Rok liturgiczny w Kościołach mariawickich – to cykl wspomnień historii zbawienia w oparciu o wydarzenia z życia i śmierci Jezusa Chrystusa zawarte w ciągu jednego roku kalendarzowego obchodzone w różnych Kościołach odwołujących się do tradycji mariawickiej. Ponadto w ten cykl wpisane są wspomnienia z życia Maryi, Mateczki, Aniołów, Świętych, zmarłych i wydarzeń z życia Kościoła.
Mariawici zachowali katolicki kalendarz liturgiczny sprzed reform dokonanych w Kościele rzymskokatolickim w XX wieku. Niektórym uroczystościom nadali dodatkowe znaczenie i wprowadzili własne święta, akcentujące wątki wypływające z objawień Dzieła Wielkiego Miłosierdzia.
Według wskazania św. Marii Franciszki Kozłowskiej rozróżniają dwa cykle świąt kościelnych. Odnośnie do świąt ruchomych jako początek roku liturgicznego Mateczka wskazała Wielki Czwartek, zaś świąt stałych dzień 2 sierpnia (Święto Matki Bożej Anielskiej i Objawienia Dzieła Wielkiego Miłosierdzia). Po roku 1935 zauważa się też tendencję zwracania uwagi na I niedzielę Adwentu jako pierwszy dzień roku kościelnego. Mamy więc do czynienia z trzema różnymi dniami rozpoczynanymi rok liturgiczny, które to artykułują odmienne treści (Eucharystia i Pascha – Dzieło Wielkiego Miłosierdzia – Oczekiwanie na paruzję).
Okresy liturgiczne Cały rok liturgiczny skoncentrowany jest wokół Chrystusa obecnego w Przenajświętszym Sakramencie, który jest Głową Kościoła. Pierwsze półrocze, rozpoczynające się w adwencie, koncentruje się na Jego życiu i zbawczym Dziele. Drugie, od Zielonych Świątek wskazuje na Jego nauczanie i rolę Ducha Świętego w Kościele.
Adwent Adwent to pierwsza część roku kościelnego, która rozpoczyna się od nieszporów w sobotni wieczór między 27 listopada a 2 grudnia, kończy zaś 24 grudnia, w wigilię Bożego Narodzenia. Jest to okres trwający około czterech tygodni, zawierający zawsze cztery niedziele, na pamiątkę czterech tysięcy lat oczekiwania na Mesjasza przez Żydów. Nazwa pochodzi od łacińskiego rzeczownika adventus, który w języku polskim oznacza przyjście.
Adwent jest czasem radosnego oczekiwania na przyjście Zbawiciela. W liturgii czytane są zarówno proroctwa Starego Testamentu zapowiadające przyjście Mesjasza na ziemię, jak również fragmenty Apokalipsy św. Jana, listy apostolskie i Ewangelie w których znajdują się zapowiedzi paruzji oraz przyjścia Królestwa Bożego na ziemię. W Ewangeliach wybrzmiewają fragmenty o Maryi i Janie Chrzcicielu, który przygotowuje drogę na przyjście Pańskie. Adwent chociaż ma charakter radosnego oczekiwania, zawiera w sobie elementy pokutne. We Mszy Świętej nie odmawia się hymnu anielskiego - Chwała na wysokości Bogu, aby radośnie wybrzmiał on przy Narodzeniu Chrystusa podczas pasterki. Kościół wzywa także wiernych do rezygnacji z organizowania hucznych imprez, praktykowania modlitwy, postu i jałmużny, podejmowania różnego rodzaju wyrzeczeń i postanowień.
W mariawityzmie szczególnie akcentuje się maryjny aspekt oczekiwania. Rankiem odprawiane są Msze roratnie, zwłaszcza w środy i soboty, podczas których zapalona jest dodatkowa świeca – roratka, oznaczająca Maryję, która nosi w sobie Światłość świata, Jezusa Chrystusa Syna Bożego.
W rozumieniu mariawickim, adwent (oczekiwanie na przyjście Jezusa) trwa przez całe życie. Mariawita, powinien być zawsze przygotowany na spotkanie z Chrystusem. W szczególny sposób rozważa się powtórne przyjście Chrystusa do duszy każdego człowieka, które następuje na skutek przyjmowania Komunii Świętej.
W niektórych parafiach odprawiane są rekolekcje adwentowe. W ostatnich latach można zaobserwować zwyczaj umieszczania w kościołach i domach wiernych wieńców adwentowych.
Boże Narodzenie Rano, w wigilię Bożego Narodzenia sprawowana jest specjalna Msza wigilijna, w której udziela się radość ze zbliżającej się uroczystości. Po zachodzie słońca wierni zasiadają do wieczerzy wigilijnej, która u mariawitów ma charakter postny. W Kościele Katolickim Mariawitów wieczerza rozpoczyna się od sprawowania Mszy świętej ludowej i przyjęcia Komunii świętej. W Kościele Starokatolickim Mariawitów wierni tradycyjnie dzielą się opłatkiem, a na stołach płonie świeca Wigilijnego Dzieła Pomocy Dzieciom.
W liturgii mariawickiej święta Bożego Narodzenia trwają przez trzy dni od 25 grudnia do 27 grudnia. W wielu parafiach świętowanie rozpoczyna się w nocy z 24 na 25 grudnia od uroczystej jutrzni bożonarodzeniowej i Pasterki. W pierwszy dzień świąt Bożego Narodzenia Msze Święte sprawowane są według trzech różnych formularzy mszalnych nawiązujących do hołdu aniołów, pasterzy i mędrców, stąd nazwy Mszy: Anielska o północy, Pasterska o świcie i Królewska sprawowana w południe.
W drugi dzień świąt, na wspomnienie ukamienowania św. Szczepana w niektórych parafiach istnieje zwyczaj obrzucania się owsem, orzechami lub cukierkami. Tradycja ta szczególnie jest żywa w diecezji śląsko-łódzkiej. Pękająca skorupa orzecha jest symbolem nowego życia. Trzeciego dnia świąt, 27 grudnia mariawici wspominają św. Jana Apostoła i Ewangelistę, na pamiątkę nieudanej próby otrucia świętego zatrutym winem, kapłani błogosławią wino i dają wiernym do spożycia.
Szczególne znaczenie ma także Zakończenie Starego Roku, podczas którego wierni dziękują Bogu za otrzymane przez cały rok dary i łaski, wynagradzają za grzechy i własną oziębłość. W parafiach odprawiane są dziękczynne nabożeństwa: Msze Święte i adoracje Przenajświętszego Sakramentu, na zakończenie których śpiewany jest hymn Ciebie Boga chwalimy. W Nowy Rok przypada uroczystość Obrzezania Pańskiego i Imienia Jezus, podczas której wierni modlą się o błogosławieństwo na cały rok i odmawiają litanię do Najsłodszego Imienia Jezus.
Między 24 grudnia a 6 stycznia trwa czas Godów Bożonarodzeniowych, czyli 12 świętych dni i nocy, w których szczególnie akcentuje się rolę przyjścia Chrystusa na świat. Jest to czas wspólnego śpiewania kolęd i pastorałek, kiedy to mieszkania wiernych odwiedzają kolędnicy.
W uroczystość Objawienia Pańskiego, na pamiątkę przyniesienia przez świętych królów Kacpra, Melchiora i Baltazara darów Chrystusowi, po Mszy świętej święci się kredę, kadzidło i złoto. Poświęconą kredą (symbolizującą krew, którą Izraelici w Paschę skrapiali odrzwia) pisze się nad drzwiami pierwsze litery imion świętych królów K+M+B oraz aktualny Rok Pański, kadzidło spala się na cześć Bożą w domu (we wspólnocie rodziny), a poświęcone złoto (symbol władzy królewskiej) wraca na swoje miejsce (np. poświęcona obrączka, czy łańcuszek). Po uroczystości Epifanii rozpoczyna się okres wizyt duszpasterskich, zwanych kolędami, podczas których kapłani poświęcają domy wiernych. W liturgii trwa okres po Objawieniu Pańskim, kiedy Ewangelie ukazują spektakularne wydarzenia dokonane przez Jezusa, np. cud w Kanie Galilejskiej.
Liturgiczny okres Bożego Narodzenia trwa 40 dni, od 25 grudnia do 2 lutego – uroczystości Oczyszczenia Najświętszej Maryi Panny i Ofiarowania Pańskiego, w tradycji polskiej zwanej świętem Matki Bożej Gromnicznej. W ten dzień w kościołach poświęcane są specjalne świece, zwane gromnicami, które mają chronić wiernych od niebezpieczeństw.
W czasie tych 40 dni śpiewane są kolędy, a kościoły i domy wiernych przystrojone są szopkami, choinkami i bożonarodzeniowymi dekoracjami. W parafiach odbywają się jasełka, spotkania choinkowe podczas których dzieci otrzymują prezenty od św. Mikołaja, a także integracyjne spotkania opłatkowe dla wszystkich parafian.
W okresie Bożego Narodzenia mariawici szczególnie akcentują przyjście Chrystusa w Eucharystii, które dokonuje się codziennie na ołtarzach całego świata. Przenajświętszy Sakrament jest bowiem przedłużeniem tajemnicy Wcielenia Syna Bożego. Według nauczania Ojców Kościoła Bóg stał się człowiekiem, aby człowiek mógł stać się bogiem. W ten czas szczególnie akcentuje się miłość Boga do człowieka, która objawia się we Wcieleniu. Mariawita wezwany jest do przebóstwienia, do zjednoczenia z Bogiem. Bóg uniża siebie, przyjmując ludzkie ciało, aby nasze człowieczeństwo podnieść wzwyż mocą swej łaski i zjednoczyć ze swoim bóstwem.
Przedpoście Na 70 dni przed Wielkanocą, na pamiątkę 70 lat niewoli babilońskiej, rozpoczyna się okres Siedemdziesiątnicy przygotowujący do przeżycia Wielkiego Postu. Trwa on zaledwie dwa i pół tygodnia i liturgicznie ma charakter pokutny.
W liturgii nie odmawia się Alleluja ani hymnu anielskiego. Czytania tego okresu akcentują zgubne dla ludzkości skutki grzechu oraz zbawienną drogę, którą wskazuje ludziom Jezus Chrystus. Między lekcją a Ewangelią odmawiany jest traktus, czyli dłuższy psalm o charakterze pokutnym.
Na liturgiczny czas Siedemdziesiątnicy przypada czas karnawału, zapustów i ostatków. W ostatnich dniach przedpościa odbywają się modlitwy wynagradzające za grzechy popełnione podczas karnawału. Szczególnym przejawem tej modlitwy jest nabożeństwo czterdziestogodzinne, którego zwyczaj zachował się w parafii mariawickiej w Cegłowie.
Charakterystyczne są nazwy niedziel przedpostnych, które wskazują ile (w przybliżeniu) pozostało dni do Wielkanocy: I niedziela - Siedemdziesiątnica, zwana w tradycji ludowej Starozapustną, II niedziela - Sześćdziesiątnica, zwana Mięsopustną, III niedziela - Pięćdziesiątnica, zwana Zapustną.
Wielki Post Wielki Post, zwany także czasem pasyjnym jest pokutnym okresem liturgicznym, który rozpoczyna się w Popielec i trwa 40 dni do Wielkiej Soboty. Przypadające w tym czasie niedziele i uroczystości (św. Józefa Oblubieńca i Zwiastowanie Najświętszej Maryi Pannie) nie są dniami postnymi. Mimo pokutnego i pasyjnego charakteru, Wielki Post jest dla mariawitów czasem przygotowania do Wielkanocy. Jest to pełen nadziei na zmartwychwstanie, czas refleksji nad kondycją duchową człowieka.
Liturgia Środy Popielcowej zwraca uwagę na pokutę i nawrócenie się do Boga, od którego wszystko pochodzi. Kapłani posypują głowy wiernych popiołem, wypowiadając przy tym słowa: pamiętaj człowiecze, prochem jesteś i w proch się obrócisz. Słowa te przypominają o kruchości ludzkiego życia i konieczności złożenia nadziei w Bogu.
W centralnym punkcie kościołów eksponuje się krucyfiks, pozostawiony do adoracji. Dekoracje ołtarzy i świątyń są znacznie skromniejsze w porównaniu do innych okresów liturgicznych.
Odprawiane są dodatkowe nabożeństwa pasyjne, w piątki Drogi Krzyżowe, a w niedziele Gorzkie Żale. Adoracje Przenajświętszego Sakramentu przybierają charakter pokutny, często połączony z rozważaniem Męki Pańskiej. We wszystkich parafiach mariawickich odbywają się rekolekcje wielkopostne, podczas których licznie gromadzą się wierni i przystępują do Sakramentu Pokuty.
Kościół szczególnie zachęca wiernych do praktykowania głównych uczynków dobrych: modlitwy, postu i jałmużny. Dniami postnymi są środy (na pamiątkę zdrady Judasza) i piątki (na pamiątkę męki i śmierci Chrystusa). W Kościołach mariawickich post nie jest narzucony pod grzechem, ma charakter obligatoryjny i nie musi on polegać na wstrzymywaniu się od pokarmów mięsnych. Chodzi tu przede wszystkim o zwrócenie uwagi na dobrowolne wyrzeczenie się jakiegoś pokarmu, czy innego typu przyjemności. Post ścisły zalecany jest w Środę Popielcową oraz Wielki Piątek. Niektórzy wierni podejmują się poszczenia o chlebie i wodzie w konkretnych intencjach.
Liturgia ma charakter pokutny, nie odmawia się Alleluja, hymnu anielskiego, ani hymnu dziękczynnego - Ciebie Boga chwalimy. Zamiast nich śpiewane są suplikacje, pieśni pasyjne, pokutne i hymn Przed oczy Twoje. A w czasie nieszporów zamiast Alleluja śpiewa się Chwała Tobie Panie, Królu wiecznej chwały.
Wielki Post składa się z dwóch części pokutnej i pasyjnej, która rozpoczyna się w piątą niedzielę Wielkiego Postu, zwaną niedzielą Męki Pańskiej. Wówczas wszystkie krzyże w kościele zasłonięte zostają ciemnym materiałem, wskazującym na żałobę. Na tydzień przed rozważaniem śmierci Chrystusa, w piątek po niedzieli Męki Pańskiej obchodzona jest uroczystość Siedmiu Boleści Najświętszej Maryi Panny, która koncentruje się na cierpieniu Matki Bożej i duchowym dopełnieniu przez nią Ofiary Chrystusa.