący 32 gminy i 29 obszarów dworskich, z których podatek bezpośredni w 1910 wynosił 109 722 korony. W 1863 powstał urząd podatkowy.
W 1884 zawiązane zostało Towarzystwo Powroźnicze, w 1893 zbudowano nowy zakład powroźniczy.
W 1874 otwarto nową szkołę ludową. Powstały w tym okresie: Towarzystwo Szkoły Ludowej, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Straż Ogniowa, Stowarzyszenie św. Józefa, wybudowano ratusz (XIX w.).
Aby zapewnić odpowiednie warunki obrony przyczółka mostu na Sanie pod Radymnem oraz zakwaterowania jego załogi, przystąpiono do budowy umocnień polowych na terenie wsi Michałówka oraz przysiółka Zagrody, na terenie zaś wsi Skołoszów – dwóch obiektów koszarowych: jednego dla piechoty, drugiego dla kawalerii. Najpierw w miejscu ogrodu pałacu biskupiego tuż nad Radą zbudowano koszary piechotyZbigniew Bielamowicz: Rezydencja biskupów przemyskich w Radymnie w XVIII w., „Rocznik Stowarzyszenia Miłośników Jarosławia” 1984–1985, nr XI, s. 172., a następnie w pobliżu nadsańskich łąk na Złotej Górze – koszary kawaleryjskie. Planowano, że w Radymnie będą stacjonować 4 kompanie piechoty i 4 szwadrony kawalerii. W 1894 do obiektów tych wprowadziły się pierwsze jednostki. W tzw. koszarach dolnych został zakwaterowany II Batalion (dowódca – mjr Joseph Antonino) z 10. Galicyjskiego Pułku Piechoty Króla Szwecji i Norwegii Oskara II, którego dowództwo stacjonowało w Jarosławiu, natomiast w koszarach górnych – II dywizjon (dowódca – ppłk Szt. Gen. Victor Dankl) z 11. Czeskiego Pułku Ułanów Cesarza Rosji Aleksandra II z dowództwem w PrzemyśluSchematismus für das kaiserliche und königliche Heer und für die kaiserliche und königliche Kriegs-Marine für 1895, Wien 1895, s. 324, 686..
Pod koniec XIX w. Radymno liczyło 2700 mieszkańców.
Wiek XX W 1902 sąd grodzki składał się z: sędziego, dwóch adiunktów, trzech urzędników i funkcjonariusza Prokuratury Państwowej. Od 1898 do kwietnia 1906 adiunktem w tym sądzie był Kazimierz Brzeziński, dziadek Zbigniewa. Jego współpracownikami byli: Justyn Rzepecki, adiunkt Eugeniusz Austin, oficjalista Szymon Kuczyński, notariusz Władysław Janicki, a także kanceliści: Józef Koczyrkiewicz i Adam Sawicki. 1 września 1902 w radymniańskiej czteroklasowej Szkole Ludowej rozpoczął naukę ojciec Zbigniewa Brzezińskiego – Tadeusz.
W 1910 wybudowano budynek ochronki w miejscu drewnianego budynku szpitala dla ubogich z 1838.
W latach 1906–1911 zbudowano cerkiew greckokatolicką pod wezwaniem Zaśnięcia Przenajświętszej Bogurodzicy w miejsce poprzedniej, która spłonęła w 1905. W 1961 świątynię zburzono na podstawie decyzji ówczesnych władz.
W 1912 ukraińscy emigranci w Kanadzie pochodzący z Radymna założyli okręg szkolny o nazwie "Radymno" w miejscowości Leeshore, Lamont County w prowincji Alberta.
Proboszcz parafii Radymno ksiądz Wojciech Szafrański w maju 1912 sprowadził do parafii Zgromadzenie Sióstr Służebniczek Najświętszej Maryi Panny Niepokalanie Poczętej, który to zakon istnieje do dzisiaj.
W 1914, po wybuchu I wojny światowej, w radymniańskich koszarach dolnych od 2 do 23 sierpnia stacjonowało dowództwo austriackiej 4 Armii z jej dowódcą gen. Moritzem Auffenbergiem na czeleKronika parafii Radymno. Rok 1914, s. 5., a na radymniańskich błoniach – 8 Kompania LotniczaDariusz Karnas: Lotnictwo twierdzy Przemyśl, w: Lotnicze ślady wielkiej wojny w krajobrazie Polski, red. Robert Panek, Krzysztof Wielgus, Dębica 2002, s. 45..