Pierwomszak (Archidium) – rodzaj mchów (prątników) z monotypowej rodziny pierwomszakowate Archidiaceae z rzędu pierwomszakowce Archidiales. Rodzaj obejmuje ok. 30–38 gatunków występujących na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Najbardziej zróżnicowane są w strefie klimatu równikowego i ciepłego umiarkowanego. W Polsce rośnie tylko jeden gatunek – pierwomszak naprzemianlistny A. alternifolium. Rodzaj obejmuje mchy naziemne rosnące w miejscach wilgotnych, na nagiej, odsłoniętej glebie.
Nazwa naukowa rodzaju utworzona została z greckiego słowa αρχε arche znaczącego „pierwotny, prymitywny” ponieważ mech ten uznawano za taki ze względu na drobne rozmiary i zredukowany sporofit z zamkniętą zarodnią.
Morfologia Gametofit Drobne mchy o trwałym, podziemnym splątku. Łodyżki osiągają od 1 do 20 mm długości, są wzniesione, z wyraźną wiązką środkową. Na przekroju okrągłe. Listki wzdłuż łodyżki rosnące drobne, lancetowate, w dolnej części łodyżki rzadziej stojące i drobniejsze. Na szczycie większe listki perychecjalne (otaczające zarodnię) o pochwiastej nasadzie, często też o odmiennym kształcie – jajowate lub eliptyczne.
Sporofit Sety brak. Zarodnia kulistawa, klejstokarpijna (zamknięta – bez perystomu), bez dzióbka, osadzona na okrągławej stopie i otulona pochewką. Wewnątrz brak kolumienki, a worek zarodnikowy rozwija się tylko w dolnej części puszki zarodni, u góry znajduje się przestrzeń powietrzna. Dojrzała zarodnia ma kolor brązowy lub złoty. Zarodniki, których jest od kilku do 176, wysypują się po wypadnięciu stopy z pochewki.
Systematyka Monotypowy rząd pierwomszakowce Archidiales Limpr. należy do podklasy Dicranidae Doweld, klasy prątniki Bryopsida Rothm., podgromady Bryophytina Engler, gromady mchy Bryophyta Schimp. Do rzędu należy jedna rodzina – pierwomszakowate Archidiaceae Schimp. i jeden rodzaj pierwomszak Archidium Brid. W niektórych ujęciach rodzaj, rodzina i rząd wyodrębniane są do własnej podklasy Archidiidae Engl.
Wykaz gatunków
Przypisy
Kategoria:Prątniki