Obrona Wanu (, trans. Wani herosamard) – bitwa samoobrony ludności ormiańskiej z rejonu miasta Wan przeciwko władzom i armii Imperium Osmańskiego, dążącym do fizycznej eksterminacji Ormian zamieszkujących wilajet Wan w czasie ludobójstwa Ormian w 1915 roku. Kilku obserwatorów walk i późniejszych historyków tych wydarzeń doszło do wniosku, że rząd osmański rozmyślnie podżegał do zbrojnego oporu Ormian w mieście, a następnie wykorzystał lokalne powstanie jako główny pretekst do uzasadnienia rozpoczęcia deportacji i rzezi Ormian w całym imperium. Relacje świadków zgadzają się co do tego, że postawa Ormian w Wanie była wyłącznie obronna i poparta aktem oporu przed masakrą. Akcja samoobrony jest często opisywana w literaturze negującej ludobójstwo Ormian; wg słów Stefana Ihringa stała się „alfą i omegą pretekstu «militarnej konieczności»”, aby usprawiedliwić ludobójstwo i przedstawiać prześladowania Ormian jako uzasadnione.
Geneza thumb|Mapa centrum Wanu w 1915 W schyłkowym okresie istnienia Imperium Osmańskiego Wan był ważnym ośrodkiem życia kulturalnego, społecznego i gospodarczego Ormian. Mkrticz Chrimian założył w mieście prasę drukarską, a następnie zaczął wydawać „Waspurakan Ardzwi”, pierwszy periodyk ukazujący się w języku ormiańskim. W 1885 roku w mieście Wan powstała pierwsza ormiańska partia polityczna, której członków zwano armenakami. Niedługo potem stronnictwa hunczaków i dasznaków, których misją było obalenie panowania osmańskiego we wschodniej Anatolii (tzw. sześć wilajetów), utworzyły w mieście oddziały swoje oddziały.
W latach 1895–1896 Ormianie w Imperium Osmańskim doświadczyli fali przemocy powszechnie znanej jako masakry hamidiańskie. Podczas gdy Wan uniknął rzezi w 1895 roku, Osmanowie wysłali wyprawę wojskową w czerwcu 1896 roku. Ormianie z Wanu początkowo podjęli obronę, ale po zgodzie na rozbrojenie w zamian za zapewnienie im bezpieczeństwa, masakry trwały nadal, kończąc się śmiercią ponad 20 000 osób.
Statystyki demograficzne prowincji Wan Imperium Osmańskiego sprzed I wojny światowej wskazywały na różne wartości liczbowe w zależności od źródła. W 1914 roku Ormianie w dużej liczbie zamieszkiwali nad brzegiem jeziora Wan. Ich głównymi siedzibami było miasto Wan (wraz z trzema podmiejskimi osiedlami: Gürpınar (po ormiańsku Hawasor), Gedikbulak (Timar) i Erçek (Arczak)). Ormianie mieszkali również w dystrykcie Erciş (spotykane ormiańskie nazwy: Artchesz, Akanc), który znajdował się w północnej części prowincji, a także w okręgach Çatak (Szatach), Başkale (Baszkaleh) i Bahçesaray (Moks) w południowej części prowincji. Według spisu ludności z 1890 roku w prowincji mieszkało 79 998 Ormian. Ten sam spis wykazał, że odsetek ludności ormiańskiej w mieście Wan wynosił 35%, w Erciş 64%, w Çatak 37%, w Başkale 18%, a 48% w Bahçesaray. Szacunki lokalnego patriarchy z 1912 roku podają, że wówczas populacja Ormian liczyła 110 000 osób. Oficjalny spis osmański z 1914 roku wykazał, że populacja ormiańska Wanu wynosiła 67 797, a muzułmańska 179 422 osób. Jednak oficjalny spis powszechny z 1914 roku został zakwestionowany zarówno ze względu na wielkość populacji Ormian, jak i muzułmanów. Stwierdzono, że nie uwzględnił on większości zamieszkujących prowincję dzieci, a skorygowane wartości dla prowincji Wan określono na 313 000 muzułmanów, 130 000 Ormian (25%) oraz ok. 65 000 Asyryjczyków, Chaldejczyków, Nestorian i innych. Szacunki liczby ludności miasta Wan okazały się trudniejsze do przeanalizowania. W samym mieście i wokół niego miały wówczas miejsce rozległe ruchy ludności z powodu pogorszenia się sytuacji ekonomicznej i politycznej przed I wojną światową. Populację miasta szacowano w tamtym czasie na 79 000 muzułmanów i 34 000 Ormian w mieście Wan, łącznie z najbliższymi okolicami. Jesienią 1914 roku szacowano ormiańską populację Wan na około 30 000 mieszkańców.
Preludium: kampania kaukaska 30 października 1914 roku, po wymianie ognia podczas pościgu za Goeben i Breslau, Imperium Osmańskie przystąpiło do I wojny światowej. Prowincja Wan była położona pomiędzy Persją i Kaukazem, a najbardziej dostępne szlaki łączące Persję, Rosję oraz Mezopotamię i Anatolię przechodziły przez tę prowincję, co nadawało jej znaczenia strategicznego.
Do pierwszego starcia kampanii kaukaskiej doszło 2 listopada 1914 roku w czasie ofensywy Bergmanna. Rosjanie odnieśli szereg zwycięstw na linii Kara Kilise (przemianowanego na Karaköse w listopadzie 1919 roku, obecnie Ağrı)–Bejazit (obecnie Doğubayazıt). Bejazit znajdował się na północy prowincji Wan, a ochotnicy ormiańscy udzielali pomocy jako siły nieregularne pułkom rosyjskim podczas zajmowania tych terenów.
W grudniu 1914 roku rosyjski car Mikołaj II Romanow odwiedził Front Kaukaski. W obecności głowy Kościoła ormiańskiego i Aleksandra Hatisjana, przewodniczącego Armeńskiego Biura Narodowego w Tyflisie, Mikołaj II stwierdził: „Ormianie ze wszystkich krajów spieszą, by wstąpić w szeregi chwalebnej armii rosyjskiej i swoją krwią służyć zwycięstwu armii rosyjskiej [...] Niech rosyjska flaga powiewa swobodnie nad Dardanele i Bosforem, niech wszystkie ludy chrześcijańskie pozostające pod tureckim jarzmem wywalczą swoją wolność. Niech tureccy Ormianie, który cierpieli za wiarę w Chrystusa, otrzymają zmartwychwstanie do nowego i wolnego życia”. W tym samym czasie osmański minister wojny Enwer Pasza chciał otoczyć siły rosyjskie między Sarıkamış a Ardahanem. Bitwa pod Sarıkamış (29 grudnia 1914 – 4 stycznia 1915) okazała się jednak katastrofalną porażką dla wojsk Paszy. Znaczący udział w sukcesie Rosjan mieli ormiańscy ochotnicy, jako miejscowi, przyzwyczajeni do lokalnego klimatu, znający każdą drogę i górską ścieżkę oraz zmotywowani do zaciekłej i zdecydowanej walki. Ochotnicy ormiańscy działali w małych, mobilnych jednostkach, dobrze przystosowanych do walki półpartyzanckiej. Służyli głównie jako zwiadowcy, chociaż brali również aktywny udział w wielu konwencjonalnych potyczkach. Ochotnicy ormiańscy rzucili wyzwanie wojskom osmańskim w krytycznym momencie wojny: „opóźnienie, które spowodowali, umożliwiło rosyjskiemu Frontowi Kaukaskiemu skoncentrowanie wystarczających sił wokół Sarıkamış”. Po powrocie do Konstantynopola Enwer Pasza obwinił za swoją klęskę Ormian mieszkających w regionie, którzy czynnie stanęli po stronie Rosjan.
Osmańskie przygotowania do kampanii perskiej rozpoczęły się 11 grudnia 1914 roku od rozkazu Enwera Paszy w sprawie utworzenia tymczasowej siły, która miałaby zostać skierowana do planowanego teatru działań wojennych przy użyciu dróg w prowincji Wan. Podczas przygotowań tureckich Rosjanie przenieśli armeńskiego generała Towmasa Nazarbekiana do okupowanego przez Rosję perskiego Azerbejdżanu. Perska Brygada Kozacka Fiodora Czernozubowa była operacyjnie rozlokowana w Persji od 1906 roku. W tym okresie władze osmańskie przekazały Kurdom w Persji i prowincji Wan 24 000 karabinów.
Osmański 1 Korpus Ekspedycyjny został przydzielony Szefowi Wywiadu w Osmańskiej Kwaterze Głównej, ppłk. Kâzimowi Karabekirowi. 5 Korpus Ekspedycyjny został przydzielony ppłk. Halilowi Kutowi, który był wujem Enwera Paszy i miał później pokonać Brytyjczyków pod Kut al Amara 29 kwietnia 1916 roku.
1 Korpus Ekspedycyjny był operacyjnie samowystarczalny, zdolny do samodzielnych działań, uzupełniony o 7 i 9 Pułk Piechoty, oddział kawalerii, szpital polowy, oddział transportowy, oddział wywiadowczy, batalion haubic górskich z dwoma bateriami, sekcję telegraficzną, baterię polową, batalion remontowy, własną pulę uzupełnień i środki transportu. 10 stycznia 1915 roku, gdy 1 Korpus Ekspedycyjny był w drodze do perskiego Azerbejdżanu, jego pierwotny plan działania został zawieszony. Z powodu strat poniesionych przez wojska tureckie w katastrofalnej bitwie pod Sarıkamış, 1 Korpus Ekspedycyjny został przydzielony do 3 Armii. Dzień później 5 Korpus Ekspedycyjny został skierowany na północ do Erzurumu, a 22 stycznia tam skierowano również 1 Korpus Ekspedycyjny. Pułk Żandarmerii Wan (siły policyjne) pod dowództwem mjr. Köprülü Kâzım Özalpa, który został ministrem obrony narodowej i przewodniczącym Wielkiego Zgromadzenia Narodowego Turcji, był wówczas jedyną siłą dostępną na granicy perskiej. Wcześniej, 14 grudnia 1914 roku, Mobilna Dywizja Żandarmerii Wan przejęła zadanie zabezpieczenia drogi do Persji przez dolinę Qotur. Ta paramilitarna formacja była lekko uzbrojona i miała niewiele artylerii oraz karabinów maszynowych, przez co nadawała się bardziej do funkcji ochraniania bezpieczeństwa wewnętrznego niż do inwazji na sąsiedni kraj.
W latach 1914–1915 misjonarze amerykańscy i niemieccy przebywający na tym terenie donosili o masakrach ludności ormiańskiej. Te mordy nasiliły się tuż przed wybuchem powstania w Wanie. Według jednego ze źródeł, wszystkie 52 ormiańskie wioski w pobliżu Bejazitu i Eleşkirtu zostały najechane, splądrowane i zniszczone przez pułki kawalerii hamidiye.
Siły Po katastrofalnej klęsce 3 Armii w bitwie pod Sarıkamış, żandarmeria, pierwotnie odpowiedzialna za zadania policyjne wśród ludności cywilnej, została przeniesiona do 3 Armii w celu przywrócenia skuteczności bojowej operacyjnych sił wojskowych armii osmańskiej. 24 lutego 1915 roku Osmanowie zostali zmuszeni do wysłania jednostek żandarmerii z Harputu, Diyarbakıru i Bitlisu do miasta Wan. W tym okresie na froncie kaukaskim znajdowało się 52 000 żołnierzy osmańskich, z czego 75% służyło w północnym sektorze, poza prowincją Wan. Jednostki osmańskie w prowincji Wan składały się z pododdziałów żandarmerii, które pozostawały pod kontrolą gubernatora. Dywizja Żandarmerii Wanu zawierała również jednostkę artylerii pod dowództwem Rafaela de Nogale Méndeza. 36 Dywizja Piechoty została wycofana z Mezopotamii z rozkazem kontrolowania południowej części prowincji, w pobliżu jeziora Wan. 1 Korpus Ekspedycyjny utrzymywał front na południe od jeziora Wan.
Jednostki 3 Armii w prowincji Wan (stan na dzień 4 czerwca 1915)Dywizja Żandarmerii Wanu250036 Dywizja Piechoty54001 Korpus Ekspedycyjny7500Pułk Bagdat560Razem15 960
Jeden batalion, nazwany „batalionem rzeźników” (po turecku kasab taburu) liczył około 5000 ludzi.
thumb|Ormianie w Wanie ręcznie wytwarzający naboje karabinowe Ludność ormiańska w mieście podjęła kroki w celu przygotowania samoobrony. Władze miasta utworzyły jednolity organ („Wojskowy Urząd Obrony”), w skład którego weszli: Armenak Ekarian, Aram Manukian, Kajcak Arakel, Bulgaraci Gregory, Gabriel Semerian, Hrant Galikian i Panos Terlemezian. Utworzono służby pomocnicze, zorganizowano dystrybucję żywności, pomoc medyczną i polową fabrykę broni. W tym czasie powstał również Związek Kobiet, zajmujący się głównie szyciem odzieży dla bojowników. W obliczu grożącego niebezpieczeństwa połączyli siły przedstawiciele różnych ormiańskich partii politycznych (Ramkawar, Dasznak). Obrońcy Wanu liczyli nie więcej niż 1500 walczących, którzy mieli tylko 505 karabinów i 750 pistoletów Mauser oraz niewielki zapas amunicji. Wojskowy Urząd Obrony wydał rozkaz oszczędzania nabojów. Okolica Ajkesdan została podzielona na 7 sektorów obrony, z 79 pozycjami obronnymi. Brytyjski historyk i dziennikarz Thomas de Waal stwierdza, że wydarzenia te „zostały nazwane zarówno buntem, jak i bohaterskim aktem oporu Ormian przeciwko rządowi, który zamierzał ich zabić” i „zawierały elementy obu [tych zjawisk]”.
Przebieg wydarzeń